Janów Podlaski

thumb|Janów w thumb|Kolegiata pw. św. Trójcy thumb|Dom Ryttów w Janowie thumb|Pałac biskupi od frontu thumb|Grota Naruszewicza thumb|Dawny budynek seminarium duchownego w Janowie Podlaskim, obecnie Zespół Szkół im. A. Naruszewicza thumb|Rzeźba „Galopujące konie” na miejscowym rynku thumb|Stadnina Koni Janów Podlaski – Stajnia Zegarowa thumb|Koń wyhodowany w Janowie Podlaskim

Janów Podlaski (hist. Janów i Janów BiskupiJanów Podlaski w publikacji Nazwy misat Polskich, K. Rymut.) – miasto w Polsce położone w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Janów Podlaski.

Leży nad Krzywką, na obszarze Niziny PołudniowopodlaskiejWedług podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego., kilka kilometrów na południe od Bugu, na którym przebiega granica z Białorusią. Przez Janów Podlaski wiedzie droga wojewódzka nr 698.

Jest siedzibą gminy Janów Podlaski, a także rzymskokatolickiego dekanatu Janów Podlaski i parafii Trójcy Świętej. Prawa miejskie w latach 1465–1870, 1919–1940, 1944–1946Spórna, T., Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. 2015. Degraded and restituted towns in numbers / Miasta zdegradowane i restytuowane w liczbach, [In] Krzysztofik, R., & Dymitrow, M. (Eds.), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy. Gothenburg: University of Gothenburg, s. 367–368 / 369–422. i od 2026.

Pod względem historycznym Janów Podlaski leży na Polesiu, w dawnej ziemi brzeskiej.

Janów słynie z hodowli koni czystej krwi arabskiej prowadzonej przez Stadninę Koni Janów Podlaski, najstarszą, założoną w 1817, państwową stadninę koniInternetowy System Aktów Prawnych.Internetowy System Aktów Prawnych., która mieści w pobliskiej Wygodzie.

Według Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 liczył 2720 mieszkańców; według spisu w 2021 roku liczba ta zmalała do 2659.

Historia administracyjna Janów uzyskał lokację miejską w 1465 roku. Jako prywatne miasto duchowne należał w końcu XVIII wieku do powiatu brzeskolitewskiego w województwie brzeskolitewskimВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 106..

Pod zaborem rosyjskim, od 1867 w guberni siedleckiej i powiecie konstantynowskim z siedzibą w Janowie. Tam został zdegradowany do rangi osady , która utworzyła odrębną, jednoosadową gminę JanówPostanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).. W 1912 roku gmina weszła w skład nowo utworzonej guberni chełmskiejUstawa o utworzeniu guberni chełmskiej.

Po I wojnie światowej, Janów zaliczono ponownie do rzędu miast 22 października 1919. W latach międzywojennych należał do województwa lubelskiego i liczył w 1931 roku 3,900 mieszkańcówSkorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej. 1 kwietnia 1932 Janów utracił status miasta powiatowego wraz ze zniesieniem powiatu konstantynowskiego, zostając włączony do powiatu bialskiego..

W związku z ponownym odebraniem praw miejskich Janowowi w 1940 roku przez okupantów powstała wiejska gmina Janów Podlaski z obszaru zniesionego miasta Janów oraz dotychczasowej gminy PawłówPodział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948.. W sierpniu 1944 uchylono podział administracyjny wprowadzony przez okupantaDz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8, przez co Janów tymczasowo odzyskał status miasta; w 1946 roku liczył 2450 mieszkańcówGUS (1947). Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: GUS. Późniejsze publikacje, począwszy od 1947, Janowa do miast już nie zaliczają, a Janów jest ponownie wymieniany jako wieś w gminie Janów Podlaski w województwie lubelskimInformator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948..

Po zniesieniu gmin i utworzeniu gromad jesienią 1954, Janów został siedzibą władz gromady Janów PodlaskiUchwała Nr 5 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu bialskiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 23 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 15, Poz. 64), gdzie pozostał do końca 1972 roku.

W związku z kolejną reformą gminną z początkiem 1973 roku, Janów Podlaski stał się ponownie siedzibą reaktywowanej gminy Janów Podlaski, w powiecie bialskim w województwie lubelskim; został wtedy podzielony na trzy sołectwaUchwała Nr XXI/92/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie lubelskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 20 grudnia 1972, Nr 12, Poz. 239).. W latach 1975–1998 Janów administracyjnie należał do województwa bialskopodlaskiego.. 1 stycznia 2026 po raz trzeci Janów Podlaski odzyskał status miasta – zbiegiem okoliczności wraz z innym Janowem. – w województwie śląskim (w Polsce jest jeszcze jeden Janów – Janów Lubelski).

Do 2025 częścią Janowa Podlaskiego był Zaborek. Wraz z odzyskaniem statusu miasta przez Janów Podlaski 1 stycznia 2026 i określeniem granic miasta. Zaborek nie wszedł w skład miasta, stając się częścią wsi Klonownica Mała.

Historia Najwcześniejsze historyczne wzmianki o Janowie Podlaskim pochodzą z 1423 roku, gdy litewski Książę Witold darował wieś Porchów łuckiemu kościołowi katedralnemu. W 1465 Porchów uzyskał prawa miejskie chełmińskie i od imienia ówczesnego biskupa Jana Łosowicza przyjął nazwę Janów Biskupi. Otrzymał herb z wizerunkiem hostii i kielicha. Położenie Janowa przy szlaku handlowym na trasie Kraków – Wilno, sprzyjało rozwojowi miasta. W roku 1570 miasto liczyło 500 domów, 5 tys. ludzi, cechy kuśnierzy, szewców, zdunów, stolarzy. Biskupi łuccy posiadali w Janowie dwa kościoły, zamek obronny i okoliczne grunty. W roku 1656, w czasie najazdu szwedzkiego warowna rezydencja i świątynie legły w gruzach. Siedziba biskupów nadawała się jedynie do rozbiórki. Dopiero w latach 1770–1780 z inicjatywy biskupa Feliksa Pawła Turskiego w miejscu byłej rezydencji wybudowano późnobarokowy pałac z dwoma pawilonami przy dziedzińcu i otoczono go parkiem w stylu angielskim.

Oprócz pałacu biskupiego zachował się barokowy budynek kościoła pod wezwaniem św. Trójcy wzniesiony w latach 1714–1735, w 1741 roku podniesiony do godności kolegiaty (katedra w latach 1818–1867 i 1918–1924). Ma on dwuwieżową fasadę i trójnawowe wnętrze. W wystroju wnętrza zwraca uwagę dwanaście ośmiobocznych płócien ze szkoły Franciszka Smuglewicza. Obok kolegiaty znajdują się budynki dawnego seminarium duchownego (1685–1939), użytkowane obecnie przez oświatę. W bliskim pierwotnemu kształcie uchowała się dzwonnica z 1745 roku. Z dawnej zabudowy miejskiej Janowa pozostał dom Ryttów z 1793 roku.

Z Janowem związana jest postać biskupa Adama Naruszewicza, poety, dziejopisarza i targowiczanina, który spędził w nim ostatnie lata życia. Mieszkał w pałacu biskupim, w pawilonie wschodnim od 1788 roku do śmierci w roku 1796. Z jego imieniem wiąże się grota na końcu alei lipowej z 1790 roku w kształcie walca z kopułą z kamienia. Tradycja podlaska mówi, że w Janowie pisał tezy Konstytucji 3 Maja. Został pochowany w krypcie kolegiaty św. Trójcy. W świątyni jest pomnik Naruszewicza, wykonany z białego marmuru w Rzymie, w roku 1861 przez .

W roku 1818 utworzono diecezję janowską, a Janów stał się siedzibą jej biskupów. Po upadku powstania styczniowego w 1864 roku, w którym mieszkańcy wzięli licznie udział, władze zaborcze skasowały diecezję (1867). Przyczyną była także obawa przed oddziaływaniem i pomocą katolików dla unitów. W 1874 prześladowania unitów poprzedzające likwidację unickiej diecezji chełmskiej dotknęły również unitów janowskich – około stu zostało uwięzionych. Brak połączeń kolejowych oraz przemysłu pod koniec XIX wieku i początku wieku XX zdecydował o zahamowaniu rozwoju miasta. W latach 1918–1932 Janów był siedzibą powiatu konstantynowskiego, ale nie wpłynęło to na ożywienie gospodarcze.

W czasie II wojny światowej zginęła znaczna liczba mieszkańców, głównie Żydów. W roku 1944 Janów liczył 2 tys. mieszkańców (połowa stanu z 1939 roku). Podczas II wojny światowej (1940) stracił prawa miejskie. W sierpniu 1944 uchylono podział administracyjny wprowadzony przez okupantaDz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8., przez co Janów tymczasowo odzyskał status miasta (posiadał taki jeszcze 28 czerwca 1946)GUS (1947). Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: GUS.. Późniejsze publikacje (od 1947) Janowa jako miasta nie wymieniają (wieś w gminie Janów Podlaski). 1 stycznia 2026 odzyskał prawa miejskie.

Prawa miejskie Janów Podlaski miał już prawa miejskie w latach 1465–1870Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461)., 1919M.P. z 1919 r. Nr 234, poz. 0; Niektóre źródła (np. ) podają 1915 jako rok odzyskania praw miejskich, co przypadałoby na wydarzenia okresu wojennego. Oficjalne uznanie za miasto przez administrację polską nastąpiło w 1919 roku.–1940 i 1944–1946: 1465 – uzyskanie praw miejskich po raz pierwszy – miasto lokowano na terenie wsi Porchów; w wieku XIX miasto było nazywane równolegle Janowem Biskupim lub Janowem PodlaskimJanów Podlaski w publikacji Nazwy misat Polskich, K. Rymut. 1869 – utrata praw miejskich w wyniku ukazu carskiegoPodstawa: Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461). 1919 – odzyskanie praw miejskich w niepodległej Polsce 1940 – podczas okupacji niemieckiej prawa miejskie zniesiono zmieniając podział administracyjny 1944 – przywrócenie status quo sprzed wojny 14 lutego 1946 – ponownie wieś 1 stycznia 2026 – kolejne odzyskanie praw miejskich

Stadnina Koni w Janowie Podlaskim

Zabytki pałac barokowy biskupów łuckich z 1770 na miejscu zamku z XV wieku rozbudowanego w 1520 i dworu z XVII wieku: ślady obwarowań bastionowych grota biskupa Adama Naruszewicza z 1796 park krajobrazowy kościół pw. św. Trójcy z lat 1714–1735, barokowy: barokowa dzwonnica murowana z roku 1745 gmach Seminarium z połowy , obecnie Zespół Szkół ogrodzenie kościół pw. św. Jana Chrzciciela w stylu klasycystycznym z lat 1790–1801: dzwonnica w stylu bizantyjskim z 1874 plebania z końca kaplica cmentarna św. Rocha z II połowy na cmentarzu katolickim, dawniej unickim i wielowyznaniowym stacja benzynowa z 1928, jedna z najstarszych w Polsce – zachowały się m.in. ręczne dystrybutory paliw Temper Extakt z roku 1928 założenie parkowe Wygoda – I połowa – i zespół stajni projektu Henryka Marconiego: stajnia Czołowa z 1885 stajnia Zegarowa z 1841 stajnia Woroncowska z 1885 stajnia Wyścigowa z 1848 brama wjazdowa z ok. 1840

Sport W Janowie działa powstały w 1989 roku klub piłkarski GKS Janowia Janów Podlaski.

Turystyka Nadbużański szlak rowerowy. 16 lipca 2016 oficjalnie otwarto hotel „Zamek” mieszczący się w dawnym pałacu biskupim. Inwestorem jest Grupa Arche. 4-gwiazdkowy hotel oferuje 199 pokoi oraz gabinety odnowy biologicznej i inne atrakcje. 15 lipca 2021 udostępniono przebudowany skwer w centrum miejscowości – powstała fontanna z rzeźbą przedstawiającą galopujące konie, autorstwa miejscowego rzeźbiarza Arkadiusza Markiewicza; uporządkowano okoliczną zieleń, postawiono tablice informacyjne, wybudowano wielofunkcyjny – mający służyć głównie turystom – budynek z toaletami oraz dokonano korekty ustawienia okolicznych pomników.

Ludzie związani z Janowem Podlaskim

Zobacz też Bitwa pod Janowem Podlaskim – 1920 Cmentarz żydowski w Janowie Podlaskim Getto w Janowie Podlaskim Placówka Straży Granicznej w Janowie Podlaskim

Przypisy GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.

GUS. Wyszukiwarka TERYT.