Wyspy Flannana (, ) – niewielka grupa niezamieszkanych wysepek w paśmie Hebrydów Zewnętrznych Szkocji, położonych około 32 km na zachód od wyspy Lewis. Nazwano je tak zapewne na cześć św. Flannana, VII-wiecznego irlandzkiego kaznodziei i opata.
Wysepki, zamieszkane we wczesnym średniowieczu, a następnie opuszczone aż do końca XIX wieku, kiedy to zbudowano tu latarnię morską. W 1971 zostały ponownie opustoszałe z powodu automatyzacji latarniChristopher Nicholson: Rock Lighthouses of Britain: The End of an Era?, s. 168–179.. Na północ od archipelagu przebiega jeden z ważniejszych szlaków żeglugowych, łączący Skandynawię i państwa położone nad Bałtykiem z wielkimi portami północnego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i Kanady – Bostonem, Baltimore, Nowym Jorkiem i Montrealem. Nazwa wysepek kojarzy się z nierozwiązaną po dziś dzień zagadkową tragedią, jaka wydarzyła się w grudniu 1900 roku, kiedy to zniknęli bez śladu wszyscy trzej pracujący tu latarnicy.
Geografia Archipelag składa się z trzech grup wysepek. Grupa główna, położona na północnym wschodzie, składa się z dwóch większych wysp Eilean Mòr () i Eilean Taighe (). Dalej na południe leży Soray () i Sgeir Tomain, podczas gdy najdalej na zachód wysuniętymi są Eilean a’ Gobha (), Roaireim (naturalny łuk skalny) i Bròna Cleit (). Łączna powierzchnia wysp nie przekracza 0,5 km², a najwyższy punkt wznosi się na 88 m n.p.m. na Eilean Mòr.
Wyspy zbudowane są z okruchowej brekcji z gabrów i diabazów z implikacjami gnejsów z czasów archaiku. W czasach prehistorycznych obszar ten znajdował się pod lodowcem wybiegającym ze Szkocji w głąb oceanu. Po ociepleniu się klimatu, które na tych obszarach rozpoczęło się około 16 tys. lat p.n.e., poziom wód w morzach i oceanach podniósł się (122 m poniżej obecnego – 2009 – poziomu). Przez jakiś czas po ustąpieniu lodowca obecne wysepki stanowiły fragment znacznie większej masy lądowej odseparowanej od Hebrydów Zewnętrznych szerokim i głębokim kanałem. Powolny, lecz nieprzerwany powrotny wzrost poziomu wód doprowadził do powstania archipelagu w kształcie obecnymW.H. Murray: The Islands of Western Scotland, s. 68–69..
Istnieją dwie przystanie dla łodzi i jachtów, obie na Eilean Mòr, jednak bywają one niebezpieczne podczas częstych w tej okolicy sztormówW.H. Murray: The Islands of Western Scotland, s. 71..
Klimat na wyspach jest pod silnym wpływem ciepłego Prądu Zatokowego oraz dużych układów barycznych zalegających nad północną Europą. Podział na pory roku widoczny jest najbardziej w temperaturze powietrza, która latem wynosi średnio około 12 °C natomiast zimą 1–2 °C. Ze względu na układy niskiego ciśnienia oraz obecność prądu morskiego wilgotność powietrza jest przeważnie wysoka lub bardzo wysoka, zachmurzenie i opady są zjawiskiem powszechnym przez cały rok z wyjątkiem wiosny i wczesnego lata (kwiecień-czerwiec), kiedy te wskaźniki są na poziomie średnim.
Historia thumb|300px|Latarnia morska na Eilean Mòr Na wyspach znajdują się zabytkowe ruiny. Na Eilean Mòr wznosi się zrujnowana kapliczka poświęcona św. Flannanowi, która przez swoje niewielkie gabaryty, była nazywana przez dawnych latarników psią budą. Nie jest do końca jasne, któremu Flannanowi kapliczka była poświęcona. Możliwe, że chodziło o VII-wiecznego opata z Killaloe w hrabstwie Clare, względnie o przyrodniego brata św. Ronana z VIII wieku, albo też Flanna, syna opata z Iony zwanego Maol-duine, a zmarłego w roku 890.
Resztki kamiennych budowli na Eilean Taighe zostały uznane przez Komisję Zabytków Starożytnych Szkocji za domy klanu McPhail Northern Lighthouse Board. lub też Bothain Chlann ‘ic PhaillWestern Isles Guide Book: Flannan Islands. Charles Tait photographic Ltd..
Archipelag był czasami nazywany Wyspami Siedmiu Łowców (), a w średniowieczu Siedmioma Świętymi Wyspami ()Donald Munro: Description of the Western Isles of Scotland, 1594.. Historyk szkocki Martin Martin opisywał w roku 1703 dziwne jego zdaniem zachowanie pielgrzymów przybywających do kapliczki na Eilean Mòr (jak np. obnażanie głów i zwracanie się ku słońcu po wejściu na płaskowyż), ale żadnych wniosków nie wyciągnąłMartin Martin: A Description of the Western Isles of Scotland including A Voyage to St. Kilda, s. 97–98..
