thumb|270px|Urząd Wojewódzki Krakowski w Krakowie – widok współczesny (2007) thumb|270px|Polska, gęstość zaludnienia, 1931
Województwo krakowskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone ustawą 23 grudnia 1920 - Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy (zaczęło funkcjonować 1 września 1921Podział b. Królestwa Galicji i Lodomerii na województwa i likwidacja Namiestnictwa Galicji - - Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 maja 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy. por też Agnieszka Biedrzycka, Kalendarium Lwowa 1918–1939, Kraków 2012 wyd. Universitas, s.129.) ze stolicą w Krakowie. Innymi głównymi miastami województwa były Tarnów, Nowy Sącz, Jaworzno, Oświęcim, Chrzanów, Bochnia i JasłoEugenjusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Lwów-Warszawa 1928, mapa 47.
W wyniku reformy administracyjnej kraju 1 kwietnia 1932 r. zlikwidowano 5 uprzednio istniejących powiatów woj. krakowskiego: grybowski, makowski, oświęcimski, pilzneński i wielicki. Liczbę powiatów ustalono na 18 (17 ziemskich i 1 grodzki). Na terenie województwa były 54 miastaKalendarz Ilustrowanego Kuryera Codziennego na rok 1933, rocznik VI, Kraków 1933, str. 171. 1 listopada 1938 r. do województwa krakowskiego (pow. nowotarski) przyłączono fragmenty Spiszu i Orawy o powierzchni 180 km². Po napaści Niemiec i aneksji zachodniej części województwa do Rzeszy (powiaty bialski, żywiecki i większa część pow. chrzanowskiego i wadowickiego), w ramach Generalnego Gubernatorstwa powstał dystrykt krakowski, w którym działała administracja podziemnaPolska Podziemna.
Podział administracyjny Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
Powiat Powierzchnia(km²) Liczba mieszkańców Siedziba(liczba mieszkańców)bialski1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat oświęcimski a jego terytorium włączono do powiatów bialskiego i wadowickiego (). 635 139 100 Biała(22 891) bocheński 877 113 800 Bochnia(12 274) brzeski 849 102 200 Brzesko(3672) chrzanowski 722 138 100 Chrzanów(17 833) dąbrowski 650 66 700 Dąbrowa(6017) dębicki (od 1937)1 kwietnia 1937 r. zniesiono powiat ropczycki, a z jego terytorium utworzono powiat dębicki (). 1141 110 900 Dębica(9276) gorlicki1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat grybowski a jego terytorium włączono do powiatów nowosądeckiego, gorlickiego i tarnowskiego (). 1082 104 800 Gorlice(6730) grybowski (do 1932) 585 51 932 Grybów(3311) jasielski1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat pilzneński a jego terytorium włączono do powiatów ropczyckiego i jasielskiego (). 1055 116 100 Jasło(10 112) krakowski1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat wielicki a jego terytorium włączono do powiatów myślenickiego i krakowskiego ().1 stycznia 1924 r. zniesiono powiat podgórski a jego terytorium włączono do powiatu krakowskiego (). 884 187 500 Kraków(221 260) Kraków 48 221 260 limanowski 944 87 300 Limanowa(2542) makowski (od 1924 do 1932)1 stycznia 1924 r. utworzono powiat makowski z części obszaru powiatów żywieckiego i myślenickiego (). 1 kwietnia 1932 r. powiat zniesiono a jego terytorium włączono do powiatów wadowickiego, żywieckiego, myślenickiego i nowotarskiego (). 823 67 378 Maków(4111) mielecki 901 77 500 Mielec(7057) myślenicki 988 102 700 Myślenice(6277) nowosądecki 1572 183 900 Nowy Sącz(30 278) nowotarski1 lipca 1925 r. zniesiono powiat spisko-orawski a jego terytorium włączono do powiatu nowotarskiego (). 2069 131 800 Nowy Targ(10 406) oświęcimski (do 1932) 314 ? Oświęcim(11 949) pilzneński (lub pilzneński) (do 1932) 573 47 355 Pilzno(3671) podgórski (do 1923) 221 39 937 Podgórze(24 676) ropczycki (do 1937) 1141 110 700 Ropczyce(3382) spisko-orawski (do 1925) 583 22 684 Nowy Targ(8071) tarnowski 881 142 400 Tarnów(45 235) wadowicki 1109 145 100 Wadowice(8400) wielicki (do 1932) 458 68 084 Wieliczka(9872) żywiecki 1153 130 900 Żywiec(6571)
Ludność W 1921 roku w województwie mieszkało 1 992 810 osóbSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XII - Województwo Krakowskie, Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.
