Bazylika Katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie – główny kościół diecezji tarnowskiej, sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Tarnowie. Kościół pierwotnie gotycki, wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany w późniejszych okresach, obecnie o cechach neogotyckich. Budowla jest trzynawowa, z wydłużonym prezbiterium, zamkniętym trójboczną absydą oraz dobudowaną ze strony zachodniej wysoką wieżą. Wnętrze bazyliki katedralnej kryje wiele artystycznych stylów minionych epok, w prezbiterium znajdują się monumentalne pomniki nagrobne Tarnowskich i Ostrogskich.
Lokalizacja Bazylika katedralna znajduje się na tarnowskiej Starówce, pośrodku północnej części placu Katedralnego, sąsiadującego z północno-zachodnim narożnikiem Rynku. Z trzech stron kościół w bliskim sąsiedztwie otoczony jest przez zwartą zabudowę. Na zachód od kościoła wznoszą się, przylegające do średniowiecznego muru miejskiego, zabytkowe zabudowania Muzeum Diecezjalnego. Po wolnej od zabudowy południowej stronie katedry znajdują się dwa posągi. Na środku placu wznosi się kamienna kolumna z figurą Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z 1884 roku, ufundowana przez bp Józefa Pukalskiego w 30. rocznicę ogłoszenia dogmatu o Niepokalanym Poczęciu. Przy południowo-wschodnim narożniku prezbiterium usytuowany jest, wykonany z brązu, pomnik Jana Pawła II dłuta Bronisława Chromego, odsłonięty 29 czerwca 1981 roku.
Historia Kościół parafialny thumb|left|210x210px|Teoretyczny rysunek kościoła w połowie XIV w. Pierwszy tarnowski kościół parafialny wraz z otaczającym go cmentarzem powstał na działce wydzielonej w czasie lokacji miasta w 1330 roku. Murowany z cegły kościół, z drewnianym stropem, zbudowano w północno-zachodniej części miasta w jego najwyższym miejscu. Wzniesiony został staraniem założyciela miasta Spycimira Leliwity, niedługo po lokacji miasta. Mieścił się w obrębie murów nawy głównej obecnej bazyliki. Od początku nosił wezwanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Prawo patronatu kościoła należało do potomków Spycimira z rodu Tarnowskich.
Miejska parafia w Tarnowie wzmiankowana jest po raz pierwszy w piśmie Kazimierza Wielkiego z 12 stycznia 1346 roku skierowanym do papieża. Probostwo w tym roku objął ks. Mikołaj, Czech z pochodzenia, były członek zakonu bożogrobców z Miechowa. W aktach świętopietrza notowana jest dopiero od 1352 roku. Została wydzielona z obszaru, należącej do benedyktynów, parafii św. Marcina.
Pierwsza rozbudowa tarnowskiego kościoła miała miejsce w drugiej połowie XIV wieku, wtedy do południowej ściany dobudowana została Kaplica Bożego Ciała. Ufundował ją wraz z altarią współwłaściciel miasta Spytek z Tarnowa (zm. ok. 1395). Od wezwania altarii nazywana jest też Kaplicą Krzyża Świętego. W murowanej z cegły kaplicy zastosowano, zachowane do dziś, rzadko spotykane siedmiotarczowe sklepienie przeskokowe.
28 października 1392 w tarnowskim kościele parafialnym odbyła się konsekracja franciszkanina Jakuba Strepy, późniejszego błogosławionego, na pierwszego biskupa halickiego. Uroczystość odbyła się w tarnowskim kościele ponieważ Jan z Tarnowa pełnił funkcję starosty ruskiegoF. Herzig, Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie, Tarnów 1900, s. 10-11..
Kościół kolegiacki Erygowanie kolegiaty 17 kwietnia 1400 roku biskup krakowski Piotr Wysz na prośbę Jana z Tarnowa podpisał akt erekcyjny, który podniósł tarnowski kościół parafialny do godności kolegiaty. Utworzona została kapituła kolegiacka z trzema prałaturami oraz dwiema kanoniami, na czele której stał prepozyt sprawujący jurysdykcję nad duchowieństwem w siedmiu parafiachF. Herzig, Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie, Tarnów 1900, s. 10.. Była to pierwsza kolegiata w diecezji krakowskiej z fundacji możnowładczej. W 1418 roku erygowanie kolegiaty tarnowskiej potwierdził papież Marcin V.
