Trockizm – jeden z nurtów komunizmu oparty na poglądach Lwa Trockiego. Trockizm powstał w ZSRR w toku sporu o taktykę partii bolszewickiej i światowego ruchu komunistycznego po śmierci Włodzimierza Lenina. thumb|Lew Trocki, twórca trockizmu
Definicja trockizmu Amerykański trockista James Patrick Cannon, w wydanej w 1942 roku „Historii amerykańskiego trockizmu” pisał, „trockizm nie jest nową doktryną, ruchem, ale renowacją, odrodzeniem prawdziwego marksizmu, który był postulowany w czasie rewolucji rosyjskiej i w pierwszych dniach Międzynarodówki Komunistycznej”.
Według Lwa Trockiego jego myśl polityczną można odróżnić od innych teorii marksistowskich poprzez pięć kluczowych elementów: Wsparcie dla strategii rewolucji permanentnej, w opozycji do dwóch przeciwnych jej teoriiCf for instance, Trotsky, Leon, The Permanent Revolution (1928) and Results and Prospects (1906), New Park Publications, London 1962.; Krytyka kierownictwa w ZSRR po 1924 roku, analiza jego funkcji, a od 1933 roku wsparcie dla rewolucji politycznej w ZSRR, które było przez trockistów określane jako zdeformowane państwo robotnicze; Wsparcie dla rewolucji społecznej w rozwiniętych krajach kapitalistycznych poprzez wspieranie masowych akcji klasy pracowniczej; Wsparcie dla proletariackiego internacjonalizmuErnest Mandel, What is Trotskyism, 1973.; Zastosowanie „przejściowego” programu żądań między codziennymi problemami klasy robotniczej a „maksymalnym” wdrażaniem idei socjalistycznej transformacji społeczeństwaLew Trocki, The Death Agony of Capitalism and the Tasks of The Fourth International, 1938..
Na scenie politycznej marksizmu trockiści uważani są za lewicę. Trockiści w okresie zimnej wojny popierali dążenia demokratyczne w ZSRRFiges, Orlando, A People’s Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924, s. 803, Pimlico, 1997., przeciwstawiali się również mocarstwom imperialistycznym i opowiadali się za rozprzestrzenieniem rewolucji w całej Europie i Azji.
Założenia trockizmu Podstawowym założeniem teorii trockistowskiej jest teoria permanentnej rewolucji, która stanowi przedstawienie punktu widzenia Trockiego na proces przemian społecznych. Idea ta ma nawiązywać do Marksa i EngelsaJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 92.. W praktyce teoria została ukształtowana w głównej mierze przez Aleksandra Helphanda (Parvusa). Tę ideę zarysowali Marks i Engels w napisanym w 1850 roku Apelu Komitetu Centralnego do Związku Komunistów. Według marksowskiej teorii robotnicy muszą przejąć inicjatywę rewolucyjną z rąk burżuazjiKarol Marks, Fryderyk Engels, Dzieła wybrane, tom 1, s. 108.. Tak więc walka przeciwko strukturom feudalnym miała przeistoczyć się w walkę z burżuazją i strukturami feudalnymi, w wyniku tej walki, proletariat wymusić miał najpierw realizację celów demokratycznych, a następnie socjalistycznych. Teoretycy marksizmu nie rozwijali jednak tej teoriiJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 93..
Tezy permanentnej rewolucji ponownie rozwijane były w Rosji w czasie rewolucji lat 1905–1907. Elementy teorii wykorzystane zostały przez Lenina w koncepcji przerastania rewolucji burżuazyjno-demokratycznej w socjalistyczną. Według Włodzimierza Lenina walki rewolucyjne muszą być kierowane przez proletariuszy, którzy muszą stać się jedynymi walczącymi o demokratyzm, stopniowo wzbogacając postulaty o motywy socjalistyczneJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 94.. Lenin uważał, że klasa robotnicza odniesie sukces po sojuszu z chłopstwemW. Lenin, Dzieła, t. 9, s. 47.. Trocki uważał, że robotnicy wprawdzie powinni współpracować z chłopami, ci drudzy jednak powinni być odsunięci od rządów. Nie przewidywał więc rządu koalicyjnego, rząd według myśli Trockiego ma być rządem, w którym większość stanowią robotnicyL. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 40.. Trocki odrzucał burżuazyjny etap rewolucji ujęty w leninizmieJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 95.. Korzystając z doktryny Trockiego; odrzucającej współpracę robotników z innymi grupami ludzi pracy, późniejsi trockiści odrzucali politykę frontów ludowychJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 96..
