Lista krążowników liniowych Royal Navy

Royal Navy, brytyjska marynarka wojenna, jako pierwsza wprowadziła do służby okręty nowej klasy: krążowniki liniowe. Ich powstanie było dziełem Pierwszego Lorda Morskiego Admiralicji, admirała Johna Fishera, który dla spełnienia swych koncepcji chciał pozyskać okręt dorównujący uzbrojeniem ówczesnym pancernikom, ale znacznie szybszy, chociaż słabiej opancerzony. Stępki trzech pierwszych krążowników liniowych – okrętów typu Invincible – zostały położone, gdy „Dreadnought” był jeszcze w budowie, w 1906Roberts, s. 19–25.

Założenia projektu najlepiej sprawdziły się w akcjach, w których krążowniki liniowe mogły użyć atutu swojej prędkości w starciu z wolniejszymi i słabiej uzbrojonymi jednostkami. Najlepszym przykładem jest bitwa koło Wysp Falklandzkich, gdzie „Invincible” i „Inflexible” zatopiły niemieckie krążowniki pancerne „Sharnhorst” i „Gneisenau”, prawie bez uszkodzeń po swojej stronie, pomimo wielu trafień osiągniętych przez niemieckie okrętyGardiner, s. 24–25. Mniejsze powodzenie przyniosły działania brytyjskich krążowników liniowych w starciach z równorzędnymi okrętami, czego przykładem może być utrata „Indefatigable”, „Queen Mary” i „Invincible” w czasie bitwy jutlandzkiej w 1916. Wszystkie trzy jednostki zostały zatopione przez ciężej opancerzone niemieckie krążowniki linioweGardiner, s. 16–17, 24.

Spośród krążowników liniowych zbudowanych w Wielkiej Brytanii przed I wojną światową, jednostki typów Invincible i Indefatigable miały pancerz burtowy maksymalnej grubości 152 mm, były uzbrojone w osiem dział kal. 305 mm i rozwijały prędkość do 25 węzłów. Kolejne okręty – typu Lion oraz pojedynczy „Tiger” – miały pancerz burtowy grubości do 229 mm, po osiem dział kal. 343 mm i osiągały 28 węzłówRoberts, s. 76, 83, 112–13. Już w czasie I wojny światowej podjęto budowę jednostek typów Renown oraz , których projekty zostały przygotowane po powtórnym objęciu przez admirała Fishera stanowiska Pierwszego Lorda Morskiego. Każdy z tych typów był w swoim czasie najszybszym wielkim okrętem (ang. capital ship) na świecie i był uzbrojony w cztery lub sześć dział kal. 381 mm. Jednak parametry te osiągnięto kosztem cieńszego pancerzaBurt 1986, s. 291–315. Stępkę pod HMS „Hood” położono w czasie I wojny światowej, ale jego projekt został znacząco zmieniony, a opancerzenie poprawione na podstawie doświadczenia zdobytego w czasie bitwy jutlandzkiej. Do służby został wprowadzony już po zakończeniu, jako jedyna zbudowana z czterech planowanych jednostek typu AdmiralRaven i Roberts, s. 60–70.

W dwudziestoleciu międzywojennym Wielka Brytania planowała budowę okrętów typu G3, które miałyby uzbrojenie i opancerzenie porównywalne z ówczesnymi pancernikami, a ich klasyfikacja jako krążowników liniowych wynikała z porównania parametrów z ciężej opancerzonymi i wolniejszymi pancernikami, których budowę planowano. Pracę nad tym projektem anulowano, gdyż okręty nie mieściły się w limitach tonażowych narzuconych przez traktat waszyngtońskiRaven and Roberts, s. 90–101. Z pierwszych dziesięciuJeden: „Australia”, służył w Royal Australian Navy; trzy zatonęły w bitwie jutlandzkiej. zbudowanych krążowników liniowych jedynie „Tiger” został zachowany w służbie po konferencji waszyngtońskiej i dotrwał do lat 30. XX wieku. Trzy jednostki typu Courageous zostały w latach 20. poddane przebudowie na lotniskowce i jedynie „Renown”, „Repulse” oraz „Hood” – wszystkie poddane modyfikacjom w okresie międzywojennym – służyły jako krążowniki liniowe podczas II wojny światowej. „Hood” został zatopiony podczas bitwy w Cieśninie Duńskiej w 1941, „Repulse” przez japońskie samoloty pod Kuantanem w 1941, jedynie „Renown” przetrwał wojnę i został zezłomowany w 1948Campbell, s. 64, 67–68, 72.

