Kazimierz Junosza-Stępowski

Kazimierz Junosza-Stępowski (ur. 26 listopada 1880 w Wenecji, zm. 5 lipca 1943 w Warszawie) – polski aktor, jeden z najwybitniejszych aktorów przedwojennego polskiego kina.

Życiorys thumb|150px|left|W roli tytułowej w sztuce K.H. Rostworowskiego Kajus Cezar Kaligula Urodził się w bogatej rodzinie ziemiańskiej. Uczył się w Gimnazjum Nowodworskiego w Krakowie (1890–1892), później w gimnazjum jezuickim w Chyrowie (1892–1895), od 1895 w rosyjskim gimnazjum w Kamieńcu Podolskim. Początkowo planował poświęcić się karierze operowej, został obdarzony pięknym basem.

Aktorski debiut miał miejsce pod pseudonimem Junosza, w roli Zbója w sztuce Alfreda Szczepańskiego Piast, w 1898 roku w poznańskim Teatrze Polskim. Grał tutaj później niewielkie rólki do 1899 roku. W 1900 roku wstąpił do Klasy Dykcji i Deklamacji Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, gdzie uczył się pod kierunkiem Wincentego Rapackiego, Mieczysława Frenkla, Romana Żelazowskiego i Władysława Szymanowskiego. Już w następnym roku zaangażował się do krakowskiego teatru Józefa Kotarbińskiego. Występował w teatrach Krakowa, Łodzi, Poznania. W 1913 roku już jako znany aktor ponownie pojawił się w Warszawie. Zaangażował się do Teatru Polskiego, prowadzonego przez Arnolda Szyfmana. Na deskach tej sceny odniósł liczne sukcesy teatralne. thumb|Kazimierz Junosza-Stępowski z Jadwigą Smosarską w filmie Trędowata (1926) Z filmem zetknął się już w 1902 roku, występując w kilku jednoaktówkach realizowanych przez pioniera polskiej kinematografii Kazimierza Prószyńskiego. Przez długie lata występował w kilku filmach rocznie. Do 1939 pojawił się łącznie w 57 produkcjach (w tym 22 niemych), a stawki, które dostawał, były najwyższe w historii polskiego kina międzywojennego.

II wojna światowa Wybuch II wojny światowej zastał go na występach w Wilnie. Wrócił wtedy do Warszawy. Jego postawa podczas okupacji niemieckiej do dziś wzbudza kontrowersje. Był krytyczny wobec kampanii wrześniowej, m.in. oskarżał Polaków o doprowadzenie do wybuchu wojny. Początkowo pracował jako barman w kawiarniach „Fregata” i „Złota kaczka”, a następnie prowadził spółdzielczą kawiarnię aktorską „Znachor” przy ul. Boduena 4. Pracowali tam znani aktorzy: Ewa Kunina, Maria Gella, Hanna Różańska, Anna Jaraczówna, Mieczysław Milecki i inni. Później porzucił jednak „Znachora” i, łamiąc zakaz konspiracyjnego ZASP, zaczął występować na deskach jawnego warszawskiego Teatru „Komedia”, prowadzonego przez kolaborującego z Niemcami Igona Syma. Wynajmował pokój niemieckiemu oficerowi pełniącemu funkcję naczelnika stacji Warszawa Główna. Był z nim w zażyłych stosunkach, często gościł go przy własnym stole. Odmówił jednak, mimo grożących mu represji, udziału w antypolskim obrazie propagandowym Heimkehr (1941). Według relacji Romana Niewiarowicza, reżysera Teatru Komedia i jednocześnie członka AK, miał odpowiedzieć:

