thumb|240px|Akwarela Aleksandra Orłowskiego Rzeź Pragi thumb|240px|Rysunek Aleksandra Orłowskiego Bitwa pod Racławicami thumb|240px|Aleksander Orłowski, Autoportret w młodym wieku Aleksander Orłowski (ur. 9 marca 1777 w Warszawie, zm. 13 marca 1832 w Petersburgu) – polski rysownik, malarz, grafik.

Życiorys Urodził się w ubogiej szlacheckiej rodzinie, z braku środków do życia w stolicy rodzina Orłowskich przeniosła się wkrótce do Siedlec, gdzie ojciec zaczął prowadzić zajazd lub karczmę. Izabelę Czartoryską ujął malowidłami, które w wolnym czasie tworzył na ścianach karczmy. Uczył się przez dziesięć lat od Norblina na dworze Czartoryskich. W 1793 wstąpił do wojska. Uczestniczył w insurekcji kościuszkowskiej. Ranny, wrócił do Warszawy na dalszą naukę. Około 1799 poznał księcia Józefa Poniatowskiego i zaczął bywać w Pałacu Pod Blachą.

W 1802 wyjechał na Litwę, chwilę później udał się do Petersburga. Został malarzem nadwornym księcia Konstantego. Książę zapewnił mu mieszkanie w Pałacu Marmurowym oraz stałą pensję. Orłowski był zobligowany do stworzenia jednego obrazu miesięcznie na zlecenie dworcu carskiego.

W Petersburgu był częstym gościem w domu Marii Szymanowskiej. Utrzymywał kontakty z Adamem Mickiewiczem, Walentym Wańkowiczem.

Oprócz romantyzmu fascynował się orientalizmem. Zachwyt przedstawiał w strojach czerkieskich, gruzińskich i perskich. Kolekcjonował je, a także nosił.

W 1809 roku uzyskał stanowisko akademika na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu.

Od 1816 jako pierwszy malarz na terenie Rosji posługiwał się litografią.

Po wstąpieniu na tron Mikołaja I, Orłowski musiał zrezygnować ze wszystkich stanowisk oraz apartamentu w Pałacu Marmurowym. Przeprowadził się z żoną i dziećmi na obrzeża Petersburga. Stan zdrowia artysty pogarszał się, a car nie wyraził zgody na wyjazd za granicę w celu leczenia. Został pochowany na tzw. katolickiej drużce w luterańskiej części cmentarza Wołkowskiego dla innowierców.

Twórczość Malował obrazy olejne, najwięcej jednak akwarel i gwaszów, rysował również wiele piórem, kredą, ołówkiem, sepią. Pod okiem Norblina tworzył autoportrety, wizerunki typów sarmackich, rysunki życia ludu polskiego oraz innych warstw społecznych. Był także miniaturzystą i grafikiem. W 1815 roku na polecenie księcia Konstantego zaprojektował mundury dla wojska Królestwa Polskiego. W 1819 nadzorował pracę Akademii Sztuk Pięknych przy projektowaniu mundurów dla armii carskiej. W ciągu pobytu w Petersburgu stworzył setki dzieł, których tematem przewodnim obok scen wojennych były krajobrazy, obyczaje ludowe, architektura, inspirowała go również natura ludzka. Tworzył portrety, które były próbą analizy psychologicznej człowieka. Zrywał z normami akademickiego malarstwa, słuchał natchnienia. Był zwolennikiem swobody twórczej, dzięki czemu jego obrazy zyskały piętno uniwersalizmu tematycznego i artystycznego. Do perfekcji opanował rysunek ołówkiem i węglem. Wraz z Orestem Kiprieńskim wprowadził do sztuki rosyjskiej elementy romantyzmu. Dominuje on w jego pejzażach, ukazujących walkę człowieka z żywiołem morskim. Wyprzedził chronologicznie motywy marynistyczne w sztuce największego rosyjskiego marynisty Iwana Ajwazowskiego. Zachwycił się orientalizmem. Na jego obrazach często pojawiali się bandyci górscy, kozaccy jeźdźcy, Persowie, Kałmucy, Czerkiesi, Kirgizi, Baszkirzy i inne ludy stepowe. Inspirował się ich urodą oraz egzotycznymi strojami. Częstymi elementami na jego obrazach były także konie, jeźdźcy, burzliwe niebo, pochylone od wiatru drzewa, błyskawice, skały i kamienie. Posługiwał się techniką nocnego oświetlenia nawiązujące do Rembrandta.