Możliwe, że na Eilean Mòr i na Eilean Taighe mieszkali pustelnicy i ich uczniowie, jednak mało prawdopodobne, by przetrwali upadek chrześcijaństwa celtyckiego na Hebrydach po inwazji wikingów w IX wieku i by ktokolwiek mieszkał na wyspach do czasu budowy latarni morskiej pod koniec XIX wieku.
Przyroda thumb|300px|Czarnonogi głuptak (Morus bassanus) w locie Wysepki są siedliskiem wielu gatunków ptaków morskich, jak maskonury, fulmary, nawałniki burzowe, nawałniki duże, kormorany czubate i mewy trójpalczasteThomas E. Buckley: A vertebrate fauna of the outer Hebrides, s. 12-14.. Na Roaireim żyje endemiczna kolonia czarnonogich głuptaków.
Prócz ptaków na wyspach żyje sporo sprowadzonych przez latarników królikówW.H. Murray: The Islands of Western Scotland, s. 108. i zdziczałych owiec. W okalających archipelag wodach spotyka się często płetwale karłowate, delfiny Risso i inne gatunki waleniThomas E. Buckley: A vertebrate fauna of the outer Hebrides, s. 26-28..
Latarnia morska Zaprojektowana przez Davida Stevensona 23-metrowa wieża została wzniesiona przez Northern Lighthouse Board (NLB) w latach 1895–1899 i znajduje się na najwyższym punkcie Eilean Mòr. Latarnię, budynek mieszkalny, przystanie dla łodzi, schody i tory kolejki dostawczej zbudował George Lawson kosztem 6914 funtów. Wszystkie materiały potrzebne do budowy były podawane na szczyt 45-metrowego urwiska bezpośrednio z pokładu statków transportowych, co – wobec zawsze wzburzonego w tym miejscu oceanu – stanowiło poważne wyzwanie. Dalsze 3526 funtów wydano na budowę bazy zaopatrzeniowej w Breasclete na wyspie Lewis.
Światło zapłonęło 7 grudnia 1899 roku. W roku 1925 latarnia otrzymała – jako pierwsza w Szkocji – radiostację, a tym samym bezpośrednie połączenie z lądemDonald Munro: Description of the Western Isles of Scotland, s. 223.. Od 28 września 1971 pracuje automatycznie. W tym samym 1971 roku wybudowano betonowe lądowisko dla helikopterów, co umożliwia obsługę techniczną przy złej pogodzie. Światło daje palnik acetylenowy, a zasięg latarni wynosi 20 Mm (37 km). Zdalne sterowanie prowadzone jest z północnego cypla wyspy Lewis, a budynek stacji nabrzeżnej w Breasclete przekształcono w dom mieszkalnyD. Perrot: The Outer Hebrides Handbook and Guide Machynlleth, s. 132..
Tragedia roku 1900 W 1900 roku w niewyjaśnionych okolicznościach zniknęło bez śladu trzech obsługujących latarnię morską mężczyzn. Zagadka nie została rozwiązana do dziś, choć obecnie najczęściej uważa się, że przyczyną tego mogła być tzw. fala wyjątkowa. Latarnia morska Wysp Flannana
Lokalizacja Eilean Mòr32 km na zach. od Lewis, Hebrydy Zewnętrzne,Szkocja Wysokość wieży 23 m Charakterystyka Dwa białe błyski co 30 sek. Opis Biała okrągła wieża Data uruchomienia 1899 Obecna latarnia od 1899 Data automatyzacji 1971 Stan obecny Aktywny Budowniczy David Stevenson Dostęp dla zwiedzających Tylko z zewnątrz. Uwaga: dostęp od strony morza trudny.
Odkrycie Pierwsze informacje, że na Wyspach Flannana dzieje się coś nie w porządku, nadeszła 15 grudnia 1900 roku. Parowiec Archtor w drodze z Filadelfii do Leith mijał wysepki wieczorem przy złej pogodzie i odnotował, że latarnia nie działa, a latarnicy nie odpowiadają na strzelane ze statku rakiety. Kapitan zameldował o tym nad ranem 16 grudnia po zawinięciu do Obanu, ale natychmiastowa akcja nie mogła zostać podjęta z powodu sztormu. Dopiero w południe drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia, 26 grudnia, statek ratunkowy Hesperus dotarł do Eilean Mòr. Załoga zauważyła brak flagi na maszcie, a na nabrzeżu brak skrzyń zwyczajowo przygotowywanych dla statku zaopatrzeniowego oraz brak któregokolwiek z latarników, którzy zawsze wychodzili na powitanie statków. Jim Harvie, kapitan Hesperusa, dał znak syreną okrętową i wystrzelił flarę ostrzegawczą, ale nie otrzymał żadnej odpowiedzi.
Spuszczono łódź i Joseph Moore, zmiennik latarników (było ich czterech, przy czym trzej przebywali w latarni, a czwarty – przy rotacyjnych zmianach – odpoczywał na lądzie), został wysadzony na wyspie. Stwierdził, że zarówno brama wejściowa, jak i drzwi do budynku były zamknięte, łóżka niepościelone, ale zegary nienakręcone. Moore pospieszył na brzeg i wkrótce wrócił do latarni wraz z podoficerem i dwoma marynarzami z załogi Hesperusa. Dalsze badania wykazały, że lampy były wyczyszczone i napełnione paliwem. Obecność jedynego na wieszaku przy drzwiach kompletu odzieży olejakowej wskazywał, że któryś z latarników wyszedł z budynku bez niej, co wydawało się zaskakujące ze względu na utrzymującą się sztormową pogodę. Jedynym znakiem mogącym świadczyć o pośpiechu było przewrócone krzesło przy kuchennym stole. Latarnicy zniknęli. Nie znaleziono żadnego ich śladu ani w zabudowaniach, ani nigdzie na wyspie Museum of Scottish Lighthouses..
Moore i trzej ochotnicy zostali na wyspie dla obsługi latarni, a Hesperus wrócił do stacji w Breasclete. Kapitan Harvie wysłał stamtąd telegram do Northern Lighthouse Board: Okropny wypadek na Flannanach. Trzej latarnicy, Ducat, Marshall i sezonowy zniknęli z wyspy. Zegary stanęły i wszystko wskazuje na to, że wypadek miał miejsce mniej więcej tydzień temu. Biedaków zwiało pewnie z klifu, mogli też utonąć przy próbie ratowania dźwigu. Ochotnicy pozostawieni na wyspie przeszukali ją metr po metrze, starając się znaleźć rozwiązanie zagadki. Na wschodniej przystani wszystko było w porządku, ale zachodnia nosiła wyraźne ślady zniszczeń dokonanych przez sztorm. Skrzynia z narzędziami znajdująca się na wysokości 33 m n.p.m. była roztrzaskana, a jej zawartość porozrzucana; żelazne poręcze schodów poskręcane, szyny kolejki wyrwane z betonowego podłoża i przygniecione ważącym ponad tonę blokiem skalnym. Na szczycie urwiska, ponad 60 m n.p.m., darń została zdarta na przestrzeni 10 m od krawędzi. W związku z tym, że latarnicy prowadzili swój dziennik czynności do 15 grudnia (ostatni zapis z godz. 9.00), wiadomo, iż zniszczenia miały miejsce przed ich zniknięciemDonald Munro: Description of the Western Isles of Scotland, s. 170–171..
Spekulacje Ciał latarników nigdy nie znaleziono, a okoliczności i miejsce zdarzenia – samotna, skalista wysepka – pobudzało wyobraźnię. Narodziło się wiele spekulacjiBella Bathhurst: The Lighthouse Stevensons, s. 249.. Niektóre kłóciły się wręcz z faktami. Na przykład: wypadek został uwieczniony w balladzie Wilfrida Gibsona z roku 1912 zatytułowanej Flannan IsleDonald Munro: Description of the Western Isles of Scotland, s. 171.. Poeta napisał w niej o niedojedzonym posiłku sugerując, że stało się coś nadzwyczajnego. Tymczasem w zapiskach Moore’a znajduje się następujące zdanie: „Naczynia w kuchni były pozmywane, a więc wyszli w jakiś czas po posiłku”Haswell-Smith pisze: „Posiłek, na który składało się zimne mięso, korniszony i ziemniaki, stał nietknięty na stole kuchennym”..
Inne wersje wydarzeń, że jeden z latarników zamordował dwóch pozostałych, po czym – targany wyrzutami sumienia – rzucił się do morza, że porwał ich potwór morski (lub wielki ptak), że zostali uprowadzeni przez zamorskich dywersantów lub przez statek pełen upiorów, przyjmowano z przymrużeniem oka.
Dochodzenie NLB thumb|300px|Proporzec Northern Lighthouse Board 29 grudnia Robert Muirhead, szef Northern Lighthouse Board, przybył na miejsce wypadku w celu przeprowadzenia oficjalnego dochodzenia.
Po zbadaniu dokładnie pozostawionych w budynku latarni olejaków i doszedł do wniosku, że James Ducat i Thomas Marshall poszli w kierunku przystani i że Donald McArthur (ów „sezonowy”) opuścił pomieszczenia w samej koszuli (ktokolwiek wyszedł z latarni jako ostatni i pozostawił ją bez opieki, postąpił wbrew regulaminowi NLB). Odnotował również, że w ogrom zniszczeń zachodniej przystani „nie uwierzyłby, gdyby ich sam nie zobaczył”.