Rozbudowa w stylu gotyckim thumb|220px|lewo|Kolegiata w Tarnowie w formie, jaką uzyskała na początku XVI w. W związku z podniesieniem rangi kościoła kolegiata stopniowo była rozbudowywana o prezbiterium, zakrystię kanonicką i wieżę przybudowaną do zachodniej fasady, o dolnych kondygnacjach murowanych i górnych drewnianych i szereg kaplic. W następnych latach przy murze miejskim za kolegiatą budowane były domy kanoników.
W początkach XV wieku dobudowana została kruchta po stronie południowej i zakrystia po stronie północnej. W 1415 roku Jan Tarnowski i jego brat Spytek ufundowali nad grobem ojca kaplicę z ołtarzem pod wezwaniem Rozesłania Apostołów jako wotum za szczęśliwy powrót z bitwy pod Grunwaldem. Wezwanie kaplicy odnosiło się do święta, które obchodzone jest w liturgii Kościoła rzymskokatolickiego 15 lipca, w dniu bitwy, w której fundatorzy wzięli udział. Kanonik zobowiązany do opieki nad kaplicą uposażony został wsią Łukowa.
W 1483 roku kolegiatę poważnie uszkodził pożar, zniszczone zostały drewniane stropy, górną część wieży i prezbiterium. Następny pożar miał miejsce w 1494 roku. Podczas odbudowy wnętrze kolegiaty powiększono o zakończone prostokątnie prezbiterium, mury podwyższono i nakryto sklepieniem sieciowym, wybudowano w całości murowaną wieżę. W tym czasie wnętrze wzbogaciło się o zachowane do dziś stalle kanonickie. W 1512 roku od strony północnej dobudowano Kaplicę św. Anny i skarbiec, a dwa lata później Kaplicę Matki Boskiej Szkaplerznej od strony południowej. W kruchcie południowej osadzono gotycko-renesansowy portal, najbogatszy pod względem rzeźbiarskim i symbolicznym w tej świątyni. Wszystkie rozbudowy tarnowskiej kolegiaty do początków XVI wieku były zgodne z założeniami architektury gotyku.
Według spisu inwentarza z 1559 roku, przeprowadzonego na zlecenie Rady Miejskiej, kolegiata miała 13 ołtarzy, w tym ołtarz podarowany w 1528 roku przez króla Węgier Jan Zápolya w podzięce za gościnę w Tarnowie. Opiekę nad ołtarzami sprawowały poszczególne bractwa religijne i cechoweF. Herzig, Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie, Tarnów 1900, s. 44..
Budowa renesansowych pomników thumb|left|293x293px|Pomnik nagrobny Jana Amora i Jana Krzysztofa Tarnowskich W pierwszej połowie XVI wieku hetman Jan Tarnowski ufundował kilka przyściennych pomników nagrobnych upamiętniających jego najbliższych krewnych, czyniąc z wnętrza kolegiaty mauzoleum rodowe. Proboszczem kolegiaty był w tym czasie jego syn Jan (zm. 1537), który również mógł partycypować w fundacji. Pierwotnie pomniki zostały umieszczone w prezbiterium kolegiaty. Kolejno powstawały:
pomnik Barbary z Rożnowa – matki hetmana (1520-24) pomnik Barbary z Tęczyńskich – pierwszej żony hetmana (1530) piętrowy pomnik Jana Amora Tarnowskiego – ojca hetmana i Jana Amora Tarnowskiego – przyrodniego brata hetmana (1525-1536).
Po śmierci Jana Tarnowskiego (zm. 1561) Padovano przekomponował pomniki Barbary z Tęczyńskich i Janów Tarnowskich, które zostały przeniesione do bocznych kaplic, aby zrobić miejsce dla monumentalnego pomnika hetmana.
W latach 1561–1574 powstał pomnik nagrobny hetmana Jana Tarnowskiego i jego syna Jana Krzysztofa. Budową pomnika, inspirowanego wielkimi pomnikami dożów weneckich z 2. połowy XV stulecia, kierował włoski architekt i rzeźbiarz Giovanni Maria Padovano. Syn hetmana zmarł w 1567 roku, jeszcze przed zakończeniem prac, więc Konstanty Wasyl Ostrogski zlecił artyście przekomponowanie pomnika na piętrowy, aby upamiętniał także syna hetmana. W ten sposób powstał najwyższy w Polsce (13,8 m) pomnik renesansowy, w późniejszym czasie przedłużony jeszcze w dolnej partii o pomnik poświęcony Zofii Ostrogskiej, zmarłej w 1570 roku córce hetmana. mały|306x306px|Pomnik nagrobny Ostrowskich Pierwszym pomnikiem w kolegiacie tarnowskiej nie należącym do Tarnowskich był pomnik nagrobny prepozyta Marcina Łyczki (zm. 1578), m.in. fundatora murowanego budynku szkoły parafialnej. Autorstwo tego pomnika przypisywane jest Wojciechowi Kuszczycowi, który wykonał też najstarsze zachowane epitafium w tym kościele, poświęcone rzeźbiarzowi Wojciechowi (obecnie pod wieżą przed wejściem do nawy głównej).
Po 1620 roku, naprzeciwko pomnika hetmana, zamontowano dorównujący mu wielkością pomnik księcia Janusza Ostrogskiego (zm. 1620) i jego żony Zuzanny z Serédych (zm. 1596) o renesansowej architekturze wypełnionej w stylu manieryzmu gdańskiego. Autorem pomnika był wrocławianin Jan Pfister. Pomnik wykonywany był od 1612 roku w Brzeżanach i przywieziony stamtąd na wozach przez mieszkańców podtarnowskiej Strusiny.
Dobudowa w stylu barokowym 15 kwietnia 1617 roku pożar dachu nad prezbiterium spowodował stopienie dwóch dzwonów i upadek dwóch następnych. Zniszczeniu uległy akta i przywileje kościelne. Odbudowa trwała kilka lat. W tym czasie do prezbiterium od północy dobudowano skarbiec i kapitularz (obecne przejście do zakrystii). W 1644 roku zamontowano w prezbiterium nowy główny ołtarz. Kolejny pożar w 1663 roku, nazajutrz po uroczystości Bożego Ciała, również dokonał zniszczeń kolegiaty. Ocalały ołtarze i pomniki. Odbudowa, dokonywana dzięki ofiarom kapituły i wiernych, rozpoczęła się w 1667 roku i trwała przez kilka latF. Herzig, Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie, Tarnów 1900, s. 97..
W 1712 roku, na piętrze ponad skarbcem, zbudowano Kaplicę Świętych Relikwii z dojściem po schodach od strony nawy. Została nakryta barokową kopułą z latarnią. Budowa miała związek z wizytą prepozyta ks. Piotra Stanisława Orłowskiego w Rzymie, w czasie której papież obdarował go licznymi relikwiami, w tym całym ciałem bł. Felicissimusa, męczennika z 258 roku. 8 września 1712 do nowej kaplicy wprowadzono relikwie bł. Felicissimusa, których obecności tarnowianie przypisywali szybkie zakończenie zarazy w 1705 roku. Ołtarz w niej powstał w 1733 rokuF. Herzig, Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie, Tarnów 1900, s. 98. W 1780 roku, po przeniesieniu skarbca, kaplicę tę obniżono do poziomu posadzki kościoła. W tym samym czasie zbudowano obecną, dużą zakrystię, a nad nią nowy skarbiec.
Po pożarze miasta w 1735 roku przystąpiono do pokrycia kolegiaty materiałem ogniotrwałym w postaci dachówki. Prace ukończono w 1740, jednak nowy dach przeciekał i w 1757 roku prezbiterium pokryto blachą miedzianą. W tym roku zamontowano też nowe organy. 10 lat później wykonano nową posadzkę za pieniądze uzyskane ze sprzedaży kosztowności ze skarbca kolegiackiego. Odnowiono też przy okazji pomnikiF. Herzig, Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie, Tarnów 1900, s. 99-100.. W niezmienionej formie kolegiata dotrwała do I rozbioru Polski.
Zmiany porozbiorowe mały|353x353px|Plan kolegiaty tarnowskiej w 1785 r. według F. Herziga. 1. Nawa (chór większy), 2. Kaplica św. Krzyża, 3. Babiniec, 4. Przedsionek południowy, 5 i 6. Zakrystia, 7. Przedsionek północny (dawny), 8. Kaplica Rozesłania Apostołów, 9. Wieża, 10. Prezbiterium (chór mniejszy), 11. Kaplica Matki Bożej Szkaplerznej, 12. Kaplica św. Anny, 13. Skarbiec i kapitularz, 14. Przedłużenie prezbiterium, 15.Przedsionek skarbca, Nad nr 5. Kaplica Świętych Relikwii. Dekretem z dnia 20 września 1783 roku cesarz Józef II utworzył diecezję tarnowską obejmującą całą zawiślańską część diecezji krakowskiej, wcieloną do Galicji po I rozbiorze Polski. Biskupem nominatem Józefa II został Jan Duwall, zmarł 13 grudnia 1785, nie doczekawszy się prekonizacji. Tarnowska kolegiata miała pełnić funkcję katedry.