Giulio Cesare – włoski pancernik z okresu I i II wojny światowej, po zakończeniu wojny w ramach reparacji wojennych przekazany ZSRR jako „Noworossijsk”, zatonął w Sewastopolu w 1955 roku.
Budowa okrętu i służba przed modernizacją „Giulio Cesare” został zbudowany jako drugi z trzech drednotów typu Conte di Cavour. Stępkę pod budowę okrętu położono 24 czerwca 1910 roku w stoczni w koło Genui, wodowanie odbyło się 15 października 1911 roku, zaś w pełni wyposażony okręt został wcielony do Regia Marina 14 maja 1914 roku. Nazwa okrętu upamiętniała Gajusza Juliusza Cezara i powszechnie była skracana do formy „Cesare”. Projektantem pancerników typu Conte di Cavour był kontradmirał inżynier Andrzej Jaskuła, Włoskie pancerniki typu Conte di Cavour, cz. I..
Włoskie pancerniki nie odegrały znaczącej roli w zmaganiach I wojny światowej, do której Włochy przystąpiły 24 maja 1915 roku po stronie Ententy. Stacjonując w Tarencie „Giulio Cesare” wziął udział w dwóch bojowych wyjściach w morze o łącznej długości 31 godzin, poza tym spędził 387 godzin na ćwiczeniachБоевые корабли мира [dostęp 16 stycznia 2010]..
W sierpniu 1923 roku, po zamordowaniu w pobliżu greckiej miejscowości Janina włoskiego generała Enrica Telliniego i jego trzech współpracowników wchodzących w skład komisji Rady Ambasadorów dla wytyczenia przebiegu granicy grecko-albańskiej, rząd Benito Mussoliniego wystosował ultimatum, żądając od Grecji wypłaty odszkodowania i natychmiastowego wdrożenia śledztwa przy udziale włoskich obserwatorówJózef A. Gierowski, Historia Włoch, s. 526.. Ponieważ odpowiedź rządu greckiego nie była zadowalająca, eskadra włoskich okrętów, w skład której wchodził również „Giulio Cesare”, w ramach interwencji zbombardowała i okupowała przez miesiąc wyspę KorfuMarina Militare [dostęp 16 stycznia 2010]., wycofując się dopiero po interwencji Ligi Narodów i rządu Wielkiej Brytanii.
W 1926 roku „Giulio Cesare” został zdemobilizowany, a w dwa lata później reaktywowany jako artyleryjski okręt szkolny. Jednocześnie generał Francesco Rotundi z Comitato Progetto Navi przygotowywał plany generalnej modernizacji starych pancerników Regia Marina: dwóch typu Conte di Cavour i dwóch typu Caio DuilioMaciej S. Sobański, Tajemnice Noworossijska, cz. I..
Modernizacja okrętu i jego służba do wybuchu II wojny światowej Przebudowa „Giulio Cesare” rozpoczęła się 25 października 1933 roku w stoczni w Genui i trwała do 1 czerwca 1937 roku (równocześnie w stoczni Cantieri Riuniti dell’Adriatico w Trieście przeprowadzane były identyczne prace na „Conte di Cavour”). Jej celem było przystosowanie pancernika do zmienionych wymogów wojny morskiej. W trakcie modernizacji zdjęto ze śródokręcia wieżę artylerii głównej, całkowicie wymieniono siłownię, w miejsce czterech wałów napędowych zainstalowano dwa z trójłopatowymi śrubami, zmieniono kształt dziobnicy wydłużając kadłub o 10,3 m oraz zastosowano nowy system ochrony części podwodnej opracowany przez gen. Umberta Pugliesego. Pozostałe dziesięć armat artylerii głównej otrzymało lufy o kalibrze 320 mm o większym kącie podniesienia, dzięki czemu uzyskano poprawę donośności i zwiększenie ciężaru pocisku. Zlikwidowano dotychczasową artylerię średniego kalibru umieszczoną w kazamatach, zastępując ją 12 armatami kal. 120 mm w sześciu dwudziałowych wieżach na śródokręciu. Zainstalowano również nowoczesną artylerię przeciwlotnicząAndrzej Jaskuła, Włoskie pancerniki typu Conte di Cavour, cz. II i Regia Marina Italiana [dostęp 16 stycznia 2010]..
W efekcie modernizacji Regia Marina otrzymała szybszy okręt z uzbrojeniem o lepszych parametrach. Nie dorównywał co prawda najnowszym konstrukcjom tego okresu, ale pomimo słabszego opancerzenia z powodzeniem mógł rywalizować ze starszymi pancernikami francuskimi i brytyjskimiCezary Szoszkiewicz, Pancerniki II wojny światowej. Cz. II, s. 95..