Po roku 1816 Orłowski zajmował się także grafiką, wiele prac powielał w autorskich litografiach, dla których w 1827 r. uzyskał obronę praw autorskich. Ryciny wydawał w postaci pojedynczych kart lub albumów. Lata 20. XIX wieku to okres realizmu, w którym posługiwał się techniką intérieur (szkic w przestronnej perspektywie i oświetleniu słonecznym). Odtwarzał sceny z życia wiejskiego, wsi pańszczyźnianej, życia ludu rosyjskiego. Nawiązywał także do motywów urbanistycznych, odwzorowywał scenki uliczne Petersburga, sprzedawców, rzemieślników, robotników. Malował też obrazy przedstawiające karykaturalnie kult munduromanii. Uwieczniał w nich arystokratów, wojskowych, malarzy, architektów, a także znajomych. Satyrę kierował w czasy panowania Katarzyny II i Pawła I.

Obrazy Orłowskiego znajdują się przeważnie w Anglii (dokąd też powędrowały liczne szkice i rysunki), Rosji oraz Polsce. Głównie w Ermitażu w Petersburgu oraz Galeria Tretiakowska w Moskwie.

W literaturze W księdze III Pana Tadeusza Adam Mickiewicz wspomina o Orłowskim:

...Nasz malarz Orłowski Przerwała Telimena, miał gust Soplicowski, (Trzeba wiedzieć, że to jest Sopliców choroba, Że im oprócz Ojczyzny nic się nie podoba.) Orłowski, który życie strawił w Petersburku, Sławny malarz (mam kilka jego szkiców w biurku), Mieszkał tuż przy Cesarzu, na dworze, jak w raju: A nie uwierzy Hrabia, jak tęsknił po Kraju! Lubił ciągle wspominać swej młodości czasy, Wysławiał wszystko w Polsce: ziemię, niebo, lasy.

Aleksander Puszkin w poemacie Rusłan i Ludmiła:

Orłowski, bierz ołówek swój I prędko maluj noc i bój!

Piotr Wiaziemski w 1838 roku napisał wiersz Pamięci malarza Orłowskiego:

Twarz twej Rusi, dawnej, sławnej Któż przekazać był gotowy? Oddał ją, jak żywą, zdawna, Twój ołówek narodowy.

Obrazy Orłowskiego Autoportret w kapeluszu, Muzeum Narodowe w Poznaniu Autoportret w stroju wschodnim, Państwowe Muzeum Rosyjskie Atak husarii Bitwa wojska kościuszkowskiego z rosyjskimi o przeprawę na rzece Bitwa pod Raszynem Dwaj kozacy na koniach Jeździec wschodni I Karykatura architekta Giacoma Quarenghiego Kirgizi, Muzeum Śląskie w Katowicach Kozacy pułku atamańskiego Kozak Kozak na koniu Krajobraz pod wodą w świetle księżyca Krajobraz wiejski z trojką, Ermitaż Nad brzegiem morza Pejzaż morski Portret wielkiego ks. Konstantego, Galeria Tretiakowska Przemarsz wojska kościuszkowskiego Rajtar na białym koniu Rozbicie okrętu Rzeź Pragi Scena batalistyczna Siedzący żołnierz Ułan na koniu Walka wojsk pancernych z Tatarami Wzięcie Pragi

Przypisy

Linki zewnętrzne Prace A.Orłowskiego w zbiorach Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej Tygodnik Ilustrowany 1860 nr 34 (19 maja 1860), s. 303–306, Aleksander Orłowski Dzieła Aleksandra Orłowskiego w bibliotece Polona

Kategoria:Artyści związani z Petersburgiem Kategoria:Artyści związani z Warszawą Kategoria:Bataliści Kategoria:Polscy rysownicy Kategoria:Polscy malarze XIX wieku Kategoria:Polscy graficy Kategoria:Polacy w Rosji Kategoria:Akwareliści Kategoria:Miniaturzyści Kategoria:Urodzeni w 1777 Kategoria:Zmarli w 1832 Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie