Tybetańczycy (tyb. བོད་པ།་ Wylie: Bod pa; chiń. 藏族, pinyin: Zàng Zú) – naród zamieszkujący głównie Wyżynę Tybetańską, po inwazji chińskiej i aneksji Tybetu w 1951 r. stanowią obecnie mniejszość narodową w zachodnich Chinach (4,8 mln, 1994 r.). Tybetańczycy zamieszkują również prowincje Qinghai, Syczuan, Gansu, Junnan oraz Indie (historyczny region Ladakh, zwany też niekiedy Tybetem Zachodnim, Sikkim oraz liczne skupiska emigracyjne w stanie Himachal Pradesh, w tym obecna siedziba XIV Dalajlamy Dharamsala), Nepal i Bhutan. Mówią językami tybetańskimi należącymi do tybeto-birmańskiej gałęzi rodziny chińsko-tybetańskiej. Posługują się pismem tybetańskim. Wyznają w większości buddyzm tybetański. Głównymi ośrodkami kultu religijnego są Lhasa i Xigazê.

Pokaźna mniejszość prowadzi koczowniczy tryb życia. Ich głównym zajęciem jest hodowla jaków, kóz, owiec i wielbłądów oraz myślistwo. Jednak większość Tybetańczyków prowadzi osiadły tryb życia, zajmując się uprawą jęczmienia, pszenicy, gryki, bobu, ryżu, kukurydzy i tytoniu.

Wśród ludności osiadłej występuje poliandria i poligynia, których występowanie upatruje się w małej ilości gruntów rolnych, przeciwdziałaniem rozdrobnieniu gospodarstw, ograniczeniem przyrostu naturalnego.

Pochodzenie Tybetańczyków W literaturze przedmiotu przodków Tybetańczyków wiąże się najczęściej z ludem C’iangów, zaliczanym do niechińskich plemion koczowniczych zamieszkujących przez wiele stuleci przed naszą erą obszary wschodniej części Azji Środkowej, sięgające po północno-zachodnie rubieże Chin. Społeczności te prowadziły przede wszystkim gospodarkę pasterską, opartą na wypasie owiec i bydła. Z dziedzictwa tego środowiska wywodzić się miały cechy przypisywane późniejszym Tybetańczykom, takie jak ekstensywny charakter rolnictwa, silne ukierunkowanie na hodowlę zwierząt, mobilność umożliwiająca pokonywanie znacznych odległości oraz biegłość w użytkowaniu koni, jaków i innych zwierząt jucznych. Wskazuje się również na znaczenie kulturowe życia na otwartej przestrzeni oraz wyraźny indywidualizm, stanowiące elementy trwałego dziedzictwa społecznego. Szczególnie wyraźnym przejawem tej tradycji jest utrzymująca się do czasów nowożytnych liczna grupa koczowników, całkowicie uzależnionych od stad owiec, kóz i trzód jaków. Grupy te przemieszczały się w ciągu roku w obrębie rozległych, choć respektowanych terytoriów, zamieszkując w namiotach. Część z nich mogła przez większą część życia nie mieć styczności z trwałą zabudową, poza sporadycznymi kontaktami z odosobnionymi klasztorami. W porównaniu z ludnością osiadłą dolin południowego Tybetu ich struktura etniczna była mniej zróżnicowana, a sposób życia mógł zachować względną ciągłość przez co najmniej dwa tysiąclecia.

Migracje i kształtowanie się struktur klanowych Około początku naszej ery ludy posługujące się językiem tybetańskim miały przemieszczać się dalej na zachód, przez południowe obszary Wyżyny Tybetańskiej. Późniejsze źródła pisane pozwalają śledzić migracje niektórych możnych klanów z północno-wschodnich obszarów Tybetu ku centrum kraju, na podstawie analizy nazw rodowych i geograficznych. O wczesnych przemieszczeniach na zachód i południe, przez obszar Himalajów oraz tereny dzisiejszego zachodniego i środkowego Nepalu, świadczy również obecność archaicznych dialektów tybetańskich zachowanych na tych obszarach.

Proces ten miał prawdopodobnie charakter długotrwałego przemieszczania się rywalizujących klanów wywodzących się z zespołu plemion północno-wschodniego Tybetu. Część z nich osiedlała się stopniowo w bardziej żyznych dolinach Tybetu środkowego i południowego, przyjmując w większym stopniu osiadły oraz częściowo rolniczy tryb życia. Źródła nie pozwalają na precyzyjne odtworzenie charakteru tych klanów; przypuszcza się jednak, że mogły one stanowić wspólnoty skupione wokół naczelnika, jego rodziny oraz podporządkowanych mu poddanych i czeladzi.

Wraz z postępującą sedentarnością rody przywódcze przekształcały się w warstwę o charakterze arystokratycznym, której pozycja mogła odpowiadać modelowi dziedzicznych władców lokalnych, obecnemu w Tybecie aż do połowy XX wieku. We wczesnym okresie, poprzedzającym VI wiek przed naszą erą, dostrzegalny był proces wypierania mniej dynamicznych rodów osiadłych przez bardziej ekspansywne klany o tradycji koczowniczej. W okresie istnienia królestwa tybetańskiego (od początku VII do połowy IX wieku) napływ ludności z północnego wschodu miał natomiast przebiegać także poprzez zawieranie małżeństw między elitami.

Charakter dostępnych przekazów dotyczących najwcześniejszego okresu dziejów Tybetu jest w znacznej mierze metaforyczny i redagowany z perspektywy późniejszych zwycięzców. Tradycje te były przez długi czas przekazywane ustnie, w środowisku bardów, a ich zapis nastąpił dopiero w VIII i IX wieku. Część tych tekstów zachowała się w zamurowanych grotach w Dunhuangu.

Wczesne struktury polityczne Najstarsze relacje pisane opisują rywalizujących ze sobą naczelników zamieszkujących ufortyfikowane siedziby w dolinach środkowych i wschodnich dopływów rzeki Cangpo. Każdy z nich dysponował własnym gronem wasali wywodzących się ze stanu szlacheckiego, a także poddanymi i czeladzią. Gospodarka obejmowała zarówno uprawę ziemi, jak i hodowlę owiec oraz bydła. Na północ od tych obszarów funkcjonowały społeczności koczownicze prowadzące tryb życia zbliżony do współczesnego.

W pełni datowalna historia rozpoczęła się wraz z konsolidacją części lokalnych przywódców, którzy uznali zwierzchnictwo naczelnika z doliny Jarlungu, wynosząc go do rangi króla. Wydarzenie to zapoczątkowało proces formowania się silnej władzy centralnej, z którą wkrótce musieli liczyć się sąsiedzi rodzącego się państwa tybetańskiego.

Genetyka Tybetańczycy oddzielili się ewolucyjnie od Hanów nie później, niż 3000 lat temu. Od tego czasu w ich genomie pojawiło się ponad 30 mutacji, które zwiększyły ich dostosowanie do życia na dużych wysokościach, szczególnie do mniejszej dostępności tlenu przy niższym ciśnieniu powietrza. Wśród tych mutacji jest m.in. wariant genu EPAS1, który odpowiada za skuteczniejsze wykorzystanie tlenu przez organizm. Gen ten występuje u 87% Tybetańczyków i tylko u 9% HanówIzabela Filc Redlińska, Genetyczna osobliwość Tybetańczyków, Rzeczpospolita, 2.7.2010; dostęp 2.7.2010Tibetan Adaptation to High Altitude Occurred in Less Than 3,000 Years, Science Daily, 2.7.2010; dostęp 2.7.2010.

Przypisy

Kategoria:Mniejszości etniczne w Chińskiej Republice Ludowej