Jean-Baptiste Charcot (wym. ; ur. 15 lipca 1867 w Neuilly-sur-Seine, zm. 16 września 1936 na morzu u wybrzeży Islandii) – francuski lekarz, żeglarz i badacz obszarów polarnych.
Zorganizował i poprowadził dwie wyprawy antarktyczne w latach 1903–1905 i 1908–1910, podczas których przebadano i zmapowano tysiące kilometrów nieznanych wówczas wybrzeży Antarktydy. Podczas I wojny światowej dowodził statkami-pułapkami (ang. Q-ship) do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. Po wojnie prowadził ekspedycje arktyczne. W 1928 roku brał udział w bezowocnych poszukiwaniach francuskiego wodnosamolotu Latham 47 z Roaldem Amundsenem (1872–1928) i Leifem Dietrichsonem (1890–1928) na pokładzie. Zajmował się przygotowaniem i organizacją II Międzynarodowego Roku Polarnego z ramienia Francji, w tym opracowaniem planu badań, lokalizacją i organizacją stacji badawczej w Scoresby Sund na Grenlandii.
Zginął tragicznie w drodze z Grenlandii do Francji po tym jak jego statek „Pourquoi-Pas? IV” wpadł na skały i zatonął w rejonie Alftanes u wybrzeży Islandii. Był synem lekarza neurologa Jeana-Martina Charcota (1825–1893).
Życiorys Jean-Baptiste Étienne Auguste Charcot urodził się 15 lipca 1867 roku w Neuilly-sur-Seine jako drugie dziecko francuskiego lekarza neurologa Jeana-Martina Charcota (1825–1893), który kierował szpitalem Salpêtrière i jego żony Augustine-Victoire z domu Laurent-Richard, córki bogatego krawca, miłośnika sztuki i kolekcjonera z Neuilly-sur-Seine.
W latach 1876–1885 uczęszczał do École alsacienne, prywatnej szkoły w Paryżu. W latach szkolnych wykazywał zamiłowanie do sportu, uprawiając m.in. boks, rugby i szermierkę. Swoje pierwsze wakacje spędził w Ouistreham w Bretanii, gdzie nauczył się żeglować od rybaków. Rugby uprawiał z wielkimi sukcesami również w późniejszych latach, zdobywając w 1896 roku z drużyną klubu Olympique de Paris tytuł mistrza Francji w Top 14.
Pod wpływem ojca podjął studia medyczne i pracował w szpitalu Salpêtrière (1890–1894). Studiował razem z Léonem Daudetem (1867–1942), Jules’em Sottasem (1866–1945) i Henrym Meige (1866–1940).
W latach 1883–1887 wraz z ojcem brał udział w wielu podróżach, m.in. do Walii (1883), do Belgii, Holandii i Wenecji (1886), Hiszpanii i Maroka (1887). W 1888 roku przerwał studia i odbył jako felczer służbę wojskową w oddziałach strzelców alpejskich stacjonujących w Pau. W 1891 roku został przyjęty na staż i pojechał z ojcem w podróż do Rosji.
W 1892 roku nabył swój pierwszy jacht – slup „Courlis” o długości 8,3 m. Po śmierci ojca w 1893 roku odziedziczył pokaźny spadek. W kolejnych latach kupował coraz większe jachty – wszystkie nazywając „Pourquoi-Pas?” (pol. Dlaczego nie?). W 1893 roku przystąpił do budowy swej pierwszej pełnomorskiej jednostki – 19,5-metrowego kutra nazwanego „Pourquoi-Pas?”. W 1896 roku zamienił go na prawie 26-metrowy drewniany szkuner „Pourquoi-Pas? II”; sprzedał go rok później i zastąpił większym szkunerem o stalowym kadłubie i napędzie parowym, nazwanym „Pourquoi-Pas? III”.
W 1895 roku uzyskał stopień doktora nauk medycznych. W następnym roku poślubił Jeanne Hugo – wnuczkę pisarza Wiktora Hugo (1802–1885), która rozwiodła się z Leonem Daudetem (1867–1942). W latach 1896–1898 szefował klinice Uniwersytetu Paryskiego. W 1897 roku pracował dla Instytutu Pasteura, gdzie wraz z Émilem Roux (1853–1933) i Ilją Miecznikowem (1845–1916) prowadził badania nad nowotworami.
W 1898 roku towarzyszył multimilionerowi Vanderbiltowi w podróży w górę Nilu. W 1899 roku odkupił swój dawny szkuner „Pourquoi-Pas? II” i odbył na nim szereg rejsów wzdłuż wybrzeży Wysp Brytyjskich, pokonując m.in. dystans 160 km pomiędzy Lizard a Guernsey w niecałe dziewięć godzin.
W 1900 roku wziął udział w igrzyskach w Paryżu, zdobywając dwa srebrne medale w zawodach jachtów do 0,5 tony. W tym samym roku dzięki wsparciu ministra marynarki Edouarda Lockroya (1838–1913), ojczyma żony, został oficerem marynarki. Na „Pourquoi-Pas? II” opłynął Irlandię. Ponownie sprzedał „Pourquoi-Pas? II” i zakupił szkuner „Rose-Marine” o długości 36,50 m. Kolejne rejsy odbył m.in. na Szetlandy, Hebrydy i Wyspy Owcze (1901), Islandię i wyspę Jan Mayen (1902) oraz na Morze Grenlandzkie. Interesował się tam aktywnością wulkaniczną i łowiskami wielorybów. W 1902 roku po raz pierwszy przekroczył koło podbiegunowe. W tym samym roku wraz z Georges’em Clerc-Rampalem wydał La navigation mise à la portée de tous: manuel pratique de navigation estimée et observée.
W 1905 roku rozwiódł się ze swą pierwszą żoną i wraz z córką Marion zamieszkał u swej siostry Jeanne. W 1907 roku ożenił się ponownie, z Meg Cléry (1874–1960). Jego nowa żona była malarką i towarzyszyła często mężowi w podróżach. W 1907 uroku rodziła im się córka, Monique, a w 1911 kolejna – Martine.
I wyprawa antarktyczna Charcota (1903–1905) 240px|thumb|„Français” – statek I wyprawy Charcota (1913) Od czasów podróży Dumont d’Urville’a (1790–1842) w 1840 roku Francja nie angażowała się przez ponad pół wieku w badania obszarów podbiegunowych. Zafascynowany krainą wiecznych lodów, w 1902 roku Charcot postanowił zorganizować narodową ekspedycję polarną, której celem byłoby zbadanie wybranych rejonów Arktyki. Zachęcony pozytywnym przyjęciem projektu zarówno przez sfery rządowe, jak i opinię publiczną, zaangażował w przygotowania znaczną część prywatnego majątku. Zamówił w Société de Construction Navale w Saint-Malo solidny, 32-metrowy trójmasztowiec projektu François Gautiera i zgromadził załogę. Przy budowie jednostki wzięto pod uwagę rady belgijskiego polarnika Adriena de Gerlache (1866–1934), który w latach 1897–1899 prowadził Belgijską Wyprawę Antarktyczną.
Pomimo patronatu udzielonego wyprawie przez Francuską Akademię Nauk, Société de géographie, ministerstwo marynarki a nawet przez prezydenta republiki Émile’a Loubeta (1838–1929), subwencje państwowe okazały się niewystarczające i Charcot musiał zdać się na darczyńców prywatnych. Dopiero dziennik Le Matin zainicjował ogólnonarodową zbiórkę pieniędzy i zapewnił 150 tys. franków, co pozwoliło dopiąć budżet przedsięwzięcia. Aby podziękować narodowi za hojność, Charcot przemianował statek na Français (pol. „Francuz”).
Charcot początkowo planował udać się na północ, jednak po tym jak doszły go wieści o zaginięciu wyprawy antarktycznej szwedzkiego polarnika Otto Nordenskjölda (1869–1928) zmienił plany i postanowił wyruszyć na południe, by wspomóc akcję poszukiwawczą. Na zmianę planu wpływ miała również chęć kontynuowania prac kartograficznych de Gerlache’a i eksploracji zachodniego wybrzeża Półwyspu Antarktycznego do Wyspy Adelajdy i Wyspy Aleksandra.
„Français” opuścił port w Hawrze 27 sierpnia. Wśród członków załogi znaleźli się de Gerlache (który opuścił wyprawę podczas postoju w Brazylii) i Paul Pléneau, fotograf ekspedycji, a wszyscy inni członkowie ekspedycji poza dwoma rekrutowali się z ochotników.
Trasa na południe wiodła przez Pernambuco w Brazylii, Buenos Aires w Argentynie, Smith Island w Szetlandach Południowych do Flandres Bay na wybrzeżu Ziemi Grahama i Booth Island w Wilhelm Archipelago. Podczas postoju w Buenos Aires, Charcot otrzymał informacje o odnalezieniu wyprawy Nordenskjölda, co pozwoliło na skupieniu się na celach badawczych ekspedycji. Prace badawcze prowadzić mieli André Matha (1873–1915) (hydrologia), Joseph-Jean Rey (1873–1930) (meteorologia, oceanografia) oraz Ernest Gourdon (1873–1955) (geologia, glacjologia) i Jean Turquet (1867–1945) (nauki przyrodnicze), którzy dołączyli do wyprawy w Buenos Aires. Celem Charcota było zbadanie terenów, do których nie dotarli wcześniej de Gerlach i Nordenskjöld – północno-zachodniej części Archipelagu Palmera, Cieśniny Bismarcka i południowo-zachodniego wejścia do Cieśniny Gerlache’a oraz obszar do Wyspy Aleksandra. Wyprawa miała również stwierdzić czy Antarktyda to kontynent czy jedynie archipelag pokrytch lodem wysp.
Wyprawa opuściła Buenos Aires 23 grudnia 1903 roku i 27 stycznia 1904 roku wpłynęła do Cieśniny Drake’a. 1 lutego osiągnęła Szetlandy Południowe, lecz 5 lutego statek zaczął borykać się z problemami silnika, z którymi uporano się po wpłynięciu do Flandres Bay. 19 lutego ekspedycja dotarła do Wiencke Island i naturalnego portu, który Charcot nazwał Port Lockroy na cześć Édouarda Lockroy’a – francuskiego polityka, który pomógł w dofinansowaniu wyprawy.
thumb|120px|Kopiec Charcota (1904) Po przekroczeniu 65°S Charcot rozpoczął poszukiwania miejsca na zimowanie i wytypował zawietrzną stronę Booth Island. Na północnej stronie wyspy odkryto niewielką zatokę, którą Charcot nazwał na cześć ojca Port Charcot. Usypano tu kamienny kopiec, na którym zamontowano drewnianą kolumnę i tabliczkę z imionami członków ekspedycji Charcota, którzy zimowali na wyspie. Kopiec znajduje się na liście historycznych miejsc i pomników w Antarktyce (ang. Historic Sites and Monuments in Antarctica, HSM), objętych ochroną na mocy Układu Antarktycznego ze względu na wartość historyczną, dokumentującą odkrycia i badania Antarktyki.
Charcot dobrze przygotował wyprawę do zimowania, korzystając z doświadczeń de Gerlacha. Zabrał materiał do budowy magazynów na instrumenty naukowe oraz zaopatrzenie żywności i picia. Podczas zimowania prowadzono wykłady naukowe i krótkie wypady badawcze, by nie popaść w nudę i marazm.
Wraz z nadejściem wiosny, 24 listopada 1904 roku, Charcot razem z Gordonem, Pléneau i dwoma marynarzami, wybrał się łodzią wielorybniczą do Petermann Island, by stamtąd przeprawić się na Półwysep Antarktyczny. Wyprawie udało dotrzeć się na półwysep, gdzie zdobyto Cape Tuxen i zbadano pas wybrzeża na południe od Wysp Biscoe.
25 grudnia, po ustąpieniu lodu, ekspedycja opuściła zatokę, wyruszając w rejs wzdłuż brzegów Ziemi Grahama. W styczniu 1905 roku podróżnicy odkryli fragment wolnej od lodów ziemi, który na cześć swego prezydenta nazwali Wybrzeżem Loubeta. Wiedzieli również Wyspę Alexandra, do której jednak nie mogli dotrzeć. 15 stycznia statek wpłynął na podwodne skały, woda wlewała się do środka a słaby silnik nie był w stanie podtrzymać pracy pomp - woda zatem wybrano ręcznie, i czynność te musiano powtarzać codziennie co godzinę przez 45 minut. Pogorszeniu uległa pogoda i Charcot podjął decyzję o powrocie na północ. Po 16 dniach statek dopłynął do Wiencke Island i 30 stycznia „Français” wpłynął do Port Lockroy, gdzie poddano go naprawom. Do Argentyny dotarł 5 marca 1905 roku a 10 dni później do Buenos Aires. Charcot sprzedał uszkodzony statek władzom argentyńskim, a wyprawa na pokładzie parowca Algérie wróciła do kraju, przywożąc 75 skrzyń eksponatów, sprzętu i notatek.
Podczas wyprawy zbadano ok. 1000 km nieznanych dotąd wybrzeży Półwyspu Antarktycznego i po powrocie wydano na koszt rządu francuskiego 18 tomów publikacji naukowych. Z uwagi na problemy ze statkiem wyprawie nie udało się stwierdzić czy Antarktyda to kontynent.
II wyprawa antarktyczna Charcota (1908–1910) 240px|thumb|right|„Pourquoi-Pas? IV” – statek II wyprawy Charcota (1920) 240px|thumb|right|Trasa II wyprawy Charcota w latach 1908–1910 Zainspirowany sukcesem pierwszej ekspedycji i kierowany pragnieniem ostatecznego stwierdzenia czy Antarktyda jest kontynentem Charcot podjął przygotowania do kolejnej wyprawy. Jego plan został zatwierdzony przez Francuską Akademię Nauk (franc. l’Académie des Sciences), wiele organizacji naukowych i rząd Francji, co przełożyło się na solidne finansowanie. Prezydent Paul Doumer (1857 –1932) przyznał mu grant w wysokości 600 tys. franków.
Dla potrzeb nowej wyprawy zlecił budowę kolejnego statku w Saint-Malo – trzymasztowego barku o wzmocnionym kadłubie, wyposażonym w potężny silnik o mocy 450 koni mechanicznych. Na pokładzie mieściły się m.in. trzy dobrze wyposażone laboratoria i biblioteka z 3 tys. książek. Jak wszystkie statki Charcota jednostka otrzymała nazwę Pourquoi-Pas? z kolejnym czwartym numerem – „Pourquoi-Pas? IV”. Została zwodowana 18 maja 1908 roku.