Legenda Artyleria główna Liczba i typ dział artylerii głównej Opancerzenie Grubość maksymalna pasa pancernego na wysokości linii wodnej Wyporność Wyporność pełna jednostki wyrażona w tonach angielskich (ts) Napęd Liczba śrub napędowych, typ napędu oraz prędkość maksymalna w węzłach Służba Daty rozpoczęcia prac, ukończenia jednostki oraz jej losów Położenie stępki Data położenia stępki Wejście do służby Data wejścia do służby

Typ Invincible

thumb|HMS „Inflexible” około 1909 Okręty typu Invincible były pierwszymi krążownikami liniowymiOkręty te do 1911 były klasyfikowane jako wielkie krążowniki pancerne, zostały przeklasyfikowane na krążowniki liniowe rozkazem Admiralicji z 24 listopada 1911. Nieoficjalnie były znane także pod kilkoma innymi określeniami. Patrz Roberts, s. 24–25. na świecie. Ich projekt był zbliżony koncepcyjnie do konstrukcji pancernika „Dreadnought”, z jedną wieżą artyleryjską mniej oraz znacznie zmniejszonym opancerzeniem dla uzyskania prędkości maksymalnej większej o cztery węzły. Na początku I wojny światowej „Inflexible” i „Indomitable” uczestniczyły w nieudanym pościgu za niemieckimi okrętami na Morzu Śródziemnym. „Inflexible” został wkrótce odwołany na Wyspy Brytyjskie, a „Indomitable” pozostał w rejonie Dardaneli, by blokować niemieckie okręty przez resztę 1914. Pod koniec 1914 „Invincible” i „Inflexible” zostały wysłane na południowy Atlantyk, w poszukiwaniu niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej, odnosząc zwycięstwo w bitwie koło Falklandów. „Indomitable” uczestniczył w bitwie na Dogger Bank na początku 1915, podczas gdy „Inflexible” został ciężko uszkodzony w czasie początkowych etapów kampanii w Dardanelach. Okręty tego typu sformowały 3 Eskadrę Krążowników Liniowych, biorąc udział w bitwie jutlandzkiej, w czasie której „Invincible” został zniszczony po eksplozji magazynów amunicji. Dwa ocalałe okręty spędziły resztę wojny prowadząc patrole na Morzu Północnym. Wycofano je do rezerwy na początku 1919 i sprzedano na złom 1 grudnia 1921Burt 1986, ss. 48, 50–52, 54–58.

Nazwa Artyleria główna Opancerzenie Wyporność Napęd Służba Położenie stępki Wejście do służby LosyHMS „Invincible” 8 × 305 mmRoberts, s. 83 152 mmRoberts, s. 112 20 420 tsRoberts, s. 44 4 śruby, turbiny parowe, 25 węzłówRoberts, s. 762 kwietnia 1906Roberts, s. 4120 marca 1909 eksplodował w czasie bitwy jutlandzkiej w 1916Roberts, s. 122HMS „Inflexible” 5 lutego 1906 20 października 1908 sprzedane na złom 1 grudnia 1921HMS „Indomitable” 1 marca 1906 20 czerwca 1908

Typ Indefatigable

thumb|HMAS „Australia” lub HMS „New Zealand” około 1918 z samolotem przenoszonym nad wieżami na śródokręciu Projekt jednostek typu Indefatigable stanowił modyfikację poprzedniego typu, z wydłużonym kadłubem i nieznacznie zwiększoną wypornością, co poprawiło nieco własności żeglugowe i pozwoliło na zwiększenie kątów ostrzału wież artyleryjskich na śródokręciu. Podobnie jak krążowniki typu Invincible, także ten typ był odpowiednikiem budowanych równolegle drednotów typu Neptune, z jedną mniej wieżą artylerii głównej i znacznie słabszym opancerzeniem, ale szybszym o około cztery węzły. Początkowo w budżecie Royal Navy ujęto budowę jedynie „Indefatigable”, „New Zealand” i „Australia” powstały w ramach programu wzmocnienia floty brytyjskich dominiów. Pierwszy wszedł bezpośrednio w skład Royal Navy, drugi został okrętem flagowym niedawno utworzonej Royal Australian NavyRoberts, s. 28–29, 31Lambert, s. 64–67.

W początkowym okresie I wojny światowej każda z należących do Royal Navy jednostek typu Indefatigable służyła na innym akwenie: „Indefatigable” na Morzu Śródziemnym, gdzie uczestniczył w pościgu za niemieckimi krążownikami oraz w pierwszych działaniach przeciwko Turcji, zaś „New Zealand” na Morzu Północnym, biorąc udział w bitwie koło Helgolandu, pościgu za niemieckimi okrętami po zbombardowaniu Scarborough, Hartlepool i Whitby oraz bitwie na Dogger Bank. „Indefatigable” i „New Zealand” walczyły w składzie Grand Fleet w bitwie jutlandzkiej w 1916. Dla pierwszego z krążowników skończyła się ona tragicznie: trafiony w komory amunicyjne celnymi pociskami artylerii niemieckiego „Von der Tann” eksplodował i natychmiast zatonął wraz z niemal całą załogą. „New Zealand” przetrwał w linii do zakończenia wojny, po czym, w wyniku ustaleń traktatu waszyngtońskiego został wycofany i sprzedany na złom w 1922Campbell, s. 18.