W 1906 roku Trocki uznał, że rewolucja może się udać jedynie w skali globalnej. Działania rewolucji w jednym kraju miały stać się czynnikiem wpływającym na rewolucje w innych państwachL. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 80.. Choć Marks odrzucał przeprowadzenie rewolucji w jednym kraju, Lenin stworzył tezę, zgodnie z którą rewolucja mogła się odbyć z wziętym z osobna kraju kapitalistycznymW. Lenin, Dzieła, t. 21, s. 359–360.. Początkowo były to jedynie różnice zdań, gdyż zarówno Lenin i Trocki uważali, że rewolucja rosyjska otworzy drogę do światowej rewolucji. W latach 20. ZSRR stał się jedynym państwem rządzonym przez partię komunistycznąJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 97. (oprócz Mongolii), doprowadziło to do realizacji przez rząd doktryny „socjalizmu w jednym kraju”. Teza ta została formalnie poparta w czasie XIV Konferencji w kwietniu 1925 i XIV Zjeździe w grudniu tego samego rokuKPZR w rezolucjach i uchwałach, cz. II, s. 229.. Trocki pozostawał w opozycji do tych decyzji, jego zdaniem w państwie na tyle zacofanym co Rosja niemożliwa jest przebudowa krajuL. Trotsky, La revolution permanente, w: De la revolution, Paris 1963, s. 249.. Trocki uważał, że warunkiem zwycięstwa komunizmu jest pomoc ekonomiczna i militarna, którą będą prowadzić między sobą radzieckie „Stany Zjednoczone Europy”, dlatego też rewolucja miała być rozszerzana przez ZSRR na sąsiadujące z nim państwaL. Trotsky, L’Internationale communiste apres Lenine, t. 1, Paris 1969, s. 101.. Polityka ta wcześniej określana była jako „eksport rewolucji”, choć Trocki jako opozycjonista odrzucał to pojęcieJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 99..
Lew Trocki uważał, że ZSRR zdominowane zostało przez biurokratówL. Trotsky, La revolution defiguree, w: De la revolution, s. 104.. Twierdził również, że budowa uprzemysłowionego państwa na zasadach takich jak współzawodnictwo, bodźce materialne, działanie prawa wartości – stanowi odejście od idei rewolucji październikowejL. Trotsky, La revolution defiguree, w: De la revolution, s. 110.. Alternatywą miała być „militaryzacja pracy”, tzn. organizacja gospodarki na wzór armii i narzucenie wszystkim pracownikom wojskowej dyscypliny z wszystkimi jej konsekwencjami („armie pracy”)Lew Trocki, Terroryzm i komunizm, s. 93–109.. Objęcie całej gospodarki jednolitym planem musiało wiązać się z konsekwentną likwidacją prywatnej własności, a więc przede wszystkim z kolektywizacją rolnictwaLew Trocki, Terroryzm i komunizm, s. 77–80.. Zdając sobie sprawę, że realizacja tego programu napotka opór społeczny, Trocki nie ukrywał, że musi zostać on złamany przy pomocy rewolucyjnego terroruLew Trocki, Terroryzm i komunizm, s. 30–44..