Po ponownym wejściu do służby oba pancerniki typu Conte di Cavour stały się najsilniejszymi okrętami włoskiej marynarki wojennej: dwie jednostki typu Caio Duilio były wówczas dopiero przebudowywane w podobny sposób, zaś nowoczesne typu Littorio wciąż pozostawały w budowie. W maju 1938 roku odbyła się na wodach Zatoki Neapolitańskiej parada floty z okazji wizyty Adolfa Hitlera. Była ona okazją do publicznej prezentacji zmodernizowanych okrętów. W czerwcu 1938 roku „Giulio Cesare” przebywał z oficjalną wizytą na MalcieAndrzej Jaskuła, Włoskie pancerniki typu Conte di Cavour, cz. II..
II wojna światowa Po przystąpieniu Włoch do działań II wojny światowej 10 czerwca 1940 roku „Giulio Cesare”, jako okręt flagowy admirała Inigo Campioniego uczestniczył w pierwszej większej akcji Regia Marina przeciwko okrętom Royal Navy, którą była bitwa koło przylądka Stilo 9 lipca 1940 roku. W jej trakcie okręt otrzymał jedno trafienie w tylny komin pociskiem kalibru 381 mm wystrzelonym z pancernika HMS „Warspite”. Odłamki pocisku wywołały pożar na pokładzie „Giulio Cesare”, a dym został wciągnięty przez nawiew do dwóch kotłowni, co spowodowało konieczność ich ewakuacji i spadek prędkości do około 18 węzłówAndrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, s. 482.. Na okręcie zginęło dwóch marynarzyRegia Marina Italiana [dostęp 16 stycznia 2010].. W efekcie adm. Campioni podjął decyzję o oderwaniu się od przeciwnika. Po bitwie Włosi twierdzili, że jeden z ich pocisków trafił w HMS „Warspite”, o czym miał świadczyć błękitny dym zaobserwowany niezależnie od siebie przez niektórych włoskich obserwatorów, ale źródła brytyjskie nie potwierdziły tej tezy. Pomimo to niektórzy autorzy twierdzą, że zdarzenie miało miejsce, lecz zostało utajnione przez AdmiralicjęRegia Marina Italiana [dostęp 16 stycznia 2010].. Po bitwie „Giulio Cesare” powrócił do Tarentu dla dokonania niezbędnych napraw i był gotów do akcji w ciągu następnego miesiącaRegia Marina Italiana [dostęp 16 stycznia 2010]..
Kolejny raz pancernik wyszedł w morze 31 sierpnia 1940 roku jako część silnego zespołu włoskiego celem przechwycenia dwóch ugrupowań floty brytyjskiej (operacja „Hats”). Bezskuteczne działania włoskie trwały do 5 wrześniaRegia Marina Italiana [dostęp 16 stycznia 2010].. We wrześniu i październiku 1940 roku „Giulio Cesare” jeszcze dwa razy operował w składzie większych sił Regia Marina przeciwko okrętom Royal Navy, ale flocie włoskiej nie udało się nawiązać walki z przeciwnikiem. W nocy z 11 na 12 listopada 1940 roku pancernik bazował w Tarencie podczas brytyjskiego nalotu na port, ale nie odniósł żadnych uszkodzeńAndrzej Jaskuła, Atak na Tarent 11/12 listopada 1940 roku.. Już następnego dnia, razem z „Vittorio Veneto” został dla uniknięcia kolejnych nalotów przebazowany do Neapolu, a następnie bezpieczniejszego La Spezia. Następną akcją Regia Marina, w której wziął udział „Giulio Cesare”, była bitwa koło przylądka Spartivento na wodach okalających Sardynię (znana również jako bitwa koło przylądka Teulada) 27 listopada 1940 roku. W jej trakcie włoski zespół próbował przechwycić konwój na Maltę osłaniany przez brytyjskie okręty liniowe (operacja Collar). W starciu tym „Giulio Cesare” nie miał okazji użyć swojej artylerii, gdyż kunktatorska taktyka włoskiego dowództwa spowodowała wycofanie się Włochów do bazAndrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom I, s. 520-523..
