Conan z Cymerii, znany także jako Conan Barbarzyńca (ang. Conan the Barbarian) – postać literacka stworzona przez amerykańskiego pisarza Roberta E. Howarda w serii opowiadań fantasy opublikowanych w latach 30. XX wieku w magazynie „Weird Tales”. W okresie od 1932 do 1936 ukazało się siedemnaście opowiadań i jedna powieść o barbarzyńcy.
Po śmierci Howarda, seria kontynuowana była przez: Poula Andersona, Leonarda Carpentera, Lina Cartera, L. Sprague de Campa, Rolanda J. Greena, Johna C. Hockinga, Roberta Jordana, Seana A. Moore’a, Björna Nyberga, , Steve’a Perry’ego, Johna Maddoxa Robertsa, Harry’ego Turtledove’a i Karla Edwarda Wagnera. Lin Carter i L. Sprague de Camp przy pisaniu niektórych ze swoich opowiadań wykorzystali materiały pozostawione przez twórcę postaci Conana.
Powieści z Conanem w roli głównej wydali również pisarze spoza Stanów Zjednoczonych, jednak nie są one powszechnie uznawane za oficjalne przygody tego bohatera, czego dowodem może być fakt, że nie uwzględnia się ich w żadnych zestawieniach mających na celu uporządkowanie biografii Cymeryjczyka.
Powstały również filmy, seriale, komiksy i gry komputerowe, których bohaterem był Conan.
Historia publikacji mały|lewo|193x193px|Robert E. Howard, twórca postaci Conana Na początku lat 30. Howard szukał nowej postaci, którą chciał wprowadzić na rynek wydawniczy. W październiku 1931 do magazynu „Strange Tales of Mystery and Terror” przesłał opowiadanie People of the Dark, w którym pojawił się czarnowłosy barbarzyńca o imieniu Conan, wyznawca bóstwa zwanego Cromem. W lutym 1932 Howard spędził wakacje w miasteczku nad rzeką Rio Grande. W tym czasie rozbudował postać Conana i napisał wiersz Cimmeria, fragmentami nawiązujący do Żywotów Plutarcha. Po powrocie z wakacji przerobił, zarzucone wcześniej, opowiadanie „By This Axe I Rule!” z maja 1929, zastępując postać Kulla nowym bohaterem, Conanem i zmieniając tytuł na Feniks na mieczu. W tym samym czasie napisał dwa kolejne opowiadania, Szkarłatna cytadela i Córka lodowego olbrzyma. Opowiadanie Feniks na mieczu ukazało się w grudniu 1932, zaś Szkarłatna cytadela w kolejnym numerze. Redaktor pisma, Farnsworth Wright skłonił Howarda do napisania eseju Era Hyborejska, opisującego fikcyjny świat, w którym żył Conan. Esej ten posłużył potem pisarzowi przy pisaniu następnej historii o herosie, Wieży słonia. Sukces tego opowiadania skłonił Howarda do napisania kolejnych opowieści o Conanie. Do samobójstwa w 1936 Howard napisał 21 pełnych opowiadań, z których 17 zostało opublikowanych, a także kilka innych we fragmentach.
W 1954 L. Sprague de Camp i Björn Nyberg dokonali pierwszej reedycji dotychczasowych opowiadań o Conanie, a w 1956 założona została Liga Hyboriańska, skupiająca fanów twórczości Howarda.
Życiorys postaci thumb|Mapa świata ery hyboryjskiej Według książek Howarda, Conan miał żyć około 10 000 lat temu w owianej mgłami tajemnicy erze hyboryjskiej. Urodził się w Cymerii, górzystej krainie zamieszkiwanej przez plemiona barbarzyńców. Cymeryjczycy byli potomkami starożytnych Atlantydów, jednak po zniszczeniu jej wspaniałej cywilizacji przez kataklizm, ocaleli Atlantydzi nie zdołali odbudować cywilizacji i cofnęli się cywilizacyjnie do epoki kamiennej. Według map zamieszczanych przy utworach Howarda, Cymeria rozciągała się z grubsza między terenami dzisiejszych Szkocji i Norwegii, przy czym ukształtowanie lądów w czasach Conana znacznie różniło się od obecnego. Cymeryjczycy mieli ciemne włosy i jasne oczy. Żyli w bardzo surowych warunkach, wśród wrzosowisk, gór i lasów. Toczyli nieustanne wojny z otaczającymi ich ludami, a także wewnętrzne walki klanowe. Surowe warunki sprawiły, że byli urodzonymi wojownikami – wysocy, silni, sprawni i odporni. Ród Conana także wywodził się od Atlantydów. Jego dziadek początkowo zamieszkiwał w plemieniu na południu Cymerii, jednak uciekł w obawie przed rodową zemstą i osiedlił się w plemieniu na północy.
