Żeleźniak (Phlomis L.) – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Według niektórych ujęć taksonomicznych należy do niego ok. 100 gatunków rosnących w naturalnych warunkach w Europie i Azji, na obszarze od Morza Śródziemnego po Chiny, poza tym w północnej Afryce. Połowa gatunków występuje w basenie Morza Śródziemnego z centrum zróżnicowania w Turcji (34 gatunki). Drugim centrum zróżnicowania są Chiny, gdzie rosną 43 gatunki, zwłaszcza w prowincjach Syczuan i Junnan. Przedstawiciele tego rodzaju nie występują we florze Polski, aczkolwiek szereg gatunków bywa uprawianych.
Rośliny te zasiedlają tereny otwarte i suche, skaliste i pokryte zbiorowiskami trawiastymi. Niektóre gatunki, zwłaszcza żeleźniak krzewiasty Phlomis fruticosa, uprawiane są jako ozdobne.
Morfologia thumb|Phlomis cypria thumb|Phlomis fruticosa thumb|Phlomis russeliana Pokrój Byliny osiągające ponad 1 m wysokości oraz półkrzewy i krzewy sięgające 2 m, o pędach owłosionych. Liście Naprzeciwległe, zróżnicowane (dolne często sercowate), często kutnerowate, zazwyczaj duże (ponad 10 cm długości). Kwiaty Zebrane w okółki. Kielich zrosłodziałkowy, niewielki, lejkowaty, z 5 lub 10 żyłkami przewodzącymi i pięcioma ząbkami. Korona różowa, różowofioletowa lub żółta, rzadko biała, zrosłopłatkowa. U nasady pięć zrośniętych płatków tworzy rurkę krótszą od kielicha. Na jej końcu znajdują się dwie wargi. Warga górna jest kapturkowata i zgięta w dół. Warga dolna składa się z trzech łatek, z których środkowa jest większa od bocznych i czasem rozwidlona. Pręciki są cztery. Zalążnia górna, złożona z dwóch owocolistków, dwukomorowa, w każdej komorze z dwoma zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza, cienka, z dwudzielnym znamieniem.
Owoce Czterodzielne rozłupnie, rozpadające się na cztery pojedyncze lub owłosione rozłupki.
Systematyka Synonim Phlomoides Moench (w zależności od ujęcia – bywa też uznawany za odrębny rodzaj)
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzaj z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae Lindl.), która jest jednym z kladów w obrębie rzędu jasnotowców (Lamiales Bromhead) z grupy astrowych spośród roślin okrytonasiennych.
Pozycja systematyczna według systemu Reveala (1993–1999) Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takhtajan, rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Lamiineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jasnotowate (Lamiaceae Lindl.), rodzaj żeleźniak (Phlomis L.)Reveal James L. System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy. Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999 Systematyka rodzaju żeleźniak według Reveala.
Wykaz gatunków
Mieszańce międzygatunkowe
Wiele gatunków tradycyjnie tu zaliczanych bywa wyodrębnianych do rodzaju Phlomoides Moench, m.in.: żeleźniak łąkowy Phlomis pratensis ≡ Phlomoides pratensis, żeleźniak tarczowaty Phlomis rotata ≡ Phlomoides rotata, żeleźniak bulwiasty Phlomis tuberosa ≡ Phlomoides tuberosa. Przypisy
Kategoria:Jasnotowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza