thumb|Kwiaty wrzośca bagiennego Wrzosiec bagienny (Erica tetralix L.) – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych. Występuje w Europie i jako gatunek introdukowany w Ameryce Północnej. W Polsce jest rzadki, spotykany jest głównie w północno-zachodniej części kraju, zwłaszcza wzdłuż Bałtyku. Rośnie na wilgotnych wrzosowiskach i torfowiskach, poza tym w zaroślach i lasach bagiennych. Z powodu niszczenia lub przekształcania siedlisk gatunek ustępuje i klasyfikowany jest jako zagrożony. W Polsce podlega ochronie prawnej. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna, choć raczej rzadko ze względu na duże wymagania siedliskowe. Znanych jest kilkadziesiąt odmian ozdobnych.
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek występuje w zachodniej i środkowej Europie na obszarach pod wpływem klimatu oceanicznego – od środkowej Portugalii i Hiszpanii, poprzez zachodnie i środkowe Pireneje, zachodnią i północną Francję, kraje Beneluksu, północne Niemcy i Polskę, po Łotwę na wschodzie. Rośnie poza tym na Wyspach Brytyjskich, w Danii, w południowej części Półwyspu Skandynawskiego oraz na izolowanym stanowisku w środkowo-wschodniej Finlandii (koło Kuhmo). Podawany był dawniej z Wysp Owczych i Islandii, przy czym informacje te uznawane były za błędne do czasu odnalezienia stanowiska na Islandii w 2007. Najdalej na północy rośnie w Norwegii na równoleżniku 65°36′N.
W Polsce spotykany jest na Pobrzeżach Południowobałtyckich i Pojezierzu Zachodniopomorskim oraz na Pojezierzu Wschodniopomorskim i Południowopomorskim, zanikając na nich w miarę oddalania się od brzegu morskiego. Poza skupieniem stanowisk na pograniczu Dolnego Śląska i ziemi lubuskiej ma nieliczne, na ogół historyczne, izolowane stanowiska rozproszone w zachodniej części kraju.
W obrębie zasięgu rośnie generalnie na niżu, w górach nie przekracza granicy lasu. Na obszarach górskich znany jest z zachodniej Norwegii, środkowej Francji oraz z Pirenejów, gdzie znajdowany był do 2200 m n.p.m.
Na północną granicę zasięgu wpływ mają prawdopodobnie temperatury letnie, od których zależy kwitnienie i dojrzewanie nasion, a poza tym niskie temperatury zimowe. One też wpływają na kształt wschodniej granicy zasięgu tego wrzośca. W kierunku wschodnim i południowym granica zasięgu jest kształtowana przez rosnące ryzyko susz letnich.
Jako gatunek introdukowany rośnie w północno-wschodnich stanach USA. Także w Europie niektóre stanowiska, zwłaszcza poza zasięgiem klimatu oceanicznego (np. w południowych Niemczech) wskazywane są jako powstałe prawdopodobnie w wyniku dziczenia roślin uprawianych.
Morfologia thumb|Po przekwitnieniu suche korony ukrywają wewnątrz dojrzewające owoce thumb|Liście wrzośca bagiennego thumb|Ogruczolone liście i działki Pokrój Krzewinka silnie rozgałęziająca się o zmiennym pokroju w zależności od warunków siedliskowych. W miejscach mokrych rośnie w formie płożącej, z pędami często zagrzebanymi w warstwie mchów, gęsto korzeniącymi się (przy czym gęste korzenie przenikają tylko płytką warstwę gleby) i z podnoszącymi się odgałęzieniami. W miejscach suchych tworzy zwarte, półkuliste krzaczki. Ma bardziej wyprostowany pokrój rosnąc w towarzystwie konkurencyjnych gatunków, np. wrzosu. Osiąga do 0,6 m wysokości (rzadko do 0,7 m). Pędy są cienkie. Roczne są zielone i pokryte sztywnymi włoskami przylegającymi i odstającymi. Starsze pędy łysieją i są brązowe.
Liście Zimozielone – liście na pędach utrzymują się zwykle przez dwa lata, rzadko dłużej. Wyrastają w okółkach po cztery, rzadziej po trzy. W górze pędu okółki są luźniej rozmieszczone, a liście w nich coraz mniejsze i coraz bardziej wzniesione, czasem przytulone górną powierzchnią do pędu. Liście osiągają do 4 mm (rzadziej 5 mm) długości i do 0,7 mm szerokości. Osadzone są na krótkich ogonkach do 0,3 mm długości. Blaszka jest ciemnozielona z góry, równowąska, ostro zakończona, o brzegach podwiniętych, niemal całkowicie zasłaniających jaśniejszy spód. Cała blaszka jest szaro owłosiona krótszymi i dłuższymi, gruczołowatymi włoskami.
Kwiaty Zebrane po 4 do 12 (rzadziej do 15) w szczytowym, baldachowatym kwiatostanie. Pąki kwiatowe są gruczołowato owłosione i lepkie. W czasie kwitnienia kwiaty zwisają, a w czasie owocowania podnoszą się ku górze. Osadzone są na krótkich (2–4 mm długości), owłosionych szypułkach, z trzema listkami podkwiatowymi rozwijającymi się tuż pod kielichem. Jego cztery zielone działki osiągające 2 mm długości też są silnie owłosione, na brzegach orzęsione i ogruczolone. Korona zrosłopłatkowa, jajowato-cylindryczna, o długości 5–7 mm, zwieńczona jest czterema trójkątnymi ząbkami o długości ok. 0,5 mm. Korona ma barwę jasnoróżową, czasem jest cała biała. Osiem pręcików ma pazurkowato zakończone, purpurowoczerwone pylniki, które otwierają się na szczycie okrągłymi porami. Pręciki nie wystają z korony, mimo że posiadają długie nitki. Słupek jest górny. Zalążnia powstaje z czterech owocolistków (rzadko z pięciu), jest kulistawa u nasady z krążkiem miodnikowym. Szyjka słupka prosta, zwieńczona ciemnym, główkowatym znamieniem nieco wystającym z korony.
Owoce Rozwijają się ukryte w trwałym, zasychającym okwiecie. Mocno owłosione (włoski jednokomórkowe, długości do 170 μm), kulistawe torebki o wysokości do 2 mm i szerokości do 2,5 mm. Na szczycie z lejkowatym wgłębieniem w którym znajduje się zachowana nasada szyjki słupka. Torebki podzielone są przegrodami na cztery komory (rzadko pięć). Zawierają po 60–100 nasion, przy czym zwykle mniej niż połowa z nich dojrzewa i ma zdolność kiełkowania. Nasiona są drobne – o długości 0,5 mm i szerokości 0,25 mm.
Systematyka i zmienność Wrzosiec bagienny reprezentuje podrodzaj Euerica Benth. i sekcję Eremocallis Salisb. ex Benth. (Bentham, 1839). Sekcja ta obejmuje gatunki wyróżniające się kwiatami skupionymi w szczytowe baldachy, liśćmi tylko częściowo podwiniętymi i ogruczolonymi, pylnikami z wyrostkami. W obrębie sekcji wyróżniana jest grupa E. tetralix obejmująca trzy najbliżej spokrewnione taksony w randze gatunków lub trzy podgatunki albo w obrębie E. tetralix albo w obrębie dwóch gatunków – E. tetralix i E. mackaiana. Poza gatunkiem (ew. podgatunkiem) typowym grupa obejmuje: Erica mackaiana Bab. – wrzosiec Mackaiana (syn. E. tetralix subsp. mackaiana (Bab.) Syme, czasem także opisywany jako E. tetralix ‘Mackaiana’) – występuje w północno-zachodniej Hiszpanii i w zachodniej Irlandii. Erica andevalensis Cabezudo & Rivera (syn. E. mackaiana subsp. andevalensis (Cabezudo & Rivera) D. McClintock & E.C. Nelson) – występuje w południowo-zachodniej Hiszpanii (prowincje Huelva i Sewilla) oraz w południowej Portugalii.
Oba taksony wyodrębniane z E. tetralix różnią się nagą zalążnią, a nie owłosioną jak u E. tetralix sensu stricto, nasionami o komórkach na powierzchni ze ścianami łagodnie wyginającymi się, podczas gdy u E. tetralix sensu stricto są one silnie faliste, nasiona są poza tym bardziej zaokrąglone u E. mackaiana lub silniej wydłużone u E. andevalensis. Działki u obu tych gatunków są nagie poza rzadkimi, długimi rzęskami.
Z Hiszpanii opisano odmianę gęsto, biało owłosioną – var. martinesii Benth., ale jej status taksonomiczny jest niejasny – możliwe, że jest to mieszaniec.
W obrębie gatunku Erica tetralix opisywane są formy o kwiatach białych (f. alba Rgl.), dość często spotykane, lub ciemnoróżowych, pełnokwiatowe (pręciki zmodyfikowane w płatki) i o kwiatach pięciokrotnych.
