Kociewie – region etnograficzny na Pomorzu Gdańskim, położony na zachodnim brzegu Wisły w dorzeczu Wdy i Wierzycy, obejmujący wschodnią część Borów Tucholskich.
Terytorium Obszar Kociewia wytyczać można z różnych punktów widzenia. Najpopularniejszymi perspektywami, z których opisuje się to zagadnienie, to spojrzenia: administracyjne, geograficzne, językowe.
Pod względem administracyjnym Kociewie leży na terenie województwa pomorskiego (w całości powiat starogardzki, tczewski oraz fragmentarycznie obszar gminy Trąbki Wielkie z powiatu gdańskiego, gminy Liniewa i Stara Kiszewa z powiatu kościerskiego oraz gminy Czersk z powiatu chojnickiego) oraz województwa kujawsko-pomorskiego (powiat świecki z gminą Nowe, Warlubie, Osie, Drzycim, Jeżewo, Dragacz, gmina Świecie z miastem, częściowo gmina Bukowiec i Lniano oraz fragmentarycznie obszar gminy Śliwice z powiatu tucholskiego).
Geograficzne granice Kociewia wykreślił Jerzy Szukalski, który w publikacji „Krajobrazy Kociewia” pisał, że jest to region geograficzno-etnograficzny leżący na lewym brzegu dolnej Wisły w dorzeczu czterech jej dopływów: Wda, Mątawa, Wierzyca oraz Motława. Jego granice były w większości dość naturalne: od wschodu Wisła, od zachodu główny kompleks Borów Tucholskich. Kociewski krajobraz tworzy Pojezierze Starogardzkie, część równiny Borów Tucholskich, Równiny Świeckiej oraz lewobrzeżna część Doliny Kwidzyńskiej, przechodzącej w Żuławy WiślaneJ. Szukalski, Krajobrazy Kociewia. Atlas turystyczny, Starogard Gdański 2008, s. 5–6..
Językowe granice Kociewia wytyczył Kazimierz Nitsch na podstawie swoich badań terenowych z początków XX wiekuZ. Stamirowska, Kociewie i inne nazwy grup językowo-terytorialnych na pierwotnym Pomorzu, „Język Polski”, 1937, nr 3, s. 82–83.. Według nich granice Kociewia wyglądają następująco: wschodnia granica na około 120-kilometrowym odcinku Wisły od wsi Topolinek koło Świecia do wsi Czatkowy koło Tczewa północno-zachodnia granica na linii Trąbki Wielkie – Wysin – Liniewo – Nowe Polaszki – Konarzyny południowo-zachodnia granica biegnąca przez Czarną Wodę, Osieczną, Lińsk, Lniano, Bukowiec, Gruczno do TopolinkaZ. Stamirowska, op. cit., s. 85; J. Golicki, Kociewie, „Kociewski Magazyn Regionalny”, nr 1, 1986, s. 3–8; Kociewie Pomorska Kraina, oprac. M. Kargul, Tczew 2008, s. 2–4.. lewo|mały|277x277px|Grupy etniczne Kociewia Granicą borowiacko-kociewską jest dawna puszcza na północ i zachód od Śliwic i Osówka aż po rzekę Wdę. Pomiędzy tymi dwiema starymi wsiami a odległą o ponad 20 km Wdą, gdzie dopiero znajdowały się osady dzisiejszego Kociewia, znajdował się teren niezamieszkany. Dopiero w ciągu XVII stulecia osadnicy od terenu borowiackiego i od Wdy z terenu Kociewia zaczęli tę część borów zaludniać.
Fale osadnicze borowiackie i kociewskie nachodziły na siebie gdzieś w rejonie wówczas powstałych Osiecznej i Ocypla.
Spośród Kociewiaków wyróżniano następujące grupy etniczne: Lasacy – w Borach Tucholskich Feteracy – z okolic Pelplina Górale – zamieszkujący wyżynne obszary w północnej części regionu Piaskarze – w okolicach Śliwic Olędracy – zamieszkujący nad Wisłą Samburczycy – z okolic TczewaKalendarz Wydarzeń 2016, LOT Kociewie.. Większość tych grup odnotowywana była jednak incydentalnie, przy okazji badań Kociewia w pierwszej połowie XX wieku. Niektóre nazwy, jak Samburczycy, były od razu uznawane za przypadkowe (o czym pisała „odkrywczyni” tej nazwy prof. Zofia Stamirowska)Z. Stamirowska, op. cit., s. 82–85.. Dziś poza określeniem „Lasacy”, pozostałe nazwy nie funkcjonująKociewie Pomorska Kraina, s. 8..
