Pałac w Żyrowej

Pałac w Żyrowej – zabytkowy pałac we wsi Żyrowa w województwie opolskim.

Barokowy obiekt wybudowany w latach 1631–44 jest jedną z największych budowli wczesnobarokowych na terenie Opolszczyzny.

Historia Od średniowiecza znajdowała się tutaj siedziba rodowa Żyrowskich, którzy w 1447 otrzymali Żyrową z nadania cesarza Fryderyka III za zasługi na wojnie z Turkami i była w ich posiadaniu do 1629. Żyrowscy w XV wieku zbudowali gotycką wieżę na planie prostokąta, której pozostałości znajdują się w północno-wschodniej części głównego pałacu. W 1629 roku majątek Jerzego Żyrowskiego został skonfiskowany przez cesarza Ferdynanda II Habsburga, co było karą za udział w bitwie na Białej Górze, w której Żyrowski walczył przeciwko Habsburgom. W latach 1631–44, nowy właściciel zamku, Melchior Ferdynand de Gaschin dokonał znacznej rozbudowy obiektu w stylu manierystycznym, być może z wykorzystaniem murów wcześniejszej fazy gotyckiej. Po jego śmierci majątek objął jego bratanek Georg Adam von Gaschin (1643–1719), który ożenił się z Marią von Saurau.

thumb|left|Iaśnie Wielmożny Pan Antoni S:P:R: Hrabia Gaschin wolny Baron na Olesznie VI. Pan Maioratow, Woiciechowskiego, Cerekwickiego, Żyrowskiego, Wośnickiego, Dziedziczny Pan na Kietrzu Następcą majoratu cerekwicko-żyrowskiego po śmierci w Wiedniu hrabiego Karla Ludwiga Antona von Gaschina w 1754 r. został jego 28-letni syn, hrabia Anton von Gaschin (Antoni Gaszyna) zwany „Mocnym”, urodzony 9 stycznia 1726 r. Jego żoną została Józefa von Udrisske - kobieta bardzo pobożna, nie szczędząca pieniędzy na cele kościelne. Hrabia Antoni miał tylko jedno dziecko z prawego łoża - córkę Mariannę, która w 1789 r. uzyskała szlachectwo z nazwiskiem Zoglowska. Nie doczekał się męskiego potomka. Małżeństwo jego brata Franciszka, który przejął po nim majorat, również pozostało bezdzietne. Hrabia Antoni von Gaschin już od początkowych miesięcy objęcia majoratu musiał się zmagać z licznymi trudnościami. W porównaniu do lat wcześniejszych dochody z majątku znacznie się zmniejszyły, a hrabia nie miał już dostępu do przynoszących spore zyski stanowisk administracyjnych. Również jego małżonka nie była zbyt zamożna. Oprócz obowiązku utrzymywania klasztoru na Górze Św. Anny, majorat obciążały także należności wojenne, pensje wdowie, które hrabia Antoni musiał wypłacać swojej macosze - żyjącej jeszcze przez kilka lat - wdowie po hrabim Johannesie Josephie. To wszystko spowodowało, iż hrabia popadł w liczne długi. Mimo to udało mu się zachować dawną świetność rodu. W latach 1756-1764 podjął się on dzieła renowacji i rozbudowy o 4 nowe kaplice Kalwarii na Górze Świętej Anny. Zmarł 18 stycznia 1796 r. w zamku w Polskiej Cerekwi. Pochowany jest w kościele kalwaryjskim pw. Św. Krzyża na Górze Świętej Anny, w którym znajduje się jego portret, z namalowanym u podnóża pałacem w Żyrowej, co wskazuje, że za swojego panowania hrabia zlecił gruntowną renowację budynku. W 1781 przeprowadzono renowację pałacu połączoną z przebudową. Zmieniono wówczas dach czterospadowy na mansardowy, zatynkowano sgraffita i od strony dziedzińca dobudowano krużganek do skrzydła południowego (bramnego). Herb rodu umieszczono na wschodniej elewacji skrzydła głównego. Pałac w rękach rodu von Gaschin pozostał do 1852.

W następnych latach rezydencja zmieniała dość często właścicieli. W 1852 pałac kupił poseł Królestwa Prus Max Fryderyk von Hatzfeld-Schönstein. Potem Żyrową posiadali kolejno: generał August von Nostitz, bracia Godecke, Eduard Guradze. Nie inwestowali w pałac, przez kilkanaście lat stał pusty i niszczał.

