Heraldyka szkocka – dział heraldyki zajmujący się herbami szkockimi, badający m.in. historię powstania i używania herbów w Szkocji, specyficznie szkockie cechy herbów i reguły heraldyczne, pod wieloma względami różne się od heraldyki innych państw europejskich i heraldyki innych części Zjednoczonego Królestwa.
Szkocka heroldia – urząd Lorda Lyona jest najstarszą z wciąż funkcjonujących heroldii świata, powstałą już w XIII w. Dlatego w Szkocji wykształcił się jeden z najprecyzyjniejszych systemów heraldycznych, pod niektórymi względami bardziej dokładny i konserwatywny od heroldii angielskiej.
Heraldyka szkocka swym zasięgiem obejmuje obszar jurysdykcji Lorda Lyona, a więc Szkocję, oraz osoby szkockiego pochodzenia zamieszkałe w krajach Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, a w szczególnych wypadkach także innych państwach. thumb|200px|Herb Szkocji stosowany do 1603 r. thumb|200px|Herb Szkocji w Zjednoczonym Królestwie
Zasadnicze cechy szkockiej heraldyki Herb przysługuje tylko jednej żyjącej osobie, jej rodzina może używać herbu z wprowadzonymi zmianami, wskazującymi na stopień pokrewieństwa czy raczej kolejność ewentualnego dziedziczenia. Szerzej o zasadach tworzenia tych odmian poniżej. Jak każda narodowa heraldyka, szkocka ma również swoje „ulubione”, najczęściej stosowane godła. Są to godła z herbów dawnych królestw Szkocji, symbole narodowe i religijne. Oto najważniejsze z nich: Lew wspięty – godło królestwa Piktów, później całej Szkocji. W zasadniczej wersji czerwony, w złotym polu, w herbach rodowych i klanowych w różnych barwach. Obecny w herbach na terenie całego kraju, ale szczególnie w centralnej i zachodniej Szkocji. Często w legendach rodowych nawiązuje do rzekomego lub faktycznego pochodzenia od dawnych władców piktyjskich. przykład – herb markizów Bute Galera (Lymfada) – jednomasztowy żaglowiec, typu nefa lub knara, ale zwykle z rzędem wioseł. Żagiel rejowy, zwinięty, na topie i kasztelach rufowym i dziobowym proporce. Pochodzi od herbu dawnych władców Wysp – Hebrydów i Orkadów (ang Lords of the Isles), i występuje najczęściej wyspach i hrabstwie Argyll. Także i w tym przypadku tradycja wywodzi często rody od dawnych władców. przykład – herb MacIain of Ardnamurchan Ręka św. Kolumbana – dłoń trzymająca krzyż zwykle czerwony, o górnych trzech ramionach zdwojonych. Czasem przedstawiane całe przedramię, w zbroi. Ten symbol ma świadczyć o pochodzeniu klanu z tego samego rodu co patron Szkocji, św. Kolumba, lub wyraża religijny dla niego szacunek. Krzyż św. Andrzeja – symbol drugiego patrona Szkocji, widoczny także na jej fladze. Ręka ze sztyletem – obok spotykanych także w innych krajach rąk z mieczem czy szablą, w Szkocji często występuje ręka (dłoń) uzbrojona w szkocki sztylet, co jest odzwierciedleniem znaczenia tej broni w klanowej tradycji. Pas w szachownicę – w poprzek tarczy herbowej, pochodzi od herbu Stuartów (Stewartów) – w złotym polu pas w szachownicę srebrno – błękitną, przyjęty również w herbach innych rodów, w różnych wersjach kolorystycznych. przykład – herb markizów Bute Trzy gwiazdy pięcioramienne, w układzie dwie u góry, prawdopodobnie związane z dawnym hrabstwem Sutherland, ale występujące szczególnie często też w północno-zachodnich Lowlandach. Wieża obronna, czasem zamek o trzech basztach. Wskazuje na dumę klanu ze swej warownej siedziby. Czerwona dłoń Ulsteru – godło herbowe irlandzkiego królestwa, szczególnie częste w herbach w zachodniej Szkocji, na terenach dawnego królestwa Dal Riaty, na wyspach i wśród klanów i rodów mających także irlandzkie gałęzie. Łosoś – nawiązanie do irlandzkich legend o łososiu mądrości, występuje szczególnie w herbach klanów szkocko-irlandzkich i wyspiarskich. Kolejną cechą szkockich herbów jest częste stosowanie, zwłaszcza w północno-zachodniej Szkocji, herbów złożonych nie dla pokazania powiązań krwi lub zwierzchności feudalnej, lecz wyłącznie w celu symbolicznym. Najczęściej łączone są tu lew, galera, ręka św.Kolumba lub wieża obronna.
Na pierwszy rzut oka herby szkockie są równie barwne jak w innych krajach, jednak daje się zauważyć częstsze występowanie herbów w barwach srebrno – czarnych, prawdopodobnie uznanych przez dawnych wojowników za najlepiej spełniające swe identyfikacyjne zadanie.
Cechą, wynikłą głównie z zasady odróżniania herbów, jest duża liczba bordiur heraldycznych. Są one przede wszystkim oznakami starszeństwa, określającymi stopień pokrewieństwa posiadacza herbu, z głową rodu lub klanu. Szczególne miejsce zajmuje tu bordiura królewska (ang. flory counter flory – podwójna linia obramowująca środek tarczy, z umieszczonymi na przemian do środka lub na zewnątrz liliami. Ta bordiura nie oznacza stopnia pokrewieństwa tylko jest rodzajem udostojnienia herbu. Przyznawana była za wyjątkowe zasługi, najczęściej rodom skoligaconym z dynastią panującą. Nawiązuje kształtem do przepaski na włosach noszonej według legendy przez córkę Karola Wielkiego. Część rodów z tą bordiurą w herbie ma korzenie flamandzkie i tradycję pochodzenia od KarolingówAlex Maxwell Findlater:Some Distinctive Characteristics of Scots Arms.. Drugą specyficzną bordiurą, nie mającą charakteru oznaki starszeństwa jest bordiura na przemian niebieska i srebrna, oznaczająca od XVIII w. herby królewskich bastardów. Stosowana była wcześniej jako zwykła figura heraldyczna, jednak od XVIII herby z nią zmieniły bordiurę na podwójną szachownicę w tych samych barwach, dla uniknięcia pomyłek z rodzinami z nieprawego łoża. przykład – herb markizów Bute
Poza tarczą herbową w herbach szkockich zwracają często uwagę dwie wstęgi z napisami. Jedna, zwykle półokrągłe ułożona powyżej klejnotu, to zwykle zawołanie bojowe. Poniżej tarczy jest wstęga z dewizą rodu. przykład – herb księcia Argyll
Przykłady
Oznaki starszeństwa Oznaki starszeństwa są oparte głównie na systemie bordiur. Do herbu bez odmian ma prawo tylko aktualny właściciel, jego najstarszy syn używa herbu ojcowskiego z nałożonym kołnierzem turniejowym, podobnie jak w heraldyce angielskiej (zob. herb księcia Walii). Kolejni synowie używają herbów z bordiurą wzdłuż krawędzi 2. syn – złotą, 3. – srebrną, 4. – czerwoną, 5. – błękitną, 6. – czarną. W przypadku gdy kolor pola tarczy jest taki sam jak kolor bordiury, stosuje się bordiurę w szachownicę, dodając drugą, kontrastową tynkturę.
Kolejne generacje, wychodząc od herbu swego bezpośredniego przodka, wprowadzają kolejne zmiany, np. przez stosowanie bordiur dwudzielnych w słup, bordiur o ząbkowanej lub falistej krawędzi. W przypadku gdy dwa lub więcej herbów w różnych gałęziach rodu musiałoby być podobne, stosuje się zaczerpnięte z angielskiej heraldyki małe symbole heraldyczne, tzw. oznaki starszeństwa (ang. Marks of cadency).
Zasady wprowadzania zmian w herbie głowy rodu przedstawia poniższy schemat, w formie fikcyjnego drzewa genealogicznego z pięcioma generacjami. Odmiany zaczynają się w drugiej generacji, w sposób wyżej opisany. Herb najstarszego syna, spodziewanego spadkobiercy przedstawiony jest z czarnym kołnierzem turniejowym. Herb córki (bez rozróżnienia starszeństwa) jest herbem ojca, umieszczonym na romboidalnej, kobiecej, tarczy. Ostatni w rzędzie jest herb syna z nieprawego łoża, opatrzony dwukolorową, srebrno-błękitną bordiurą.
Kolejne generacje wprowadzają zmiany w herbach poprzedników. Potomkowie najstarszego syna przez kilka pokoleń używają herbu bez bordiury, wprowadzając drobne zmiany w godle, lub głównej figurze herbu. Na przykładzie są to różnego rodzaju faliste linie brzegu figury. Aby opóźnić wprowadzenie bordiur w herbach linii najstarszej, stosowane są oznaki starszeństwa, lecz bez trzymania się ściśle reguł, które mają one w angielskiej heraldyce.
Schemat przedstawia także rozwój herbu drugiego syna i jego potomków. Tu zachodzą kolejne zmiany w początkowej prostej złotej bordiurze, z wprowadzaniem linii falistych i dodatkowego koloru. Herb bastarda w kolejnych, legalnych, pokoleniach jest już traktowany jak każdy inny herb, podlegający takim samym zmianom.
Jeżeli heroldia nie jest w stanie określić dokładnego pokrewieństwa osoby rejestrującej herb z herbowym przodkiem, wprowadza zmiany niekonwencjonalne, zachowujące ogólne podobieństwo do herbu starszego, ale też wyraźnie od niego odróżniające. Taki przekształcony herb traktowany jest jak nowy i system bordiur zaczyna się od niegoSir Thomas Innes of Learney: Scots heraldry, Johnston & Bacon, Edinburgh 1978, s. 101–106, ..
thumb|350px|Oznaki starszeństwa w heraldyce szkockiej – schemat
Hełm heraldyczny W Szkocji określonej randze szlachectwa przysługuje odpowiedni hełm heraldyczny
Suweren – złoty hełm z zamkniętą zasłoną z prętów. Par Szkocji – srebrny hełm ze złotymi detalami i złotymi prętami zwykle pięcioma) zamkniętej zasłony. Baronet i rycerz – stalowy, otwarty hełm ze złotymi detalami, niekiedy stosowany też hełm turniejowy ze złotymi detalami Feudalny Baron, bez parostwa – stalowy hełm turniejowy ze złotymi detalami, czasem stalowy hełm z zasłoną o 1. do 3 prętów. Esquire – stalowy hełm garnczkowy ze złotymi detalami, lub hełm z zamkniętą zasłoną. Gentleman – stalowy hełm garnczkowy bez ozdób, lub hełm z zamkniętą zasłoną.
Zdarzają się odstępstwa od tych zasad, np. w przypadku historycznej stylizacji wizerunku herbu, przy czym zauważyć można tendencję do stosowania w herbach hełmu niższej rangi niż rzeczywiście przysługująca. Hełmy, zazwyczaj w typie hełmu gentlemana lub esquire’a występują także w szkockiej heraldyce miejskiej, oraz w heraldyce korporacyjnej. Obecnie zauważana jest tendencja zastępowania hełmów w herbach miejskich coroną muralis, na wzór herbów kontynentalnychUrquhart, R.M. (2001) . Scottish Civic Heraldry (2nd edition ed.). Swindon: School Library Association. ..
Labry thumb|160px|Płaszcz i czapka szkockiego feudalnego barona Herby szlachty nieutytułowanej mają labry (i jeśli występuje, zawój) tradycyjnie o barwach pola tarczy i głównego godła lub figury, przy czym metal zawsze jest podbiciem. Parowie mają prawo stosować labry czerwone, podbite gronostajem, suweren złote z tym samym podbiciem, co jest zredukowaną formą płaszcza heraldycznego. Posiadacze feudalnych baronii, także nie będący parami, mają prawo otaczać herb płaszczem heraldycznym, podobnym do stosowanych na kontynencie, czerwonym z gronostajowym podbiciem, jest to jednak rzadko stosowane.
Korony rangowe Korony rangowe w heraldyce szkockiej są takie jak w całym Zjednoczonym Królestwie. Wyjątkowo wodzowie klanów i wielkich rodów mają prawo używać specjalnej korony, o czterech fleuronach (widoczny jeden i dwa z boku) lub tzw. korony antycznej, o 4–5 trójkątnych ozdobach. Posiadacze feudalnych baronii (Barony by Tenure) nie będących parostwami używają nad tarczą czerwonych czapek z obszyciem gronostajowym, podobnych do dawnego wzoru czapek księcia w Anglii. W heraldyce miejskiej tradycyjnie nie były używane korony, ani rangowe, ani corona muralis. Współcześnie coraz więcej miast (m.in. Glasgow) wprowadza do swoich herbów koronę murową.
Trzymacze herbowe W heraldyce szkockiej prawo używania trzymaczy podlega podobnym ograniczeniom jak w angielskiej. Mogą być stosowane w herbach korporacyjnych i herbach większych miast. Herby osobiste z trzymaczami przysługują parom Szkocji, właścicielom feudalnych baronii utworzonych przed XVI w., kawalerom wielkich krzyży orderów oraz wodzom klanów i naczelnikom głównych gałęzi niektórych większych klanów. Personalne przyznanie prawa do tego dodatku heraldycznego musi uzyskać każdorazowo akceptację Lorda Lyona.
Ordery i insygnia Ordery herbowe i insygnia urzędów, dodawane są do herbów szkockich wg zwykłych zasad heraldyki, podobnie jak w całym Zjednoczonym Królestwie. Najwyższy szkocki order, Order Ostu, przedstawiany jest zawsze w postaci łańcucha otaczającej tarczę. Insygnia najwyższych urzędów koronnych przedstawiane są za pomocą symboli podobnych jak w Anglii czy Francji, np. herb Konetabla Szkocji wyróżniają dłonie trzymające nagie miecze w słup, wyłaniające się zza tarczy, u jej podstawy.