Miejscem narodzin Conana było pole bitwy, podczas walki plemienia z hordą najeźdźców z Vanaheimu. Od najmłodszych lat Conan odznaczał się wielką siłą. W wieku piętnastu lat wziął udział w najeździe na aquilońską fortecę Venarium. W późniejszym okresie brał udział w walkach z Vanirami i Hyperborejczykami. Podczas jednej z kampanii został wzięty do niewoli przez Hyperborejczyków, skąd udało mu się zbiec. Uciekając, dotarł do miasta Arenjunu w Zamorze, zwanego Miastem Złodziei. Zafascynowany miastem i cywilizacją osiedlił się tam zarabiając na życie jako złodziej. Później wędrował i zwiedzał także inne kraje kontynuując karierę złodzieja, a niekiedy płatnego zabójcy (opowiadanie Dom pełen łotrów). Ostatecznie zaciągnął się jako najemnik do armii Turanu. Brał udział w wielu bitwach i awansował na oficera. Służył też władcy Turanu jako dyplomata. W końcu porzucił służbę turańską i znów rozpoczął wędrówkę. Niekiedy pędził żywot bandyty, czasem zaciągał się do armii któregoś z krajów jako najemnik. Stoczył wiele walk z ludźmi wszystkich narodów oraz potworami, które licznie zamieszkiwały wtedy Ziemię.
Szczytem jego kariery była służba w armii aquilońskiej, która przyniosła mu prestiż i sławę. Kiedy wybuchł bunt przeciwko królowi Aquilonii, Conan stanął na jego czele, obalił i zabił króla i ogłosił się władcą. Pod jego burzliwymi, pełnymi wojen rządami Aquilonia stała się najpotężniejszym krajem w zachodnim świecie.
Spis utworów autorstwa Roberta E. Howarda thumb|260x260px|Diabeł w stali w „Weird Tales” (1934) Utwory o Conanie autorstwa Roberta E. HowardaKolejność powstaniaTytuł polskiTytuł oryginalnyKolejność publikacjiData wydania i miejsce publikacjiUwagi1Feniks na mieczuThe Phoenix on the Sword1grudzień 1932 Weird Talespierwsze napisane i opublikowane opowiadanie o Conanie2Córka mroźnego olbrzymaThe Frost-Giant’s Daughter201976 (wersja autorska) Rogues in the Houseopublikowane w wersji edytowanej przez L. Sprague de Campa w sierpniu 1953 w magazynie Fantasy Fiction3Bóg w amforzeThe God in the Bowl191975 (wersja autorska) The Tower of the Elephantopublikowane w wersji edytowanej przez L. Sprague de Campa we wrześniu 1952 w magazynie Space Science Fiction4Wieża SłoniaThe Tower of the Elephant3marzec 1933 Weird Tales5Szkarłatna CytadelaThe Scarlet Citadel2styczeń 1933 Weird Tales6Królowa Czarnego WybrzeżaQueen of the Black Coast9maj 1934 Weird Tales7Czarny kolosBlack Colossus4czerwiec 1933 Weird Tales8Stalowe cienie pod księżycemIron Shadows in the Moon8kwiecień 1934 Weird Talesopublikowane pierwotnie jako Shadows in the Moonlight9Xuthal o zmrokuXuthal of the Dusk5wrzesień 1933 Weird Talesopublikowane pierwotnie jako The Slithering Shadow10Sadzawka czarnych ludziThe Pool of the Black One6październik 1933 Weird Tales11Łotrzy w domuRogues in the House7styczeń 1934 Weird Tales12Kotlina zaginionych kobietThe Vale of Lost Women18wiosna 1967 Weird Tales13Diabeł w staliThe Devil in Iron10sierpień 1934 Weird Tales14Ludzie Czarnego KręguThe People of the Black Circle11wrzesień-listopad 1934 Weird Tales15Godzina SmokaThe Hour of the Dragon16grudzień 1935 – kwiecień 1936
Weird Talesjedyna powieść Roberta E. Howarda opowiadająca o Conanie16Wiedźma się rodziA Witch Shall Be Born12grudzień 1934 Weird Tales17Słudzy Bit-YakinaThe Servants of Bit-Yakin13marzec 1935 Weird Tales18Za Rzeką CzarnąBeyond the Black River14maj i czerwiec 1935 Weird Tales19Czarny przybyszThe Black Stranger211987 (wersja autorska) Echoes of Valoropublikowane w wersji edytowanej przez L. Sprague de Campa jako The Treasure of Tranicos w lutym 1953 w Fantasy Magazine20Ludożercy z ZambouliThe Man-Eaters of Zamboula15listopad 1935 Weird Talesopublikowane pierwotnie jako Shadows in Zamboula21Czerwone ćwiekiRed Nails17lipiec-październik 1936 Weird Talesostatnie opowiadanie napisane przez Roberta E. Howarda Niedokończone opowiadania Roberta E. Howarda o ConanieTytuł polskiTytuł oryginalnyData wydania i miejsce publikacji wersji autorskiejUwagiBębny TombalkuDrums of Tombalku1986 The Pool of the Black Oneopublikowane w wersji dokończonej przez L. Sprague de Campa w 1966 w zbiorze Conan the AdventurerKomnata śmierciThe Hall of the Deadlistopad 1967 Fantasy Crossroadsopublikowane w wersji dokończonej przez L. Sprague de Campa w 1967 w The Magazine of Fantasy and Science Fiction, później włączone do zbioru ConanRęka NergalaThe Hand of Nergal2000 The Conan Chronicles: Volume 1opublikowane w wersji dokończonej przez Lina Cartera w 1968 w zbiorze ConanPysk w ciemnościThe Snout in the Dark1979 Jewels of Gwahluropublikowane w wersji dokończonej przez L. Sprague de Campa i Lina Cartera w 1969 w zbiorze Conan of Cimmeria Inne prace Roberta E. Howarda osadzone w świecie ConanaTytuł polskiTytuł oryginalnyData wydania i miejsce publikacjiUwagiWilki poza granicamiWolves Beyond the Border2001 (wersja autorska) The Conan Chronicles: Volume 2jedyne (nieukończone) opowiadanie osadzone w Epoce Hyboryjskiej, którego głównym bohaterem nie jest Conan; opublikowane w wersji dokończonej przez L. Sprague de Campa w zbiorze Conan the Usurper w 1967CimmeriaCimmeriazima 1965 The Howard Collectorjedyny wiersz osadzony w świecie Conana, napisany w lutym 1932 rokuEpoka hyboryjskaThe Hyborian Age1936 Phantagraphjedyny esej opisujący świat Conana, napisany w 1930 roku
Robert E. Howard pozostawił również szkice i fragmenty, które nigdy nie zostały wykorzystane przez innych twórców. Wszystkie one zostały opublikowane w trylogii Conan of Cimmeria, będącej kompletnym wydaniem autorskich wersji opowiadań i powieści o Conanie napisanych przez Howarda (polski przekład to: Conan i pradawni bogowie, Conan i skrwawiona korona, Conan i miecz zdobywcy).
Spis utworów autorstwa innych pisarzy Lp.Tytuł polskiTytuł oryginalnyAutorData wydania oryginałuUwagi1Okrwawiony bógThe Blood-Stained GodL. Sprague de Camp1955bazuje na opowiadaniu Roberta E. Howarda, które nie miało rozgrywać się w Epoce Hyboryjskiej;
opublikowane w zbiorze Tales of Conan,
później włączone do zbioru Conan of Cimmeria2Jastrzębie nad ShememHawks over ShemL. Sprague de Camp1955bazuje na opowiadaniu Roberta E. Howarda, które nie miało rozgrywać się w Epoce Hyboryjskiej;
opublikowane w zbiorze Tales of Conan,
później włączone do zbioru Conan the Freebooter3Droga OrłówThe Road of the EaglesL. Sprague de Camp1955bazuje na opowiadaniu Roberta E. Howarda, które nie miało rozgrywać się w Epoce Hyboryjskiej;
opublikowane w zbiorze Tales of Conan,
później włączone do zbioru Conan the Freebooter4Płomienny nóżThe Flame KnifeL. Sprague de Camp1955bazuje na opowiadaniu Roberta E. Howarda, które nie miało rozgrywać się w Epoce Hyboryjskiej;
opublikowane w zbiorze Tales of Conan,
później włączone do zbioru Conan the Wanderer5Conan mścicielThe Return of ConanBjörn Nyberg
L. Sprague de Camp1957wydane pierwotnie jako samodzielna powieść, później włączone do zbioru Conan the Avenger6Miasto czaszekThe City of SkullsL. Sprague de Camp
Lin Carter1967opowiadanie opublikowane w zbiorze Conan7Spotkanie w krypcieThe Thing in the CryptL. Sprague de Camp
Lin Carter1967opowiadanie opublikowane w zbiorze Conan8Czarne łzyBlack TearsL. Sprague de Camp
Lin Carter1968opowiadanie opublikowane w zbiorze Conan the Wanderer9Przekleństwo monolituThe Curse of the MonolithL. Sprague de Camp
Lin Carter1968opowiadanie opublikowane w Worlds of Fantasy jako Conan and the Cenotaph,
później włączone do zbioru Conan of Cimmeria10Conan z WyspConan of the IslesL. Sprague de Camp
Lin Carter1968.1011Gniazdo lodowego robakaThe Lair of the Ice WormL. Sprague de Camp
Lin Carter1969opowiadanie opublikowane w zbiorze Conan of Cimmeria12Zamek grozyThe Castle of TerrorL. Sprague de Camp
Lin Carter1969opowiadanie opublikowane w zbiorze Conan of Cimmeria13Ludzie ze SzczytówThe People of the SummitBjörn Nyberg
L. Sprague de Camp1970.12opowiadanie opublikowane w zbiorze The Mighty Swordsmen, później włączone do zbioru Conan the Swordsman14Conan korsarzConan the BuccaneerL. Sprague de Camp