Formowanie się ruchu Lew Trocki własną frakcję wewnątrz partii bolszewickiej zawiązał na początku 1918 rokuJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 85.. Wcześniej Trocki związany był z mienszewikami, razem z grupą internacjonalistów przeszedł do ugrupowania bolszewickiego w 1917 roku. Lew Trocki nie związał się ze skrajnie lewicową frakcją radzieckich komunistów zwaną lewicowymi komunistamiJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 86., postulowali oni kategoryczne zawarcie pokoju, Trocki natomiast postulował hasło „Ani wojny, ani pokoju”. Jako uczestnik delegacji w Brześciu wbrew dyrektywie Lenina, poinformował władze niemieckie o tym że rząd Rosji Radzieckiej nie podpisze z Niemcami traktatu pokojowego na stawianych przez nich warunkach. Jednocześnie jednak zakończy działania zbrojne i zdemobilizuje wojsko. Lew Trocki uważał, że decyzja taka doprowadzi do radykalizacji środowisk robotniczych Europy ZachodniejLew Trocki, Moje życie, s. 423.. W 1920 roku po raz kolejny Trocki sprzeciwił się ówczesnemu kierownictwu, wystąpił z pomysłem reorganizacji Rosji według której związki zawodowe miały zostać zmienione w organy państwa zarządzające produkcją. Koncepcję Trockiego dotyczącą związków, skrytykował Lenin, doprowadziło to do tarć frakcyjnych wewnątrz partiiJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 87.. X Zjazd partii komunistycznej z 1921 roku odrzucił koncepcję Trockiego oraz zakazał polityki frakcyjności. Trocki początkowo dostosował się do uchwały Zjazdu choć w 1923 roku gdy Lenin był już chory, jego frakcja przyjęła rolę opozycji wewnątrz partii. Idee zwolenników Trockiego zebrane zostały w dziele Nowy kurs. W tym czasie frakcja trockistów przyjęła postulat nie jak to dotychczas miało miejsce; krytyki tylko elementów polityki partii, lecz zasadniczą krytykę kształtu partii. Nowym Kursem Trockiego miało być reformowanie partii – zdemokratyzowanie partii, aktywizacja członków, wprowadzenie krytyki czy walka z biurokracjąJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 88..
Po śmierci Lenina, na 13. Zjeździe partii komunistycznej, który odbył się w maju 1924 roku, odczytano testament Lenina. Jego treść nie spodobała się Stalinowi, Lenin bowiem skrytykował Stalina. Komitet Centralny bolszewików mimo to pozwolił mu dalej pełnić urząd sekretarza generalnego partiiJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 90.. Prostalinowska decyzja Komitetu wymierzona była w trockistówJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 91.. Lew Trocki krytykował stalinowską politykę „budowy socjalizmu w jednym kraju” i cały system ZSRR, który według niego zahamował proces rewolucjiLew Trocki, Moje życie, s. 567–570.. Zwolennicy Trockiego z pozycji skrajnej lewicy krytykowali ZSRR i władzę partii. W listopadzie 1927 roku, KC partii wydalił z partii Trockiego i jego zwolenników. W 1929 roku Trocki wydalony został z terenów ZSRR oraz pozbawiony obywatelstwa.
Od 1929 do 1933 przebywał w Turcji, we Francji od 1933 do 1935, w Norwegii od 1935 do 1937, a na końcu swego życia w Meksyku. Przebywając na wygnaniu, kontynuował swoją działalność. W 1936 wydał pracę Zdradzona rewolucja. W 1938 utworzył IV Międzynarodówkę grupującą zwolenników orientacji trockistowskiej. Rewolucjonista zamordowany został na emigracji w Meksyku w 1940 roku przez Ramóna Mercadera agenta NKWDRamon Mercader trotskys assasin..
IV Międzynarodówka
thumb|Symbol IV Międzynarodówki
Geneza Trocki od początku bycia dysydentem podjął się próby utworzenia ruchu politycznego. Trocki jako jeden z przywódców rewolucji bolszewickiej i konsekwentny antystalinista występował przeciwko kierownictwu III Międzynarodówki. Udało mu się pozyskać działaczy wywodzących się z różnych środowisk politycznych, część związana była niegdyś z Kominternem. Często usuwano ich z partii komunistycznej w czasie walk frakcyjnych. Wśród działaczy tych znaleźli się James Patrick Cannon, były członek Komunistycznej Partii USA; Maurice Spektor, były członek Komunistycznej Partii Kanady; Pierre Frank, były członek Francuskiej Partii Komunistycznej i Boris Sovarine jeden ze współzałożycieli PCF. Kolejną grupę wywodzili radykałowie z łona partii socjaldemokratycznych, Daniel Guerin; reprezentant lewicowej frakcji w SFIO i Marceau Pivert. Ze środowiska anarchosyndykalistów do Trockiego zbliżyli się Alfred Rosmer i Pierre Monatte. Trocki poparty został także przez niektórych intelektualistów, tj. socjolog James Burnham i . Do środowiska trockistowskiego dołączyły też osoby niezwiązane do tej pory z polityką, np. Raymond MolinierJanusz Janicki, Lewacy, Książka i Wiedza, 1981, s. 103–104..