thumb|150px|Odznaka 10 Sudeckiej Dywizji Zmechanizowanej
10 Sudecka Dywizja Pancerna im. Bohaterów Armii Radzieckiej (10 DPanc) – związek taktyczny wojsk pancernych ludowego Wojska Polskiego.
Historia 10 Sudecka Dywizja Pancerna organizowana była dwukrotnie. W 1949 r. w ramach realizacji Planu rozwoju Wojska Polskiego w latach 1949–1955 rozkazem MON Nr 0056/0rg z 30 marca 1949 r. minister ON nakazał dowódcy OW IV (Śląsk) do 1 września 1951 przeformować 10 Sudecką Dywizję Piechoty z etatów 2/76-2/81 na etaty 5/44,5/47, 5/50-5/59 dywizji pancernej o ogólnym stanie osobowym 6196 żołnierzy oraz 114 pracowników cywilnych. Dywizja wraz z 11 Zmotoryzowaną Dywizją Piechoty weszła w skład 2 Korpusu Pancernego podporządkowanego dowódcy Okręgu Wojskowego Śląsk. Dywizja miała zakończyć reorganizację do października 1950 roku.
Formowano ją na bazie 10 Sudeckiej DP, 2 Sudeckiego pułku czołgów, 6 pułku czołgów i 24 Drezdeńskiego pułku artylerii pancernej w rejonie Wrocławia, Opola, Kłodzka, Brzegu, Strzegomia i Świdnicy Śląskiej.
Dywizja według etatu posiadać miała dwa pułki czołgów średnich, pułk piechoty zmotoryzowanej, batalion rozpoznawczy oraz jednostki artylerii i zabezpieczenia bojowego. W skład pułku czołgów średnich wchodziły tu: dwa bataliony czołgów i batalion artylerii pancernej. W pułku znajdował się też dwukompanijny batalion szkolny. Pozostały też kompania dowodzenia i kompania technicznego zaopatrzenia. Zasadnicze uzbrojenie pułku składało się z: 66 czołgów średnich T-34/85 i 21 ciężkich dział pancernych ISU-122. Pułk czołgów ciężkich miał strukturę zbliżoną do pułku czołgów średnich, ale w jego batalionach, w kompaniach czołgów, były tylko dwa plutony czołgów. Sprzęt bojowy pułku stanowiło 35 czołgów ciężkich IS-2 i 16 ciężkich dział pancernych ISU-152. Zmotoryzowany pułk piechoty był w praktyce „klasycznym” pułkiem piechoty wyposażonym dodatkowo w samochody ciężarowe. W skład pułku wchodziły trzy bataliony piechoty, dywizjon artylerii, batalion szkolny i pododdziały zabezpieczenia.
W 1950, ze względu na braki sprzętowe, podjęto decyzję o przeformowaniu 10 Dywizji Pancernej w 10 Dywizję Zmechanizowaną.
Jesienią 1951 z Wrocławia do Opola dyslokowano Dowództwo 10 DZ, 41 bł, 7 bsap i 43 ksam.
W 1955, w ramach redukcji Wojska Polskiego, na bazie 10 Dywizji Zmechanizowanej utworzono ponownie 10 Dywizję Pancerną. Zorganizowano ją według etatów nr 5/159-5/186 o stanie osobowym 5246 żołnierzy i 121 pracowników cywilnych. Dywizja weszła w skład 2 Korpusu Pancernego wraz z 19 Dywizją Pancerną. Po likwidacji dowództwa 2 Korpusu Pancernego, we wrześniu 1956, 10 Dywizję Pancerną podporządkowano bezpośrednio dowódcy Śląskiego Okręgu Wojskowego.
W czerwcu 1956 dywizja częścią sił weszła do centrum Poznania, biorąc bezpośredni udział w demonstracji siły w czasie Poznańskiego Czerwca 56.
W ramach współpracy z jednostkami Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej dywizja prowadziła wspólne szkolenie pododdziałów czołgów na poligonie w Żaganiu.
