thumb|240px|Osobnik Melanoides tuberculata Melanoides tuberculata – inwazyjny gatunek małego, słodkowodnego ślimaka skrzelodysznego z rodziny Thiaridae (wcześniej klasyfikowanego w tradycyjnym podrzędzie przodoskrzelnych). W polskiej literaturze akwarystycznej znany jest pod potoczną nazwą świderek, a w krajach anglojęzycznych funkcjonuje jako skrót MTS (ang. Malaysian Trumpet Snail). Bytuje w strefie dennej, jest powszechnie hodowany w akwariach. Ślimak ten jest żywicielem pośrednim wielu gatunków pasożytów, w tym niebezpiecznych dla człowieka.

Taksonomia Gatunek został pierwotnie opisany w 1774 roku na podstawie okazów pochodzących z Indii pod nazwą Nerita tuberculata. Po przeniesieniu taksonu do rodzaju Melanoides pojawił się problem nomenklatoryczny, ponieważ zgodnie z zasadami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Zoologicznej nazwy rodzajowe z końcówką -oides są zwyczajowo rodzaju męskiego (o ile autor nazwy nie ustali inaczej). Twórca nazwy rodzajowej – Olivier (1804) – tego nie sprecyzował, podczas gdy dotychczasowy epitet gatunkowy tuberculata był rodzaju żeńskiego. Z tego powodu w literaturze zaczęły równolegle funkcjonować dwie wersje: Melanoides tuberculatus i Melanoides tuberculata. Pod koniec XX wieku badacze wykazali, opierając się na oryginalnym opisie, że Melanoides przyjęto jako rodzaj żeński, o czym świadczyła forma utworzonego na jego potrzeby gatunku typowego – M. fasciolata. Tym samym za poprawną i powszechnie akceptowaną nazwę gatunku uznano Melanoides tuberculata.

Występowanie i siedlisko Naturalny zasięg występowania tego gatunku obejmuje strefę wód słodkich klimatu zwrotnikowego i podzwrotnikowego. Występuje w Afryce (m.in. Algeria, Maroko, Egipt, Sudan, Etiopia, Kenia, Kongo, Burundi, Południowa Afryka), na Bliskim Wschodzie (np. Liban, Arabia Saudyjska), w Azji Południowej (Bangladesz, Indie, Sri Lanka) oraz Azji Południowo-Wschodniej (Chiny, Laos, Malezja, Tajlandia) i w Japonii.

Dzięki dużej plastyczności ekologicznej ślimak ten został sztucznie zawleczony w wiele innych rejonów świata, gdzie traktuje się go obecnie jako gatunek inwazyjny. Rozprzestrzenił się w obu Amerykach (m.in. w USA, w tym na Hawajach) oraz w Polinezji (Polinezja Francuska, Tahiti, Fidżi, Tonga, Samoa, Wyspy Cooka). Powoduje on istotne zmiany w ekosystemach, niekiedy prowadząc do konkurencyjnego wypierania rodzimych gatunków mięczaków, w tym m.in. z rodzaju Biomphalaria (np. B. glabrata i B. straminea).

W Polsce został odnotowany jako gatunek obcy w Kanale Zrzutowym (tzw. kanale ciepłym odprowadzającym wodę chłodniczą) Elektrowni Pątnów i Elektrowni Konin, dokąd najprawdopodobniej trafił w wyniku opróżnienia prywatnego akwarium.

Preferuje płytkie, wolno płynące lub stojące wody o piaszczystym, mulistym lub drobnożwirowym dnie. Jest zdolny do przetrwania w wodzie o bardzo niskim stężeniu tlenu. Tolerancja termiczna gatunku wynosi od 18 do około 32 °C. Temperatury spadające poniżej 16–18 °C są dla niego z reguły zabójcze.

Morfologia Ślimak posiada charakterystyczną, prawoskrętną, silnie wydłużoną i stożkowatą muszlę zbudowaną z 8 do 12 ostro zarysowanych skrętów. Wejście do muszli zamykane jest rogowym wieczkiem (operculum). Barwa muszli waha się od jasnobrązowej i oliwkowej do czarnej, na ogół z widocznymi rdzawoczerwonymi plamkami lub nieregularnymi paskami. Wysokość muszli dorosłych osobników osiąga średnio 20–40 mm, jednak w szczególnie sprzyjających warunkach (np. w wodach subtropikalnych Stanów Zjednoczonych) mogą dorastać nawet do 80 mm.