Podział ludności według narodowości: Polacy 1 853 654 (93%) Żydzi 76 861 (3,9%) Ukraińcy 49 896 (2,5%) Niemcy 9 295 (0,47%) Podział ludności ze względu na wyznanie: rzymskokatolickie 1 779 889 (89,3%) mojżeszowe 152 926 (7,7%) greckokatolickie 52 864 (2,7%) ewangelickie 5 708 (0,3%)
Struktura demograficzna (1931)
Wojewodowie krakowscy Kazimierz Gałecki 1 września 1921 – 19 grudnia 1923 Władysław Kowalikowski 8 marca 1924 – 7 czerwca 1926 (p.o. wojewody od 16 listopada 1923) Ludwik Darowski 1 lipca 1926 – 31 grudnia 1928 Mikołaj Kwaśniewski 1 stycznia 1929 – 25 czerwca 1935 Władysław Raczkiewicz 10 sierpnia 1935 – 13 października 1935 Kazimierz Świtalski 3 grudnia 1935 – 20 kwietnia 1936 Michał Gnoiński 22 kwietnia 1936 – 8 września 1937 Józef Tymiński 9 września 1937 – wrzesień 1939 Jan Jakóbiec 1941–1945 (jako okręgowy delegat rządu)
Miasta i miasteczka Synteza W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. krakowskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (np. Krynica, Krzeszowice, Szczakowa i Zakopane) były wręcz wsiamiSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XV - Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.
Odwrotnie wiele miasteczek - a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka a nawet prawa miejskie (np. Osiek czy Lanckorona) – były gminami wiejskimi (chodzi tu o gminy jednostkowe sprzed komasacji w gminy zbiorowe w 1934 roku). Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto - pisany wielką literą - mimo braku praw miejskich (np. Narajów Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Narajów-Wieś).
Miasta prawne galicyjskie (województwa krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie) należały do trzech kategorii: miasta o własnym statucie do kategorii tej należały tylko LwówStatut z dnia 14 października 1870 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 79 i KrakówStatut z dnia 6 października 1901 roku – Dz. Ust. Kraj. L. 108 miasta rządzące się ustawą z 13 marca 1889 rokuDz. Ust. Kraj. L. 24 miasta należące do tej kategorii posiadały wszystkie przywileje miast (prawa miejskie), z wyjątkiem miasteczka Buczacz miasta rządzące się ustawą z 3 lipca 1896 rokuDz. Ust. Kraj. L. 51 miasta należące do tej największej kategorii posiadały najczęściej przywileje a) miasteczek, rzadziej b) miast a czasem wyjątkowo (7 miejscowości) niektóre były c) wsiami
13 lipca 1933 roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000 w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczejUstawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (, Art. 33). Ustawa z 3 lipca 1896 roku przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934) przez co miasta i miasteczka rządzące się ustawą z 1896 roku i liczące powyżej 3000 mieszkańców zostały automatycznie podniesione do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku. Tak więc 31 miast/miasteczek rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9W Jaworzno traktowane jest jako wieś (gmina), natomiast Skorowidz Miejscowości woj. krakowskiego z 1921 traktuje je jako miasteczko podlegające ustawie z 1896 roku, a serwis internetowy Miasta Jaworzno wspomina o statusie miasta obowiązującym od 21 września 1901 (str. 9)) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże indywidualnymi rozporządzeniami za miasta uznano 20 mniejszych miastW tarnopolskim: Husiatyn (, we lwowskim: Baranów, Cieszanów, Dukla, Głogów, Janów, Jaryszczów Nowy, Kańczuga, Krakowiec, Radymno, Szczerzec () i Sieniawa () oraz w krakowskim: Kalwaria, Limanowa, Muszyna, Radomyśl Wielki, Sędziszów, Tuchów, Wilamowice i Zator (). Wyjątkowo tylko miasteczko Żabno (liczące ok. 2500 mieszkańców w 1933) nie wymagało osobnego rozporządzenia oraz wszystkie wsie stanowiące gminy miejskieWe lwowskim: Borysław () i Winniki () oraz w krakowskim: Jaworzno, Krynica, Krzeszowice, Szczakowa i Zakopane (). Równocześnie do rzędu miast podniesiono także trzy dotychczasowe gminy wiejskieW tarnopolskim: Chorostków (), Mielnica i Tłuste (). Na mocy ustawy z 1933 łącznie 12 miejscowości (w tym jedna wieś) utraciło status gmin miejskichW tarnopolskim: Jagielnica i Jazłowiec, we lwowskim: Niżankowice, Stara Sól i Ulanów oraz w krakowskim: Brzostek, Ciężkowice, Czarny Dunajec (miasto), Lanckorona, Uście Solne, Wiśnicz Nowy i Wojnicz.
W poniższej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa krakowskiego obu typów z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka) wraz z uwzględnieniem ustawy, którą miasta się rządziły. W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami.
Wykaz Stan ludności: na 30 września 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku) Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XII - Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925 Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach