Narodowo-Socjalistyczna Partia Robotnicza – krótkotrwała polska partia o charakterze faszystowskim i narodowosocjalistycznym, działająca w latach 1933–1934. Powstała oficjalnie w drugiej połowie 1933 roku ze środowisk Obozu Wielkiej Polski oraz mniejszych partii i organizacji narodowosocjalistycznych. We wrześniu 1933 roku podzieliła się na dwie frakcje działające pod tą samą nazwą, których ośrodki znajdowały się w Sosnowcu („Jedna Karta”) i Katowicach („Błyskawica”). Pierwszym liderem partii był Wacław Kozielski, były członek zarządu okręgowego Stronnictwa Narodowego w województwie kieleckim, usunięty z partii za radykalizm. NSPR została rozwiązana przez władze sanacyjne 13 czerwca 1934 roku. Po jej rozwiązaniu powstało kilka organizacji wywodzących się ze środowiska NSPR.

Geneza Narodowo-Socjalistyczna Partia Robotnicza powstała w 1933 roku jako ugrupowanie narodowo-socjalistyczne o profilu robotniczym, działające głównie w Zagłębiu Dąbrowskim i na Górnym Śląsku. Jej bezpośrednie korzenie sięgały Konferencji Samopomocy Zawodowej i Robotniczej (związku zawodowego) oraz Niezależnej Partii Narodowych Socjalistów, powołanej 14 kwietnia 1932 roku w Katowicach. Praca organizacyjna rozpoczęła się około marca 1933 roku, a pierwszy numer organu naczelnego – dziennika „Jedna Karta” – ukazał się 4 maja tego roku. Datę wybrano świadomie, aby podkreślić symboliczny charakter chwili, w której partia „rodziła się pod znakiem błyskawicy”. Liderem, określanym jako wódz partii, był Wacław Kozielski, adwokat i były członek zarządu okręgowego Stronnictwa Narodowego w województwie kieleckim, usunięty z tej partii za radykalizm. Kozielski zdołał zwerbować kilku działaczy Obozu Wielkiej Polski. Do NSPR przyłączyły się także Niezależna Partia Narodowych Socjalistów oraz Stronnictwo Narodowo-Socjalistyczne.

Partia szybko zdobywała zwolenników wśród robotników Zagłębia i Śląska, korzystając z braku silnej konkurencji w tym nurcie. Na łamach „Jednej Karty” wzywano każdego, kto stał na gruncie „10 punktów narodowego socjalizmu”, do tworzenia lokalnych zarządów („piątek”). Szybki wzrost liczebny spowodował dokooptowanie do Tymczasowej Rady Partii, wspólnej dla Śląska i Zagłębia, liderów z Katowic: Józefa Grałły i Kiliana Niśkiewicza. Józef Grałła, urzędnik prywatny związany z Mysłowicami, podawał się za byłego powstańca. 24 czerwca 1933 roku w Katowicach odbyło się zebranie mężów zaufania z całego Śląska z udziałem około 150 osób, na którym uroczyście proklamowano utworzenie Okręgu Śląskiego. Od tego momentu naczelną władzę sprawowało Kierownictwo Partii.

Organizacja rozwijała się dynamicznie. W lipcu 1933 roku odnotowywano już kilkadziesiąt grup miejscowych. Dla pokazania liczebności szeregów organizowano defilady umundurowanych oddziałów w wiśniowych koszulach. Jedna z większych tego typu akcji miała miejsce 16 lipca 1933 roku podczas ogólnopolskiego zebrania członków – kolumny przeszły z Dąbrówki i Bytowa do Sosnowca. W Sosnowcu wydano broszurę programową 10 punktów Narodowego Socjalizmu w nakładzie około 30 tysięcy egzemplarzy. Wypuszczono też specjalny numer propagandowy „Jednej Karty” o zasięgu ogólnopolskim, sprzedany w nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy. Symbolami partii były znak błyskawicy, barwa wiśniowa i hasło „Naprzód!”. Siedziba mieściła się w Sosnowcu przy ulicy Dębińskiej 1.

We wrześniu 1933 roku, podczas zjazdu w Katowicach w dniach 2–5 września, doszło do rozłamu. Frakcja Wacława Kozielskiego z centralą w Sosnowcu i organem „Jedna Karta” reprezentowała skrzydło bardziej radykalne społecznie. Frakcja Józefa Grałły z centralą w Katowicach i organem „Błyskawica” stanowiła drugą część organizacji. 10 września 1933 roku w Sosnowcu odbyło się zebranie delegatów z Zagłębia Dąbrowskiego, które uznało się za najwyższą władzę NSPR, potwierdziło „10 punktów” jako tymczasowy program i odrzuciło uchwały zjazdu katowickiego. 19 września frakcja sosnowiecka zawiadomiła Ministra Spraw Wewnętrznych o rozpoczęciu działalności.

W kwietniu 1934 roku policja szacowała stan partii na 35 grup miejscowych i około 2590 członków. 13 czerwca 1934 roku władze administracyjne zakazały działalności obu frakcji. Część członków aresztowano, a organizacja przeszła do działalności podziemnej. Na początku kwietnia 1935 roku rozwiązano komórki NSPR w całym państwie. Po rozwiązaniu zwolennicy Kozielskiego utworzyli Narodowo-Socjalistyczną Partię Miast i Wsi, która działała do 1939 roku. Zwolennicy Grałły tworzyli kolejne ugrupowania: Narodowo-Społeczną Partię Radykalną (1934–1935), Polską Partię Faszystowską (1935–1938) oraz Narodową Partię Społeczną (1937–1938). Inna grupa byłych członków powołała Narodowy Front Chłopsko-Robotniczy.

Głównymi organami prasowymi były „Jedna Karta” (Sosnowiec, 1933–1934, liczne numery po konfiskatach) oraz „Błyskawica” (Katowice). Środowisko NSPR kontrolowało też szereg innych tytułów, m.in. „Polską Kartę”, „Narodowca”, „Przebojem”, „Świat i Ojczyznę” czy „Echo Miast”. Dokumenty źródłowe, w tym broszura programowa i numery prasy partyjnej, zachowały się w bibliotekach cyfrowych oraz na Internet Archive.

Poglądy Poglądy Narodowo-Socjalistycznej Partii Robotniczej opierały się przede wszystkim na dokumencie programowym 10 punktów Narodowego Socjalizmu wydanym w Sosnowcu w 1933 roku oraz na treści organu prasowego „Jedna Karta”. Program łączył elementy polskiego nacjonalizmu z postulatami socjalnymi o charakterze antykapitalistycznym i antymarksistowskim. Partia deklarowała się jako reprezentantka „pracującego Polaka” i odrzucała zarówno komunizm, jak i liberalny kapitalizm.

NSPR określała się jednocześnie jako partia socjalistyczna i narodowa. Twierdziła, że w warunkach polskich jedyną skuteczną formą organizacji warstw pracujących jest narodowy socjalizm. Odrzucała „międzynarodową solidarność proletariatu” jako kłamstwo wymyślone przez międzynarodowy kapitał, uznając za prawdziwą solidarność narodową kapitalisty i robotnika tej samej narodowości. Dystansowała się zarówno od komunizmu, uważanego za „krzyk rozpaczy”, jak i od tradycyjnych partii socjalistycznych, sanacji, chadecji oraz endecji. Wzorowała się raczej na polityce gospodarczej Roosevelta i Mussoliniego niż na Leninie czy Hitlerze, utrzymując jednocześnie zdecydowanie antyniemieckie stanowisko.

Centralnym elementem programu było hasło całkowitego „odżydzenia” Polski. Żydów uznawano za warstwę, która opanowała handel, przemysł, wolne zawody i prasę, a jednocześnie demoralizowała społeczeństwo. Domagano się wyłączenia Żydów spod wszelkiego wpływu na życie polityczne, gospodarcze i kulturalne, wprowadzenia ograniczeń procentowych w szkołach i zawodach, zakazu zatrudniania Żydów w urzędach państwowych, zakazu nabywania ziemi przez Żydów oraz kategorycznego sprzeciwu wobec przyjmowania Żydów wypędzonych z Niemiec. W wypadku braku możliwości emigracji do Palestyny proponowano rozdzielenie ludności żydowskiej pomiędzy inne państwa. Współpracę polityczną z Żydami uznawano za dyskwalifikującą działacza publicznego.

W sferze gospodarki program przewidywał unarodowienie wielkich przedsiębiorstw w kluczowych gałęziach: górnictwie węglowym, hutnictwie, elektroenergetyce, cemencie i cukrownictwie. Upaństwowienie miało być „rozumne” i nie dotyczyć drobnej własności prywatnej ani inicjatywy gospodarczej Polaków. Odrzucano zarówno komunistyczne metody kolektywizacji, jak i biurokratyczne rozwiązania PPS. Domagano się też ograniczenia zarobków dyrektorów wielkich przedsiębiorstw, kary śmierci za fałszowanie ksiąg rachunkowych, rozwiązania karteli służących „łupieniu obywatela polskiego”, zwolnienia z pracy obcokrajowców w sytuacji istnienia bezrobotnych Polaków oraz zmiany systemu monetarnego poprzez rezygnację ze złota bez inflacji. W odniesieniu do rolnictwa żądano opłacalnych cen na produkty rolne, wsparcia drobnych i średnich gospodarstw, wywłaszczenia bez odszkodowania wielkiej własności ziemskiej oraz stworzenia na jej miejscu małych, żywotnych gospodarstw.

Robotnicy mieli pełnić rolę kierowniczą jako warstwa najliczniejsza, najbardziej polska i najbardziej niezależna. Domagano się utrzymania i rozszerzenia ustawodawstwa socjalnego, w tym obowiązkowego ubezpieczenia starczego, a przede wszystkim zapewnienia pracy. Mieszczaństwo polskie uważano za sojusznika robotników w walce z żydowską konkurencją i wielkim kapitałem. Włościan, stanowiących około 70 procent narodu, traktowano jako podstawową warstwę społeczną, z którą wszelkie zmiany musiały być uzgadniane.

Partia opowiadała się za silnym, uczciwym i rozumnym rządem reprezentującym pracującego Polaka. Sądownictwo miało być wysoko postawione i dobrze opłacane. Mniejszościom narodowym zamieszkałym zwartą masą przyznawano równe prawa obywatelskie pod warunkiem lojalności i rezygnacji z separatyzmu. Decyzje w sprawach ustrojowych, wyboru prezydenta i wypowiedzenia wojny miały należeć wyłącznie do Polaków. Traktat o ochronie mniejszości uznawano za zbędny.

Narodowy socjalista miał być śmiały, szczery, sumienny i punktualny. Preferowano ludzi czynu nad teoretyków. Odrzucano „arytmetyczną demokrację” na rzecz przywództwa tych, którzy czynami przybliżają cel „Polska dla Polaków”. Członkostwo ograniczano do chrześcijan o jednoznacznie aryjskich korzeniach.

Zobacz też Faszyści i narodowi socjaliści w Polsce (książka Olgierda Grotta)

Przypisy

Literatura Olgierd Grott – Faszyści i narodowi socjaliści w Polsce, Krakow 2007, Jarosław Tomasiewicz, Rewolucja Narodowa. Nacjonalistyczne koncepcje rewolucji społecznej w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2012, , s. 169-180

Kategoria:Nacjonalizm polski Kategoria:Partie narodowosocjalistyczne Kategoria:Partie i ugrupowania II Rzeczypospolitej Kategoria:Polskie faszystowskie partie i ugrupowania Kategoria:Polskie skrajnie prawicowe partie polityczne