Biologia i cykl życiowy Jest organizmem nocnym i światłostronnym. Za dnia przeważnie przebywa zagrzebany w osadach dennych, wychodząc na powierzchnię podłoża dopiero po zmroku w poszukiwaniu pokarmu. Zalicza się do gatunków roślinożernych i detrytusożernych – jego dietę stanowi w głównej mierze rozkładająca się materia organiczna (detrytus), mikroglony i biofilm.

Gatunek ten określa się mianem jajożyworodnego. Odznacza się wysokim potencjałem rozrodczym, rozmnażając się najczęściej na drodze partenogenezy (dzieworództwa), co umożliwia zapoczątkowanie licznej kolonii zaledwie od jednego osobnika. Zamiast składać pakiety jaj na zewnątrz, komórki jajowe rozwijają się wewnątrz specjalnej komory w ciele samicy (tzw. torbie lęgowej). Na świat wydawane są zdolne do natychmiastowego żerowania, w pełni ukształtowane miniaturowe ślimaki o wielkości około 1,5 do 2 mm. Pojedyncza samica w zależności od swojego rozmiaru inkubuje jednorazowo od kilku do ok. 70 młodych. Dojrzałość rozrodczą zwierzęta te osiągają dość szybko, po przekroczeniu przez muszlę długości 10–16 mm, co zajmuje im zazwyczaj od 4 do 9 miesięcy. Całkowita długość życia gatunku szacowana jest na 2 do 5 lat.

Znaczenie medyczne Ślimaki te odgrywają istotną i negatywną rolę w medycynie i epidemiologii, gdyż stanowią pierwszego żywiciela pośredniego dla co najmniej kilkudziesięciu gatunków pasożytniczych przywr (Trematoda). Należą do nich groźne dla człowieka organizmy, takie jak wywołująca klonorchozę przywra chińska (Clonorchis sinensis) oraz wywołująca paragonimozę przywra płucna (Paragonimus westermani). Oprócz tego przenoszą m.in. pasożyty z gatunku Centrocestus formosanus (znanego w starszej literaturze jako Diorchitrema formosanum), a także organizmy z rodzaju Metagonimus, Haplorchis i Philophthalmus. Ze względu na ryzyko sanitarne gatunek ten objęty jest programami monitoringu biologicznego m.in. na wodach amerykańskich i afrykańskich.

Znaczenie w akwarystyce Ślimaki z tego gatunku uchodzą za jedno z najpowszechniejszych zwierząt w akwarystyce słodkowodnej, do której trafiają często niesione przypadkowo jako tzw. „pasażerowie na gapę” wraz z zakupionymi roślinami lub ozdobami. Przez znaczną część akwarystów są pożądane ze względu na tryb życia: żyjąc i poruszając się w głębi piaszczystego lub drobnożwirowego podłoża, nieustannie je przekopują. Spulchnia to osad dna, poprawiając cyrkulację wody i zapobiegając powstawaniu zabójczych dla roślin akwariowych stref beztlenowych (gnilnych). Zjadają także resztki karmy dla ryb oraz obumarłe liście, nie wyrządzając przy tym najmniejszych szkód zdrowym roślinom naczyniowym.

Ponieważ gatunek ten jest wyjątkowo plenny i zdolny do reprodukcji partenogenetycznej, w przypadku przekarmiania akwarium ślimaki te potrafią lawinowo zwiększyć swoją liczebność, stając się plagą i konkurencją o tlen i przestrzeń. Nie zaleca się utrzymywania ich w zbiornikach tarliskowych, ponieważ nocą potrafią zjadać ze złożoną przez ryby ikrę oraz bezbronne stadium larwalne narybku.

Przypisy Invasive species in the Pacific (Gatunki inwazyjne na Pacyfiku). Samoa, 2000, , s. 170.

Müller, O. F. 1774. Vermium terrestrium et fluviatilium, seu animalium infusoriorum, helminthicorum, et testaceorum, non marinorum, succincta historia. Volumen alterum. – pp. I-XXXVI [= 1–36], 1–214, [1–10]. Havniæ & Lipsiæ. (Heineck & Faber).

Bibliografia Hans Frey: Akwarium słodkowodne. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1990, s. 106. . Henryk Jakubowski, Jerzy Ring: Ryby w akwarium. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1988, s. 84. .

Linki zewnętrzne

(pdf)

Kategoria:Zwierzęta akwariowe Kategoria:Inwazyjne gatunki ślimaków Kategoria:Ślimaki Afryki Kategoria:Ślimaki Azji Kategoria:Ślimaki Oceanii Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1774 roku