thumb|165px|Symboliczny grób Wiktora Altera i Henryka Ehrlicha na cmentarzu żydowskim w Warszawie Henryk Ehrlich (jid. הענריק ערליך), wł. Hersz Wolf (ur. w maju 1882 w Lublinie, zm. 14 maja 1942 w Kujbyszewie) – polski prawnik i działacz polityczny pochodzenia żydowskiego. Przywódca żydowskiej partii socjalistycznej Bund, redaktor naczelny wydawanego w języku jidysz dziennika „Fołks-Cajtung”. Członek egzekutywy Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej (od 1930). Adwokat, członek rady miejskiej Warszawy, inicjator Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego.
Życiorys Syn Mojżesza, właściciela młyna i Salomei z Blechmanów. Jego ojciec należał do chasydów, lecz pod koniec życia związał się z tajną organizacją syjonistyczną . Po ukończeniu chederu, prywatnych nauk domowych oraz gimnazjum młody Ehrlich przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia prawnicze na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. W tym samym okresie związał się z Bundem, do którego wstąpił w 1903. 4 maja 1904 roku został aresztowany w Warszawie podczas próby złożenia bukietu czerwonych kwiatów na karawanie z trumną zmarłego socjalisty Józefa Birencwajga. Zwolniony z więzienia przeniósł się do Berlina, by kontynuować studia. W 1905 powziąwszy wieść o wybuchu rewolucji, powrócił do Warszawy. Współpracował z Bronisławem Grosserem przy wydawaniu podziemnej gazety „Nasze Hasło”. Po upadku rewolucji przeniósł się do Petersburga, gdzie w 1908 ukończył studia prawnicze. Po otrzymaniu dyplomu wrócił do Warszawy.
We wrześniu 1911 Ehrlich poślubił Zofię z Dubnowów, córkę Szymona. Miał z tego małżeństwa dwóch synów, urodzonych w Petersburgu: ekonomistę Aleksandra (1912–1985) i literaturoznawcę Wiktora (1914–2007).
W 1912 ponownie wyjechał do Rosji, aby z ramienia Bundu współpracować z mienszewikami. Został aresztowany, lecz wkrótce go zwolniono przez wzgląd na gruźlicę. Praktykował u znanego adwokata Maksymiliana Winawera, członka liberalnej Partii Konstytucyjno-Demokratycznej (kadetów). Od 1913 należał do Komitetu Centralnego Bundu. Wszedł także do Komitetu Wykonawczego Drugiej Międzynarodówki.
W trakcie rewolucji lutowej 1917 został wybrany w skład Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, która z jego inicjatywy po obaleniu caratu podjęła uchwałę o prawie narodów do samostanowienia. W lipcu 1917 na I Wszechrosyjskim Zjeździe Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich w Piotrogrodzie wybrany na członka Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (WCIK), którym pozostawał do przewrotu bolszewickiego (rewolucji październikowej). Potępił przewrót, opowiadając się po stronie mienszewików, a następnie został wybrany na członka komitetu centralnego tej partii na kongresie z przełomu listopada i grudnia 1917. W październiku 1918 wyjechał z rodziną do Polski.
W odrodzonej Polsce stanął na czele Bundu. Sprzeciwiał się wstąpieniu partii do Kominternu. Należał do Rady Miejskiej w Warszawie oraz działał w tamtejszej gminie żydowskiej. Jako adwokat działał w opozycyjnym wobec sanacji Zrzeszeniu Prawników Socjalistów. W 1930, po wejściu Bundu w skład Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej, został członkiem egzekutywy tej organizacji. Był redaktorem naczelnym partyjnej gazety „Fołks-Cajtung”.