mały|Scena z przedstawienia Rywale w Teatrze Miejskim im. J. Słowackiego w Krakowie (1929). Od lewej: Kazimierz Junosza-Stępowski, Józef Leliwa, Kazimierz Fabisiak, Wilhelm Wichurski, Stefan Turski, Stanisława Kostecka. 5 lipca 1943 roku Junosza-Stępowski został postrzelony w swym warszawskim mieszkaniu na piątym piętrze kamienicy przy ul. Poznańskiej 38 przez oddział egzekucyjny polskiego podziemiawyrok został wykonany przez NSZ; NSZ, Dokumenty, Relacje, Wspomnienia, Warszawa 2000, s. 44, prawdopodobnie gdy zasłaniał ciałem swą żonę Jadwigę Galewską. Jak podaje Stanisław Janicki – znawca polskiego kina przedwojennego, Galewska podczas wojny trudniła się oszustwem, wyłudzając pieniądze od rodzin osób aresztowanych przez Niemców, pod pretekstem rzekomego załatwienia ich zwolnienia. Część źródeł podaje również, że była konfidentką gestapo. Za swoją antypolską działalność otrzymała wyrok śmierci wydany przez władze Polski Podziemnej. Junosza-Stępowski stał się przypadkową ofiarą tej egzekucji„Wojenne losy polskich aktorów”, Telewizja Polska 2011 w reż. Stanisława Janickiego. Przebieg wydarzeń nie jest pewny – inna wersja mówi, że żony wtedy w domu nie było, a państwo podziemne w celu zatuszowania pomyłki ogłosiło, że aktor sam również był zdrajcą. Po kilku godzinach zmarł po przewiezieniu do szpitala. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 96-6-9). Wyrok na jego żonie wykonano wiosną 1944 roku.

W 1946 Sąd Weryfikacyjny ZASP przystąpił do pośmiertnej weryfikacji aktora, a w 1954 sprawą ponownie zajął się SPATiF. W obu postępowaniach nie zajęto jednoznacznego stanowiska i zakończyły się one bez ogłoszenia werdyktu.

Życie prywatne thumb|335x335px|Grób aktora na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Po I wojnie światowej miał już status gwiazdy. Bardzo popularny wśród kobiet, angażował się w krótkie i nieznaczące romanse. W 1915 roku po krótkim małżeństwie na zawał serca umarła jego pierwsza żona, 25-letnia wtedy aktorka Helena Jankowska. Niewiele później aktor spotkał swoją największą miłość, 17-letnią studentkę Marę, z którą spędził 6 lat i która miała pozytywny wpływ na jego karierę. Po rozstaniu pozostali przyjaciółmi.

W 1922 roku zakochał się w Jadwidze Galewskiej, młodszej od siebie mężatce, której mąż w trakcie rozprawy rozwodowej popełnił samobójstwo. Aktor pobrał się z owdowiałą kobietą i adoptował jej kilkumiesięczne dziecko. Jadwiga przyjęła pseudonim Jaga Juno i próbowała kariery aktorskiej. Jednak jej występy na deskach Teatru Komedia były porażką, popularności nie zyskała także dzięki epizodom zagranym w kilku filmach u boku męża. Kompletną klapą zakończyło się tournée, które zorganizował jej Stępowski. Aktorka została wygwizdana, a widzowie, grożąc zdemolowaniem teatru, wymogli zwrot pieniędzy za bilety.

Junosza, pragnąc dla swej żony kariery diwy operowej, wysłał ją do Włoch na studia. Jednak te plany nie ziściły się, a Jadwiga wróciła z Włoch jako morfinistka, a według innych źródeł kokainistka. To właśnie problemy żony z nałogiem były prawdopodobnym powodem współpracy z kolaboracyjnym teatrem „Komedia”.

Był stryjem aktora i piosenkarza Jaremy Stępowskiego.

Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929) „za zasługi na polu pracy artystycznej w dziedzinie sztuki dramatycznej”. Złoty Krzyż Zasługi (1 marca 1935) „za zasługi na polu sztuki scenicznej”. Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935) „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.

Filmografia 1902 – Przygoda dorożkarza – pasażer 1902 – Powrót birbanta – birbant 1916 – Ochrana warszawska i jej tajemnice – naczelnik ochrany Prozierow 1916 – Studenci – Jan Paszkowski 1917 – Tajemnica Alei Ujazdowskich 1917 – Pokój nr 13 1917 – Jego ostatni czyn – włamywacz 1917 – Carat i jego sługi – Jerzy, syn Dymitra, książę Garin 1917 – Kobieta – hrabia Łaski 1918 – Mężczyzna – Jan Borowski 1918 – Złote bagno – baron Oskar Rosset 1918 – Sezonowa miłość – Darski 1919 – Krysta – Łucki 1920 – Bohaterstwo polskiego skauta – porucznik Janicki 1920 – Córka pani X – lord Nootword 1920 – Powrót – publicysta Jerzy Laski 1921 – Cud nad Wisłą – agent bolszewicki 1922 – Strzał – Jan Czarski/Ryszard Czarski syn Jana 1922 – Tajemnica przystanku tramwajowego – hrabia Roman Opolski 1927 – Uśmiech losu – Jan Kozłowski 1927 – Martwy węzeł – detektyw 1927 – Ziemia obiecana – Karol Borowiecki 1930 – Tajemnica lekarza – Richard Parson 1930 – Wiatr od morza – Friedrich von Arffberg 1931 – Uwiedziona – Rawicz 1933 – Dzieje grzechu – Płaza-Spławski 1934 – Przebudzenie 1934 – Córka generała Pankratowa – generał Pankratow 1934 – Młody las – profesor Pakotin 1935 – Dzień wielkiej przygody – szmugler 1935 – Kochaj tylko mnie – Żarski 1936 – Ada! To nie wypada! – hrabia Orzelski 1936 – Bohaterowie Sybiru – oficer gwardii carskiej 1936 – Pan Twardowski – szatan 1936 – Róża – naczelnik urzędu śledczego 1936 – Tajemnica panny Brinx – Karol Ulbert, szef agencji detektywistycznej 1936 – Trędowata – Maciej Michorowski 1936 – Wierna rzeka – Olbromski 1937 – Ordynat Michorowski – Maciej Michorowski 1937 – Płomienne serca – pułkownik Włodzimierz Stępiński 1937 – Ty, co w Ostrej świecisz Bramie – baron 1937 – Znachor – profesor Rafał Wilczur, alias Antoni Kosiba 1937 – Dziewczęta z Nowolipek – Mossakowski 1938 – Sygnały – Filip 1938 – Rena – prokurator Garda 1938 – Kobiety nad przepaścią – Wolak 1938 – Wrzos – prezes 1938 – Druga młodość – Ludwik Mohort 1938 – Ostatnia brygada – Kulcz 1938 – Profesor Wilczur – profesor Rafał Wilczur 1938 – Florian – dziadek Wereszczyński 1938 – Moi rodzice rozwodzą się – Józef Nałęcz, mąż Ady 1938 – Za winy niepopełnione – Józef Holski 1939 – U kresu drogi – Jan Turwid 1939 – Kłamstwo Krystyny – ojciec Marlecki 1939 – Doktór Murek – prezes Jazwicz

Odniesienia w kulturze masowej Jako wybitny aktor wspomniany jest w przedwojennej piosence Kino ze słowami Andrzeja Własta.

Historia Junoszy-Stępowskiego stała się inspiracją do napisania przez Kazimierza Brandysa powieści Rondo (1982). Aktor jest pierwowzorem głównego bohatera filmu Oszołomienie w reżyserii Jerzego Sztwiertni (1988) o nazwisku Władysław Janota-Czerkański. W postać tę wcielił się Władysław Kowalski, zaś rolę jego żony grała Maria Pakulnis.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Monika Mokrzycka-Pokora Kazimierz Junosza-Stępowski

Materiały dotyczące Kazimierza Junoszy-Stępowskiego w bibliotece Polona

Kategoria:Ludzie urodzeni w Wenecji Kategoria:Ludzie związani z Chyrowem Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Ofiary zamachów Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy aktorzy filmowi Kategoria:Polscy aktorzy teatralni Kategoria:Urodzeni w 1880 Kategoria:Zmarli w 1943 Kategoria:Ofiary zabójstw w Polsce