Historia Pierwszy zapis nazwy w formie Gociewie pochodzi z 10 lutego 1807 r. z meldunku ppłk Hurtiga do generała Jana Henryka DąbrowskiegoPogląd ten próbował podważyć B. Kruszona w publikacji „Kociewie czy Kociołki”, ale jego interpretacja została obalona, gdy udowodniono jej niezgodność ze źródłami m.in. przez. M. Kurowskiego (który w polemice z B. Kruszoną opublikował „Kociewskie Początki”), czy M. Kargula. Zob. , , , .. Kolejne znane zapisy mają już formę Kociewie (Florian Ceynowa, Oskar Kolberg) – odnotowuje się je od lat sześćdziesiątych XIX wiekuNajstarsza znaleziona wzmianka w tej formie pochodzi z 1863 roku. Zob. M. Kurowski, „Kociewie w gazecie” – tytuł prześmiewczy, ale sprawa poważna, Wirtualne Kociewie, 03.08.2015; https://web.archive.org/web/20200921084156/http://kociewiacy.pl/gminy/starogard_gdanski/index.php?option=com_content&task=view&id=770&Itemid=33.. Historycy nie mają jednoznacznej opinii w sprawie historii regionu jako takiego. Jan Powierski początków odrębności Kociewia szukał w okresie nowożytnym, z czym współgrał głos językoznawców, szukających korzeni gwary kociewskiej w XVI wieku. Jednak Gerard Labuda widział w Kociewiu dziedzictwo podziałów plemiennych z wczesnego średniowiecza. W XII- i XIII-wiecznych księstwach świeckim i lubiszewskim (tczewskim) dostrzegał przejaw wcześniejszej odrębności plemiennej względem reszty Pomorza Gdańskiego zamieszkałego przez przodków dzisiejszych Kaszubów. Jego poglądy wspierać mogą odkrycia archeologów w Kałdusie pod Chełmnem, który zdaje się być ważnym ośrodkiem z czasów pierwszych Piastów obejmującym nie tylko Ziemię Chełmińską, ale i większą część dzisiejszego Kociewia. Zdaje się nie budzić wątpliwości fakt, że znaczna część dzisiejszego Kociewia tworzy wyrazisty region także pod względem historycznym, choć dzisiejsza nazwa ma znacznie młodszą metrykęJ. Powierski, O historycznych podstawach regionalnej odrębności Kociewia, [w:] Kociewie II, pod red. J. Borzyszkowskiego, Gdańsk 1992, s. 23–52; G. Labuda, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. I., Gdańsk 2006, s. 129–130..
Sejmik Województwa Pomorskiego, chcąc podkreślić potrzebę zachowania i rozwoju bogactwa Pomorza, ustanowił rok 2005 Rokiem KociewskimUchwała Nr 506/XXXI/05 Sejmiku Województwa Pomorskiego z dnia 31 stycznia 2005 r. ws. przyjęcia rezolucji ustanawiającej rok 2005 Rokiem Kociewskim..
W 2007 r. po raz pierwszy ogłoszono 10 lutego jako Światowy Dzień KociewiaLOT KOCIEWIE, czyli Kociewski odLOT..
Miasta Lp.MiastoPopulacjaPowierzchniaWojewództwo1.23x23px Tczew59 10522,26 km²20x20px pomorskie2.24x24px Starogard Gdański47 27225,28 km²20x20px pomorskie3.24x24px Świecie24 98716,50 km²20x20px kujawsko-pomorskie4.24x24px Pelplin80654,45 km²20x20px pomorskie5.24x24px Skarszewy710311,96 km²20x20px pomorskie6.25x25px Gniew67916,04 km²20x20px pomorskie7.23x23px Nowe57873,57 km²20x20px kujawsko-pomorskie8.29x29px Skórcz36093,67 km²20x20px pomorskie9.32x32px Czarna WodaMiasto leży na pograniczu borowiacko-kociewskim.28419,94 km²20x20px pomorskie
Kultura Od 1995 r. co 5 lat na Kociewiu odbywają się Kongresy Kociewskie, na których spotykają się samorządowcy oraz regionaliści, aby dyskutować o sprawach związanych z regionem.
