Zanokcica skalna (Asplenium trichomanes L.) – gatunek paproci z rodziny zanokcicowatych. Występuje w Europie, Azji, Afryce i Ameryce Północnej. W Polsce rośnie częściej na południu, rzadko na północy.
Rozmieszczenie geograficzne Jest szeroko rozprzestrzenionym gatunkiem w strefie umiarkowanej półkuli północnej, ale rośnie też na obszarach górskich w międzyzwrotnikowej. W Ameryce Północnej rośnie od Alaski i Labradoru po północny Meksyk; w Europie jest szeroko wszędzie rozprzestrzeniony; w Afryce rośnie w północno-zachodniej i wschodniej części kontynentu sięgając do RPA na południu; w Azji występuje na rozległych obszarach zachodniej części kontynentu od Syberii po Półwysep Arabski i Indie, we wschodniej części obecny jest w Chinach, na Półwyspie Koreańskim i Wyspach Japońskich.
W Polsce jest nierzadka na obszarach górskich i wyżynnych, na niżu ma rozproszone stanowiska, przy czym brak jej w środkowej i północno-wschodniej części kraju oraz na wybrzeżu (poza Pobrzeżem Kaszubskim).
Morfologia thumb|left|Pokrój thumb|left|Odcinki liści od góry i od dołu z kupkami zarodni Kłącze Rozgałęzione, kruche, pokryte gęstymi, lancetowatymi łuskami osiągającymi do 5 mm długości, całobrzegimi lub drobno ząbkowanymi, ciemnobrązowymi wzdłuż części środkowej i nieco jaśniejszymi brązowymi brzegami. Liście Wyrastają zebrane w drobne kępki (pióropusze), są pojedynczo pierzaste, równowąskie do równowąsko lancetowatych, osiągają do 25 cm długości, rzadziej do 32 cm. Oś liścia jest na całej długości ciemnobrunatna do czerwonoczarnej, lśniąca, elastyczna. Ogonek liściowy ma 2–8 cm długości i w dole pokryty jest złotobrunatnymi łuskami. Poza tym w jego górnej części znajduje się rynienka z jasnobrunatnymi listewkami na brzegach, oskrzydlającymi ogonek. Odcinki liścia są naprzeciwległe i naprzemianległe, ciemnozielone, po obu stronach osi liścia jest ich 20–30. Odcinki liścia są koliste do eliptycznych, osiągają do 12 mm długości. Są siedzące lub osadzone na bardzo krótkich ogonkach, o nasadzie niemal symetrycznej, zbiegającej, i wierzchołkowej części zaokrąglonej, na brzegach karbowane. Wiązki przewodzące są pierzaste, z nerwami bocznymi rozwidlającymi się dichotomicznie, nie dochodzącymi do brzegu blaszki. Zarodnie Zebrane w podługowate kupki rozwijające się na wszystkich liściach, na poszczególnych odcinkach ułożone są w dwóch szeregach, skośnie, równolegle do górnych rozwidleń wiązek przewodzących. Na poszczególnych odcinkach liścia jest ich 4–8 i osiągają długość 1–3,5 mm. Zawijki są trwałe, jednostronne i podłużne. W czasie zarodnikowania z czasem kupki zarodni zlewają się w poduszeczkowate masy na dolnej stronie liści. Zarodniki Elipsoidalne do fasolowatych, ciemnobrunatne. U obu podgatunków różnej wielkości, maksymalnie do 47 µm. Egzyna z listewkami tworzącymi siatkę lub równoległe pasma. Gatunki podobne Zanokcica zielona A. viride i zanokcica serpentynowa A. adulterinum mają osie liścia przynajmniej na szczycie zielone; ogonek liściowy jest nieoskrzydlony i bez łusek.
Biologia i ekologia thumb|Stary mur porośnięty zanokcicą skalną (też murową i śledzionką) Siedlisko Rośnie w szczelinach skał, kamienistych lasach, na murach i gliniastych zboczach. Występuje zarówno w miejscach nasłonecznionych, jak i półcienistych. Między podgatunkami występuje różnica w zasiedlanych siedliskach. Gatunek charakterystyczny klasy Asplenietea rupestria.
Rozwój Bylina, hemikryptofit. Zarodnikuje od lipca do września. Liście są zimozielone. Zarodniki w optymalnych warunkach kiełkują po 55 dniach. Gametofit początkowo jest wąski, później wachlarzykowaty, osiąga do 5 mm szerokości. Chwytniki ma bezbarwne, włosków brzeżnych brak. Plemnie powstają po ok. 67 dniach, a rodnie po 102 dniach.
Liczba chromosomów 2n = 72, 144.
Zmienność Wyróżniane są dwa podgatunki (w niektórych ujęciach więcej, np. w Europie zidentyfikowano 6 różnych cytotypów): A. trichomanes subsp. trichomanes – diploid (2n = 2x = 72); rośnie na skałach kwaśnych – na granitach, piaskowcach, bazaltach, bardzo rzadko na podłożu wapiennym; ma mniejsze zarodniki (27–32 µm); łuski na kłączu zwykle do 3,5 mm, odcinki liści mniejsze (długości od 2,5 do 7,5 mm), rzadziej rozmieszczone na osi liścia, zwykle półokrągłe; A. trichomanes subsp. quadrivalens D.E. Meyer – tetraploid (2n = 4x = 144); rośnie na skałach zasadowych – na wapieniach, dolomitach; ma większe zarodniki (37–43 µm); łuski na kłączu zwykle do 5 mm, odcinki liści większe (długości od 4 do 12 mm), gęściej rozmieszczone na osi liścia, zwykle podługowate.
Podgatunki mieszają się między sobą tworząc płonnego mieszańca Asplenium ×lusaticum D.E. Meyer.
Zastosowanie Ziele zanokcicy skalnej (Herba Adianthi rubri) zawiera rzadki aminokwas N-acetylornitynę. Było ono stosowane w jako środek wykrztuśny.
Przypisy
Kategoria:Zanokcicowate