Na początku lat 60. XX w. przeniesiono dywizję na etaty pokojowo-wojenne.
15 października 1963 Minister Obrony Narodowej nadał dywizji imię Bohaterów Armii Radzieckiej, co miało związek z wizytą w jej jednostkach dowódcy Układu WarszawskiegoRozkaz Nr Pf-51/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 października 1963 roku w sprawie nadania 10 Sudeckiej Dywizji Pancernej imienia Bohaterów Armii Radzieckiej..
W 1968 10 Dywizja Pancerna uczestniczyła w operacji „Dunaj” wkraczając wraz z innymi armiami Układu Warszawskiego na teren Czechosłowacji. W tym samym roku Dywizja otrzymała Odznakę Honorową „Zasłużonemu Opolszczyźnie”Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu, nr 10, poz. 86, z 30 października 1968, s. 17 [dostęp 2026-09-16]..
Na przełomie 1969 i 1970 dywizja przeszła na nowe „etaty pokojowo – wojenne”. W nowej strukturze, w miejsce dywizjonu artylerii haubic, utworzono pułk artylerii, w miejsce kompanii rozpoznawczej – batalion rozpoznawczy, a na bazie batalionu transportowego, dywizyjnego punktu zaopatrzenia i piekarni polowej zorganizowano batalion zaopatrzenia.
W połowie 1981 w skład dywizji włączono 18 pułk artylerii przeciwlotniczej z Jeleniej Góry, który uzbrojony był w rakietowe zestawy przeciwlotnicze „Kub”. W grudniu tego roku, w czasie stanu wojennego, oddziały 10 Dywizji Pancernej wykonywały zadania na terenie Górnego Śląska. Jej jednostki wzięły m.in. udział w stłumieniu strajku górników w Kopalni „Wujek” 16 grudnia 1981.
W marcu 1989 10 Dywizja Pancerna wzięła udział w ostatnich ćwiczeniach Układu Warszawskiego na terytorium Niemieckiej Republiki Demokratycznej. W tym samym roku dywizję, podobnie jak i inne dywizje Wojska Polskiego, ponownie przeformowano na 10 Dywizję Zmechanizowaną. Trzonem jej stały się trzy pułki zmechanizowane (tzw. zunifikowane)
Dywizja w czerwcu 1956 O 11:30 28 czerwca 1956 cz.p.o. dowódcy 2 Korpusu Pancernego płk Mateusz Lach otrzymał od szefa Sztabu Generalnego Jerzego Bordziłowskiego zarządzenie nakazujące ogłoszenie alarmu bojowego dla oddziałów korpusu i postawienie ich w stan gotowości bojowej. O 14:00 28 czerwca jednostki 10 DPanc osiągnęły gotowość bojową.
O 14:00 10 Sudecka Dywizja Pancerna otrzymała zadanie: wyjść w rejon Suchego Lasu, przygotować oddziały do działań, wydać dwie jednostki ognia do broni strzeleckiej z tego jedną jo utrzymywać w transporcie i jedną przekazać bezpośrednio żołnierzom. Pozostawić na miejscu sprzęt ciężki tj. czołgi, działa pancerne i artylerię polową, wyprowadzając składy osobowe jednostek na transporcie samochodowym w gotowości do działań w szyku pieszym. O 20:00 oddziały dywizji wyszły z rejonu lotniska Łagiewniki i przystąpiły do działań.