Hymn Kociewski 7 marca 2003 r. ustanowiono herb i hymn Kociewia, którego słowa są autorstwa ks. Bernarda SychtyRoszak M., Mały słowniczek polsko-kociewski, Gdynia 2008.:
Pytasz sia, dzie Kociewiaki Majó swoje dómi, Swe pachnące chlebam pola, Swoje sochy, bróny
ref. Dzie Wierzyca, Wda Przy śrebnym fal śpsiwie Niesó woda w dal, Tam nasze Kociewie (x2)
Czy to my tu na Kociewiu, Czy Borusy w borach, Czy Lasaki, czy Kaszuby Na morzu, jeziorach
ref. Jadna Matka nas, Wszytkich kolybała, Pokłóńma sie w pas: Tobia, Polsko, chwała (x2)
Turystyka Kociewskie Trasy Rowerowe to projekt realizowany od kilku lat przez Lokalną Organizację Turystyczną „Kociewie” przy wsparciu Lokalnych Grup Działania „Wstęga Kociewia” i „Chata Kociewia”, a także lokalnych samorządów. Na Kociewskie Trasy Rowerowe składa się ponad 400 kilometrów oznakowanych szlaków, łączących miasta Kociewia – Tczew, Starogard Gdański, Pelplin, Czarną Wodę, Gniew, Skórcz, Nowe i Świecie.
Znane osoby pochodzące z Kociewia Teresa Budzisz-Krzyżanowska – aktorka Wojciech Cejrowski – dziennikarz radiowy, satyryk, fotograf, podróżnik, pisarz Grzegorz Ciechowski – muzyk Kazimierz Deyna – piłkarz Danuta Dziawgo – ekonomistka, profesor zwyczajna, prorektor ds. ekonomicznych i rozwoju Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Łukasz Dziemiński – raper Magdalena Gabig-Cimińska – profesor nauk biologicznych Grzegorz Gajdus – lekkoatleta, biegacz długodystansowy, były rekordzista Polski w maratonie Andrzej Grubba – sportowiec (tenis stołowy) Krzysztof Kosedowski – sportowiec (boks) Leszek Kosedowski – sportowiec (boks) Henryk Jankowski – ksiądz Ryszard Karczykowski – śpiewak operowy Jan Klimek – obrońca Poczty Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsk w 1939; rozstrzelany przez Niemców w październiku 1939 r. Grzegorz Kołodko – ekonomista Dorota Landowska – aktorka Roman Landowski – pisarz, regionalista Włodzimierz Łajming – malarz Bronisław Malinowski – sportowiec, mistrz olimpijski z Moskwy z 1980 r. Marcin Mięciel – piłkarz Oktawia Nowacka – pięcioboistka, brązowa medalistka Igrzysk Olimpijskich (2016) Zygmunt Nowak – architekt Albin Ossowski – aktor Edward Pałłasz – kompozytor Paweł Papke – siatkarz Kazimierz Piechowski – polski żołnierz, więzień i uciekinier z niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau Teresa Piotrowska – polityk, samorządowiec, posłanka na Sejm IV, V, VI, VII i VIII kadencji, od 2014 do 2015 minister spraw wewnętrznych Marcin Prus – siatkarz Sławomir Pstrong – reżyser, scenarzysta, autor opowiadań. Danuta Rosani – lekkoatletka dyskobolka, trzykrotna mistrzyni Polski i olimpijka Tomasz Schuchardt – aktor Ania Szarmach – piosenkarka, kompozytorka i autorka tekstów Paulina Tyszewska – członkini polskiego wywiadu Bogdan Wenta – trener polskiej reprezentacji piłki ręcznej; zdobywca wicemistrzostwa świata w 2007 roku Urszula Zajączkowska – poetka, botanik i artystka wizualna Kazimierz Zimny – lekkoatleta
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Kociewie II, pod red. J. Borzyszkowskiego, Gdańsk 1992. M. Kurowski, Kociewskie początki, Starogard Gdański, 2015. (Rozwinięcie zawartych w tej publikacji tez w dyskusji na portalu Wirtualne Kociewie: ) Kociewie Pomorska Kraina, zeb. i oprac. M. Kargul, Tczew 2008. J. Golicki, Kociewie. Nazwa, granice, dialekt, grupy etnonimiczne, „Kociewski Magazyn Regionalny”, nr 1, 1986, s. 3–8. Zofia Stamirowska, Kociewie i inne nazwy grup językowo-terytorialnych na pierwotnym Pomorzu, „Język Polski”, 1937, nr 2-4. Tomasz Żuroch-Piechowski, Struktura społeczno-gospodarcza Kociewia w XVIII-XIX wieku
Linki zewnętrzne , [w:] Wirtualne Kociewie , [w:] Skarbnica Kociewska
Kategoria:Pomorze Gdańskie Kategoria:Regiony etnograficzne Polski