Nazwa Artyleria główna Opancerzenie Wyporność Napęd Służba Położenie stępki Wejście do służby LosyHMS „Indefatigable” 8 × 305 mm 152 mm 22 080 tsGardiner, s. 26 4 śruby, turbiny parowe, 25 węzłów 23 lutego 1909 24 lutego 1911 eksplodował w czasie bitwy jutlandzkiej w 1916HMS „New Zealand” 22 110 ts 20 czerwca 1910 19 listopada 1912 sprzedany na złom 19 grudnia 1922Roberts, s. 123

Typ Lion

thumb|HMS „Lion” w 1915 Okręty typu Lion, wraz ze zbudowanym według zbliżonego projektu „Tigerem” zostały obdarzone popularnym przydomkiem Splendid Cats („Wspaniałe koty”)Sobański, cz. III. Były one znacznie zmodyfikowane w porównaniu do wcześniejszych dwóch typów krążowników liniowych Royal Navy: miały o dwa węzły większą prędkość maksymalną, artylerię główną kal. 343 mm i znacznie poprawione opancerzenie. Te ulepszenia zostały wprowadzone w odpowiedzi na budowę niemieckich krążowników liniowych typu Moltke, które pod względem uzbrojenia i opancerzenia przewyższały brytyjskie krążowniki liniowe pierwszej generacjiRoberts, pp. 31–33. Projekt trzeciej jednostki typu Lion został poddany modyfikacjom na wzór budowanych równolegle pancerników typu King George V. Miał nieco większą wyporność, około metr dłuższy i 16 cm szerszy kadłub, większą o 5000 shp moc siłowni, nową wersję armat artylerii głównej, poprawiony układ opancerzenia oraz drobne zmiany w wyglądzieRoberts, s. 36. Powoduje to wyodrębnianie przez niektórych autorów „Queen Mary” w odrębny typ okrętuGardiner, s. 31.

„Lion” pełnił w czasie I wojny światowej funkcję jednostki flagowej krążowników liniowych Grand FleetCampbell, p. 29. Uczestniczył w bitwie koło Helgolandu w 1914 i bitwie na Dogger Bank w 1915 roku. W tej ostatniej otrzymał 16 trafień niemieckimi pociskami, odnosząc poważne uszkodzenia. Był okrętem flagowym wiceadmirała Beatty’ego w bitwie jutlandzkiej, był wielokrotnie trafiony, między innymi w wieżę artyleryjską „Q”, której komory amunicyjne musiały zostać zalane wodą, aby zapobiec eksplozji ładunkówCampbell, ss. 29–32. Powrócił do służby czasowo pozbawiony zniszczonej wieży artyleryjskiej, którą zainstalowano dopiero we wrześniu 1916. Odstawiony do rezerwy w 1920, został w wyniku ustaleń traktatu waszyngtońskiego przeznaczony do zezłomowania i sprzedany w 1924Gardiner i Gray, s. 29.

„Princess Royal” brała udział w bitwie koło Helgolandu, a następnie działała na Atlantyku w osłonie konwojów i poszukiwaniu okrętów Niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała von Spee. Po powrocie do Grand Fleet uczestniczyła w bitwie na Dogger Bank, a wkrótce została okrętem flagowym dowódcy 1 Eskadry Krążowników Liniowych, kontradmirała Osmonda de Beauvoir Brocka, w tym charakterze biorąc udział w bitwie jutlandzkiej, gdzie odniosła uszkodzenia. W wyniku traktatu waszyngtońskiego została wycofana i sprzedana na złom w końcu 1922 roku. „Queen Mary” weszła do służby jako ostatni brytyjski krążownik liniowy ukończony przed wybuchem I wojny światowej. Jej służba przebiegała podobnie jak półsiostrzanych jednostek: brała udział w bitwach koło Helgolandu, na Dogger Bank i jutlandzkiej. W tej ostatniej toczyła pojedynek ogniowy z niemieckimi krążownikami liniowymi „Seydlitz” i „Derfflinger”. Trafiona w rejon komór amunicyjnych, zatonęła wskutek eksplozjiCampbell, s. 34.

Nazwa Artyleria główna Opancerzenie Wyporność Napęd Służba Położenie stępki Wejście do służby LosyHMS „Lion” 8 × 343 mm 229 mm 31 244 tsSobański, cz. I 4 śruby, turbiny parowe, 28 węzłów 29 listopada 1909 4 czerwca 1912 sprzedany na złom 31 stycznia 1924HMS „Princess Royal” 2 maja 1910 14 listopada 1912 złomowanie rozpoczęto 13 sierpnia 1923HMS „Queen Mary” 8 × 343 mm 229 mm 31 844 ts 4 śruby, turbiny parowe, 28 węzłów 6 marca 1911 4 września 1913 zatonął w czasie bitwy jutlandzkiej w 1916

HMS „Tiger”

thumb|HMS „Tiger” w suchym doku około 1916–1917 roku