Na początku stycznia 1941 roku Royal Navy przeprowadziła wielokierunkową operację konwojową z zaopatrzeniem dla Malty, Grecji i Egiptu (operacja „Excess”). W ramach jej osłony lotnictwo zaatakowało przebywające w porcie w Neapolu okręty włoskie. „Giulio Cesare” odniósł niewielkie uszkodzenia spowodowane przez trzy bomby, które wybuchły w pobliżu okrętu. Naprawa uszkodzeń nie trwała długo, ponieważ już w miesiąc później pancerniki „Vittorio Veneto”, „Andrea Doria” i „Giulio Cesare” w eskorcie trzech krążowników i niszczycieli bezskutecznie usiłowały przechwycić w Cieśninie Bonifacio brytyjskie okręty powracające do Gibraltaru po zbombardowaniu Genui 9 lutegoJerzy Lipiński, Druga wojna światowa na morzu, s. 119.. Następnie „Giulio Cesare” był używany do dalekiej osłony konwojów z zaopatrzeniem dla wojsk włoskich walczących w Afryce Północnej. Podczas jednej z takich operacji 17 grudnia 1941 roku starł się z okrętami brytyjskimi w potyczce zwanej I bitwą w Zatoce Syrta. Po trwającej około dziesięciu minut wymianie ognia zespół włoski pod komendą admirała Angelo Iachino przerwał walkę, koncentrując się na osłonie własnych transportowcówAndrzej Perepeczko, Burza nad Atlantykiem. Tom II, s. 408-412..
Ostatnią operacją bojową, w której uczestniczył „Giulio Cesare”, była daleka eskorta konwojów do Afryki Północnej w ramach operacji o kryptonimie M43 w dniach od 3 do 6 stycznia 1942 roku. Później, w związku z pogarszającymi się charakterystykami starego okrętu (np. prędkość maksymalna w tym okresie nie przekraczała już 24 węzłówБоевые корабли мира [dostęp 16 stycznia 2010].) i kryzysem paliwowym, który dotknął flotę włoską, został on odstawiony do rezerwy w porcie w Tarencie. Od stycznia 1943 roku bazował w Poli jako hulk szkolny i mieszkalny. Po ogłoszeniu zawieszenia broni z Aliantami załoga dowodzona przez kmdr. por. Carminatiego, aby uniknąć przejęcia okrętu przez Niemców i niewoli, wypłynęła z Poli i pomimo ataków niemieckiego lotnictwa i lekkich sił nawodnych 12 września 1943 roku dotarła na Maltę. 28 czerwca 1944 roku pancernik ponownie zawinął do Tarentu, zajętego przez Aliantów we wrześniu 1943 w toku operacji „Avalanche”. W czasie działań wojennych w latach 1940-1943 „Giulio Cesare” uczestniczył ogółem w 38 akcjach bojowych, przepływając w ciągu 912 godzin 16 947 mil morskichMarina Militare [dostęp 16 stycznia 2010]..
„Noworossijsk” thumb|„Noworossijsk” w 1950 roku Zgodnie z postanowieniami Aliantów, część okrętów Regia Marina miała zostać przejęta w ramach reparacji wojennych przez marynarki wojenne Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Radzieckiego. Tak też przewidywał traktat pokojowy pomiędzy Włochami a państwami sprzymierzonymi, podpisany w Paryżu 10 lutego, a ratyfikowany przez włoski parlament 31 lipca 1947 rokuJózef A. Gierowski, Historia Włoch, s. 556-558.. Równocześnie, najpierw w Paryżu, a następnie w Rzymie, rozpoczęła swoje obrady Komisja Morska, na której posiedzeniach zapadły ostateczne decyzje o podziale floty. Związek Radziecki otrzymał w udziale pancernik „Giulio Cesare”, jeden krążownik lekki, trzy niszczyciele (z przejęcia jednego zrezygnowano ze względu na jego zły stan techniczny), trzy torpedowce, dwa okręty podwodne, żaglowiec szkolny oraz mniejsze jednostkiJerzy Kubiak, Krzysztof Kubiak, Zagłada okrętu liniowego Noworossijsk..
Przygotowany do przejęcia przez marynarzy radzieckich „Giulio Cesare” został przebazowany z Tarentu do portu w Auguście na Sycylii, gdzie na początku 1949 roku przybyła ekipa Floty Czarnomorskiej pod dowództwem komandora (kapitana I rangi) Jurija Zinowiewa. Od 19 stycznia 1949 roku, po nagłej śmierci Zinowiewa (zawał serca), dowodzenie objął kmdr. Borys Biełajew. Okręt, wciąż jeszcze jako „Giulio Cesare” z włoską banderą i pod dowództwem włoskiego oficera kmdr. Enrica Dodero, przepłynął do miejscowości Wlora w Albanii, gdzie 3 lutego weszła na niego radziecka załoga, a 6 lutego 1949 roku podniósł oficjalnie banderę radziecką i pod tymczasowym oznaczeniem „Z 11” został przyjęty w skład Marynarki Wojennej ZSRR.