Dowódca dywizji postawił dowódcom oddziałów szczegółowe zadania. Zadania te jednostki realizowały do 30 czerwca. 7 batalion rozpoznawczy z czołgami 23 pułku czołgów – wyjść w rejon: ul. Poznańska, róg ul. Kochanowskiego i zlikwidować „grupy dywersyjne”Pisownia zgodna ze Sprawozdaniem dowódcy 2 KPanc w akcji w Poznaniu. przy budynku Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. 14 dywizjon artylerii przeciwlotniczej z 1/71 pcz otrzymał zadanie: wyjść w rejon Poczty Głównej i Telegrafu i nie dopuścić do zniszczenia tych obiektów przez grupy dywersyjne. Przy przejeździe przez ulicę Dąbrowskiego przeciwlotnicy zostali ostrzelani przez prowokatorów z broni maszynowej, a czołgi obrzucono butelkami z płynem zapalającym. Po otwarciu ognia z czołgu i broni maszynowej w kierunku punktów ogniowych prowokatorów, dywizjon mógł kontynuować marsz i wyszedł w rejon poczty głównej. 27 pułk zmechanizowany (bez 1 bp) miał wejść w rejon ZamkuMiejska Rada Narodowa., Wojewódzkiego Komitetu PZPR, i Wojewódzkiej Rady Narodowej. Około 21:00 „prowokatorzy” znajdujący się w pomieszczeniach Zamku, auli uniwersyteckiej i Domu Akademickiego otworzyli ogień do pododdziałów znajdujących się przed Zamkiem. Żołnierze odpowiedzieli ogniem. Wymiana strzałów seryjnych i pojedynczych trwała z różną intensywnością do 3:00 29 czerwca. Około 6:15 pododdziały zostały powtórnie ostrzelane z wieży auli uniwersyteckiej i gmachu Opery Poznańskiej. Wykonując osobisty rozkaz gen. armii Stanisława Popławskiego, otoczono i przeszukano gmachy auli uniwersyteckiej, Opery Poznańskiej i Akademii Medycznej. W ciągu nocy 28/29 i 29 czerwca, wspólnie z oddziałami MO, zatrzymano kilkadziesiąt osób bez dokumentów oraz jedną osobę z amunicją i jedną z bronią. 41 batalion łączności z czołgami 23 pcz otrzymał zadanie wyjść w rejon gmachu Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa i we współdziałaniu z 7 br zlikwidować grupę prowokatorów. Po wyjściu na ul. Rossevelta, ul. Dąbrowskiego i Mickiewicza do żołnierzy batalionu prowokatorzy otworzyli ogień z dachów i okien. Pododdziały batalionu otworzyły ogień do wykrytych punktów ogniowych i zmusiły je do zaprzestania ognia. 2 pułk czołgów otrzymał zadanie wyjść w rejon Fortu IX i IXa i zabezpieczyć je przed ewentualnym zniszczeniem. Jednostka walk ulicznych nie prowadziła. 71 pułk czołgów zabezpieczał wschodnią część miasta i kontrolował drogi w Głuszynie, Krzesinach, Krzesinkach, Spławie. 10 batalion czołgów i artylerii pancernej z kompanią czołgów 7 br zabezpieczał Poznań z kierunku Gniezno i Swarzędz. Ześrodkował się w rejonie Szczepankowo, Kobyle Pole, Antonin. 29 czerwca kompania czołgów 7 br i grupą piechoty udała się do Swarzędza. Wykonując osobiste polecenie prezesa rady ministrów Józefa Cyrankiewicza, udaremniła próby organizacji pochodu w kierunku Poznania. 33 dywizjon artylerii haubic z 8 dywizjonem artylerii rakietowej zabezpieczały wspólnie z czołgami 2 pcz Fort IX i Fort IXa. 21 batalion saperów zajął rejon Bolechowo – Chludowo, zabezpieczał Biedrusko i kontrolował drogi w kierunku Poznania. 1/27 pz podporządkowany był dowódcy 13 batalionu czołgów i artylerii pancernej 19 DPanc i ochraniał poznańską elektrownię.