II wojna światowa Po agresji III Rzeszy na Polskę jako przywódca Bundu doprowadził do wydania przez jego komitet centralny odezwy wzywającej Żydów do udziału w odpieraniu niemieckiego najazdu. Z upoważnienia komitetu centralnego partii przedostał się na teren sowieckiej strefy okupacyjnej, gdzie już po kilku dniach został 4 października 1939 aresztowany przez Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (NKWD) na dworcu kolejowym w Brześciu (prawdopodobnie rozpoznany przez trzech mieszkańców pochodzenia żydowskiego) i dwa tygodnie później przewieziony do więzienia wewnętrznego NKWD na Łubiance w Moskwie. Był obiektem zainteresowania radzieckich służb od czasu wielkiej czystki z 1938, gdy został wskazany jako odpowiedzialny za werbunek do działalności wywiadowczej przez czternastu obywateli radzieckich żydowskiego pochodzenia oskarżonych o szpiegostwo na rzecz Polski i Bundu; w rezultacie był podejrzewany o pracę dla polskiego wywiadu. Według relacji bundysty Abrama Feinsilbera (ewakuowanego z Polskimi Siłami Zbrojnymi) Ehrlich spędził pierwszy miesiąc w celi izolacyjnej i był przesłuchiwany każdej nocy. Pod naciskiem śledczych pomiędzy listopadem 1939 a majem 1941 spisał historię Bundu w latach 1918–1939 (maszynopis odnalazła później niemiecka historyczka ). Według własnego pisma do Prezydium Rady Najwyższej ZSRR jeszcze w więzieniu, około września 1940, zaproponował niezależnie od Wiktora Altera utworzenie Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego dla prowadzenia agitacji w krajach zachodnich (przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych) na rzecz wsparcia ZSRR w razie przewidywanego ataku III Rzeszy.
Po ataku III Rzeszy na ZSRR Ehrlich został ewakuowany 28 czerwca 1941 do więzienia w Saratowie, gdzie 2 sierpnia tego samego roku został skazany na śmierć po raz pierwszy przez miejscowy trybunał wojskowy sił zbrojnych NKWD (według innej wersji przez „trójkę” NKWD) na podstawie art. 58 ust. 1a Kodeksu Karnego RFSRR o zdradzie ojczyzny, w tym poprzez ucieczkę za granicę. 22 sierpnia wyrok skazujący został podtrzymany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR i zamieniony na 10 lat łagru, 27 sierpnia Ehrlich został powiadomiony o samym złagodzeniu wyroku, a 11 września 1941 przewieziony do Moskwy i następnego dnia zwolniony na mocy amnestii przewidzianej w układzie Sikorski-Majski. Prowadził obok Wiktora Altera rozmowy na temat uruchomienia Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego z przedstawicielami najwyższego szczebla NKWD (w tym z komisarzem Ławrientijem Berią) i miał stanąć na jego czele (z Solomonem Michoelsem, Ludowym Artystą ZSRR z 1939, jako zastępcą i Alterem jako sekretarzem). Pod kierunkiem niedawnego śledczego, a następnie oficera łącznikowego przy gen. Władysławie Andersie, kpt. NKWD W.A. Wołkowyskiego, Ehrlich opracował w tej sprawie szczegółowe memorandum dla Józefa Stalina, przekazane z pismem przewodnim Ławrientija Berii na początku października 1941, w okresie zbliżania się wojsk niemieckich do Moskwy. Struktura organizacji oczekiwała na zatwierdzenie, gdy Ehrlich został ewakuowany w połowie października 1941 wraz z personelem Ambasady RP w Moskwie do Kujbyszewa. Po przybyciu wystosował pismo do NKWD domagając się kontynuacji rozmów. Według tajnego raportu NKWD z lutego 1943 poszukiwał wraz z Wiktorem Alterem polskich bundystów na terytorium ZSRR i omawiał z ambasadą Stanów Zjednoczonych i ambasadą Wielkiej Brytanii swój wyjazd do USA, dokąd przedostała się przez Japonię jego rodzina. Tekst wyroku wydanego przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR i zatwierdzonego osobiście przez Józefa Stalina w lutym 1943 zarzuca Ehrlichowi i Alterowi prowadzenie w październiku i listopadzie 1941 „systematycznych” działań nakłaniających żołnierzy radzieckich do zaprzestania oporu przeciwko III Rzeszy.
Ehrlich miał odlecieć do Londynu razem z gen. Władysławem Sikorskim, aby tworzyć struktury Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego na terenie Wielkiej Brytanii i wejść w skład władz RP na emigracji. W trakcie wizyty gen. Sikorskiego w Moskwie Ehrlich i Alter zostali 3 grudnia 1941 wezwani do siedziby NKWD w Kujbyszewie pod pozorem wznowienia rozmów na temat uruchomienia Żydowskiego Komitetu Antyhitlerowskiego i po spotkaniu z zastępcą szefa kontrwywiadu NKWD Leonidem Rajchmanem 4 grudnia osadzeni w celach izolacyjnych z polecenia Ławrientija Berii. W odpowiedzi na zapytanie polskiej ambasady w sprawie ich zniknięcia, złożone do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRR (Narkomindiełu), polskie władze zostały 6 grudnia powiadomione o rzekomych związkach Ehrlicha i Altera z Niemcami, a następnie o unieważnieniu wydanych im polskich paszportów, natomiast sami aresztowani nie otrzymali żadnego wyjaśnienia. Sprawa Ehrlicha i Altera – aresztowanych trzy dni po nocie Narkomindiełu do ambasady RP z 1 grudnia 1941, uznającej Białorusinów, Ukraińców i Żydów zamieszkałych na terenach anektowanych przez ZSRR w 1939 za obywateli radzieckich, co uniemożliwiało im wstępowanie do Armii Polskiej w ZSRR – stała się „symbolem” konfliktu polsko-radzieckiego wokół definicji polskich obywateli w ZSRR. W tym samym miesiącu, na tle przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny, rozpoczął działalność Żydowski Komitet Antyfaszystowski pod przewodnictwem Solomona Michoelsa.