Wrzosiec bagienny tworzy mieszańce z wrzoścem orzęsionym E. ciliaris – wrzosiec Watsona E. ×watsonii Benth., z wrzoścem Mackaiana E. mackaiana – E. ×praegeri Ostenf., z wrzoścem rozpierzchłym E. vagans – wrzosiec Williamsa E. ×williamsii Druce. Mieszańce mają cechy pośrednie w stosunku do taksonów rodzicielskich i pierwsze dwa występują często w obszarze, gdzie ich zasięgi się nakładają.
Nazewnictwo Naukowa nazwa rodzajowa utworzona została przez Josepha de Tourneforta poprzez przeniesienie dawnej greckiej nazwy ἐρείκη ereike stosowanej najprawdopodobniej w odniesieniu do wrzośca drzewiastego Erica arborea przez Ajschylosa i Pliniusza Starszego. Nazwa ta pochodziła prawdopodobnie od słowa ereiko = „łamię, kruszę” w nawiązaniu do kruchych gałęzi tego gatunku. Przed wprowadzeniem nomenklatury binominalnej gatunków wrzosiec bagienny opisywany był przez Kluzjusza jako Erica decima tertia, a przez Jacques’a Daléchamps’a jako Erica nona, u Adriaana van Royena jako Erica foliis subulatis. Nazwa gatunkowa tetralix nadana została gatunkowi przez Karola Linneusza w Species Plantarum w 1753 (w nawiązaniu do czterech liści w okółku). Wykorzystał on przy tym starożytną nazwę grecką stosowaną w odniesieniu do jakiejś rośliny pnącej (gr. tetra = „cztery”, heliks = „owijający się, pnący”).
Karol Linneusz zaliczył wrzośce wraz z wrzosem do jednego rodzaju Erica, który w Polsce nazywano wrzosem. Przez Krzysztofa Kluka wrzosiec bagienny zwany jest w efekcie „wrzosem błotnym” (wrzos został przeniesiony do osobnego rodzaju przez Johna Hulla w 1808, a konsekwencją utożsamiania tych roślin pod jedną nazwą jest nazwa zwyczajowa rodziny Ericaceae – wrzosowate). W 1871 Jakub Waga nazwał E. tetralix „wrzosieniem”. W XX wieku ustaliła się nazwa wrzosiec wobec rodzaju Erica, natomiast gatunek określano początkowo dość różnie: „bagnowym”, „błotnym” i „bagiennym”. Ostatnia nazwa była najszerzej stosowana i została przyjęta jako obowiązująca.
Biologia Rozwój Wrzosiec bagienny jest nanofanerofitem lub drewniejącym chamefitem o pąkach nagich – pozbawionych łusek okrywających.
Na siedliskach niezaburzonych, ze zwartą pokrywą roślinności, rośliny tego gatunku rozmnażają się głównie wegetatywnie rozrastając się za pomocą korzeniących się, płożących pędów. Za pomocą nasion rozprzestrzeniają się w przypadku wystąpienia zaburzeń w siedlisku – kiełkują one w miejscach ze zniszczoną lub zdartą pokrywą roślinną i w naturze siewki obserwowane są bardzo rzadko. Nasiona wysypujące się z torebek zwykle rozsiewają się w niewielkiej odległości od rośliny macierzystej.
Nasiona zachowują zdolność do kiełkowania przez długi czas. W większości zdołały skiełkować po 5 latach przechowywania w stanie suchym. Dobrze znoszą też zalanie wodą, nie tracąc zdolności do kiełkowania nawet po zalaniu trwającym trzy miesiące. Kiełkowanie zachodzi z powodzeniem w szerokim zakresie temperatur (od 2 do 30 °C) i nie ma na nie wpływu (jest zbędna) stratyfikacja chłodna. Korzystny wpływ na kiełkowanie ma lepszy dostęp do światła oraz rodzaj podłoża – nasiona dobrze kiełkują na torfie, słabiej na glebie mineralnej (przy czym dalszy rozwój siewek jest z kolei lepszy na glebie mineralnej) i bardzo słabo na glebie bardzo kwaśnej lub zasobnej w węglan wapnia.
Kiełkowanie jest epigeiczne. Korzeń pierwotny rozwija się ok. 2 tygodnie po wysianiu nasion, a liścienie po kolejnym tygodniu. Bardzo często łupina nasienna podczas kiełkowania wynoszona jest na jednym z liścieni, które standardowo są dwa, ale nierzadko też obserwuje się rozwój trzech liścieni. Rozwój siewek jest lepszy na podłożu przepuszczalnym i w takim wypadku w ciągu pierwszego roku roślina może tworzyć już rozgałęziony pęd. Rozwój młodych roślin na siedlisku bagnistym jest wolniejszy.