W 1892 pałac trafił w ręce amerykańskiego milionera Edwina F. Knowltona, który kupił go dla swojej córki Mary Knowlton na prezent ślubny. Po samobójczej śmierci ojca, Mary i jej mąż hrabia Johannes von Francken-Sierstorpff w latach 1904-1911 przeprowadzili gruntowną przebudowę pałacu w stylu neobarokowym. Wykonano wówczas m.in. nowe ościeża okienne w elewacjach pierwszego i drugiego piętra, zamurowano arkady krużgankowe zachodniego i południowego skrzydła barokowego na dziedzińcu oraz skrzydła południowego na dziedzińcu ogrodowym. Zbudowano na zachód od kościoła skrzydło kuchenne. Od północy pałacu głównego dobudowano galerię z otwartym tarasem. Zbudowano nowe wejście od strony dziedzińca, które ozdobiono manierystycznym portalem. W 1910 w pałacu przez dwa dni goszczono wielkiego księcia Meklemburgii, a w roku następnym cesarza Wilhelma II. W czasie III powstania śląskiego pałac był kwaterą powstańców. W posiadaniu rodziny Francken-Sierstorpff pałac pozostawał do 1945.

W czasie II wojny światowej w pałacu znajdował się szpital dla żołnierzy Wehrmachtu i archiwum wojskowe III Rzeszy. Nie ucierpiał na skutek działań wojennych, ale w 1945 roku wnętrze zostało zrabowane i zdewastowane. Po wojnie majątek został upaństwowiony. Utworzono PGR Żyrowa, a pałac przejęła służba zdrowia. Utworzono w nim sanatorium dla dzieci, przekształcone potem w prewentorium dla dzieci zagrożonych gruźlicą. Remontowany w latach 1959–60. Z powodu braku środków na dalsze funkcjonowanie prewentorium, obiekt w 1982 zamknięto i przez kilka lat stał pusty, bez dozoru, rozkradany i dewastowany. W 1985 pałac kupiła firma Remak z Opola i przystąpiła do prac remontowych. Przemiany ustrojowe po 1989 w Polsce spowodowały, że Remak w 1992 musiał opuścić obiekt. Następnie w latach 1998–2007 pałac był w posiadaniu spółki ARG Jaga z Sosnowca. Od 2012 roku pałac jest w posiadaniu prywatnego przedsiębiorcy ze Strzelec Opolskich, który w 2017 roku rozpoczął szeroko zakrojony remont obiektu.

Architektura Pałac ukształtowany w XVII wieku przypuszczalnie jest dziełem projektanta wykorzystującego wzorce stosowane na północny WłochKalinowski K., Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa, 1977, 29–31.. Zespół składał się z budynków zbudowanych na planie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem reprezentacyjnym, przy którym od północy zbudowano główny budynek pałacowy. Początkowo główny budynek pałacowy był zwieńczony attyką. Z widoku pałacu ze sztambucha Heinricha Primmera wynika, że attykę posiadały w XVII wieku także dwie wieże, pomiędzy którymi rozciągał się mur z bramą prowadzącą na dziedziniec. Założenie miało w tym czasie jeszcze pewne cechy obronne, jak strzelnice i narożne baszty. Na początku XX wieku obie wyższe wieże otrzymały neobarokowe hełmy z latarniami.

Pałac główny składał się z trzech kondygnacji. W górnej kondygnacji są ślepe arkady zamknięte łukiem koszowym. Elewacje artykułowane rytmem prostokątnych otworów okiennych zdobione są pilastrami wspierającymi arkady, gzymsami międzykondygnacyjnymi i profilowanymi opaskami okiennymi.

Wewnątrz częściowo zachował się oryginalny wystrój pałacu. W większości pomieszczeń znajduje się dekoracja sztukatorska. Zachowała się także kuta krata, kręcona, drewniana klatka schodowa i oryginalne drzwi bogato zdobione dekoracją snycerską.

Skrzydło wschodnie zbudowane zostało na planie litery L i otacza dziedziniec gospodarczy.

W kilku miejscach widoczne są kartusze z herbami: nad głównym portalem Georga Adama von Gaschin i jego żony Marii von Saurau na prawej wieży Johanna von Francken-Sierstorpff

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Stolot Franciszek, Siedemnastowieczna architektura pałacu w Żyrowej, Kwartalnik Opolski 1(33), 1963, s.51–71.

Linki zewnętrzne Wirtualny spacer po Pałacu w Żyrowej

Kategoria:Pałace na Śląsku Kategoria:Architektura barokowa w województwie opolskim Kategoria:Pałace w województwie opolskim Kategoria:Zabytki w powiecie krapkowickim Kategoria:Żyrowa