Ehrlich był od grudnia 1941 przetrzymywany w celi 42 więzienia wewnętrznego NKWD obwodu kujbyszewskiego, gdzie figurował w ewidencji jako więzień 42, a jego tożsamość nie była znana naczelnikowi więzienia. Pod koniec miesiąca wystosował skargę do Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, w której domagał się spotkania z przedstawicielem polskiej ambasady powołując się na swoje polskie obywatelstwo i przestrzegał przed negatywnym oddźwiękiem swojego aresztowania w środowiskach żydowskich USA, Wielkiej Brytanii i Polski. W swoim nieco wcześniejszym liście do Berii Wiktor Alter przekonywał, że on i Ehrlich mogliby przełamać negatywny wizerunek ZSRR w USA jako korespondenci „Forverts”, umiarkowanie lewicowego dziennika nowojorskiego w jidysz, lub że związany z Bundem z Nowego Jorku mógłby na ich wniosek uruchomić pomoc humanitarną dla polskich Żydów w ZSRR. Uwięzienie Ehrlicha i Altera wywołało protesty w kręgach socjalistycznych na Zachodzie i oficjalne interpelacje do władz sowieckich, w których uczestniczyli Wendell Willkie, , i Albert Einstein.
14 maja 1942 Ehrlich popełnił samobójstwo wieszając się na kracie okna swojej celi (intencje samobójcze miał deklarować w kwietniu i lipcu tego roku także Alter). W lutym 1943, po zwycięstwie w bitwie stalingradzkiej, Józef Stalin zatwierdził tekst powtórnego wyroku śmierci na Ehrlicha i Altera za zdradę ZSRR poprzez prowadzenie agitacji za zaniechaniem radzieckiego oporu wobec III Rzeszy. Zgodnie z tekstem wyrok ten miał zostać wydany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR 23 grudnia 1941 (Łukasz Hirszowicz uważa, że wyrok mógł być sfabrykowany w lutym 1943 i antydatowany). Następnie Litwinow przekazał zatwierdzony tekst wyroku Amerykanom, a Alter został stracony. Samobójstwo Ehrlicha pozostało tajemnicą do czasu opublikowania dokumentów z archiwów KGB w latach 90. XX w.
Latem 1943 roku pojawiły się w Polsce pośród prześladowanych Żydów listy od Henryka Wiktorskiego, rzekomo pisane poza gettem do Żydów – socjalistów w getcie w Warszawie, przez ich przywódców – Henryka Ehrlicha i Wiktora Altera.
Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie, odsłonięty 17 kwietnia 1988.
Uwagi
Przypisy Symboliczny grób Henryka Ehrlicha w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej.
(Erlich Hersz vel Henryk). .
Bibliografia
, [w:] Polski Słownik Judaistyczny, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. Эрлих Хенрих Федор Лясс, Заключенные N 42 и N 41 (кровавое начало Еврейского Антифашистского Комитета – осень 1941г.) Stanisław Swianiewicz, W cieniu Katynia, Warszawa 1990 .
Stanisław Ostrowski, Ostatni Prezydent polskiego Lwowa, Dni Pohańbienia, Wspomnienia 1939–1941 relacja opisująca Kujbyszew w dniach aresztowania Ehrlicha i Altera – opis pokoju hotelowego w którym mieszkali i z którego ich zabrano
zob. Kotkowsky, Memoirs o listach Henryka Wiktorskiego (Henryka Ehrlicha i Wiktora Altera)
Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Polscy antyfaszyści Kategoria:Ludzie urodzeni w Lublinie Kategoria:Mienszewicy Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie Łubianki Kategoria:Politycy Bundu Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Polscy rewolucjoniści Kategoria:Polscy samobójcy Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Radni Warszawy (II Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w 1882 Kategoria:Zmarli w 1942