O 18:00 30 czerwca, dowódca 10 DPanc otrzymał rozkaz wyprowadzenia swoich oddziałów z miasta (bez 27 pz). O 21:00 rozpoczęto wycofywanie jednostek na OC Biedrusko. Do 6:00 1 lipca oddziały ześrodkowały się w swoich rejonach
Straty w ludziach Zginął: szer. Bronisław Falasa z 1 batalionu piechoty 27 pz Ranni zostali: ppor. Alojzy Brak z 41 bł plut. Władysław Staniszewski z 41 bł szer. Marian Łagwa z 1/27 pz szer. Tadeusz Staroń z 1/27 pz
Skład i dyslokacja
StrukturaGarnizon1949195519621989Wrocław→Opoledowództwo 10 Dywizji PancernejKłodzko27 ppzmot27 pzOpole2 pułk czołgówWrocław6 pczOpole71 pczOpole10 pczapanc 10 pułk czołgówOpole7 szk bczOpole13 pułk czołgówBolesławiec→Opole40 pz25 pzStrzegom39 pal33 dahTarnowskie Góry115 dah39 paWrocław→Opole7 batalion rozpoznawczy60 kr7 brStrzegom→Tarnowskie Góry8 dywizjon artylerii rakietowej8 drtStrzegom→Opole14 daplotLubliniec24 daplotJelenia Góra18 paplotWrocław Opole41 batalion łączności19 błBrzeg Świdnica21 batalion saperówOpole58 kopchemTarnowskie Góry83 bdow DAWrocław43 ksam59 bsam-transp59 btransp.Opole54 bmed-sam54 bmed-sam.54 bmWrocław→Opole7 RWNCz7 RBRCz160 RWNCz. 10 bremWrocław→Opole8 RWNSArt.8 DWNUzb.Wrocław→Opole9 RWNSam.9 RWRSam.9 RWNSam.OpoleDPZ10 DPZ59 bzaop
Uzbrojenie W chwili sformowania dywizji w 1949 podstawowe uzbrojenie stanowiły czołgi średnie typu T-34/85 oraz ciężkie działa pancerne typu ISU-122 i ISU-152. Były: 144 czołgi średnie, 42 działa pancerne, 5 samochodów pancernych, 53 działa polowe 76 i 122 mm, 21 armat plot 37 mm, 36 moździerzy 82 i 120 mm, 531 samochodów i ciągników i 69 motocykli. Na uzbrojeniu kompanii rozpoznawczej znajdowały się natomiast samochody pancerne BA-64. W połowie lat pięćdziesiątych większość czołgów średnich T-34/85 będących na uzbrojeniu dywizji była już produkcji krajowej. W latach sześćdziesiątych do uzbrojenia wprowadzono produkowane w Polsce czołgi T-54A, a w latach siedemdziesiątych czołgi T-55, które znajdowały się na uzbrojeniu dywizji do chwili jej przeformowania na dywizję zmechanizowaną. Samochody pancerne zastąpiono najpierw opancerzonymi samochodami rozpoznawczymi BRDM-1 i FUG, a następnie wozami BRDM-2.
Dowódcy dywizji płk Jurij K. Bolszak (AR) 25 marca 1949–1950 płk Kazimir Fiodorowicz (AR) 1950–1951 płk Michaił M. Prokofiew (AR) 1951–1954 ppłk Antoni Mazurkiewicz 1954–1961 płk Andrzej Freń 1961–1962 płk Marian Koper 1962–1969 płk Henryk Szymański 1969–1971 gen. bryg. Zbigniew Ohanowicz 1971–1972 płk Ryszard Wilczyński 1972–1978 płk Edmund Bołociuch 1978–1983 płk Edward Rogala 1983–1985 gen. bryg. Tadeusz Bazydło 1985–1989
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:10 Sudecka Dywizja Pancerna Kategoria:Jednostki Wojska Polskiego o nazwie wyróżniającej Sudecka Kategoria:Ludowe Wojsko Polskie w Opolu Kategoria:Ludowe Wojsko Polskie we Wrocławiu Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową „Zasłużonemu Opolszczyźnie” Kategoria:Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1950 Kategoria:Polskie jednostki pancerne rozwiązane w 1989 Kategoria:Polskie jednostki pancerne utworzone w 1949 Kategoria:Polskie jednostki pancerne utworzone w 1955