Wojtek (zm. 2 grudnia 1963 w Edynburgu) – niedźwiedź syryjski przygarnięty w Persji przez członków 22 kompanii zaopatrywania artylerii w 2 Korpusie Polskim, będącym pod dowództwem gen. Władysława Andersa.

Historia Wojtka Wczesny etap życia Kilkumiesięczny niedźwiadek syryjski (podgatunek brunatnego) został przygarnięty przez polskich żołnierzy po tym, jak por. Anatol Tarnowiecki, za namową Ireny Bokiewicz, kupił zwierzę od pewnego miejscowego chłopca. Zwierzę nie potrafiło jeszcze jeść, żołnierze karmili go skondensowanym mlekiem z butelki po wódce i skręconego ze szmat smoczka. Podobno z tego powodu Wojtkowi na zawsze pozostało upodobanie do napojów z takiej butelki.

Z czasem Wojtek, wychowywany przez wojskowych, zaczął naśladować ich zachowania i przyjmować ich styl życia, wokół czego krąży wiele anegdot. Według różnych historii niedźwiedź kąpał się pod prysznicem, lubił podróże w szoferce ciężarówki, uprawiał zapasy z żołnierzami, zdołał także wykryć arabskiego szpiega ukrywającego się w łaźni. Czasami jednak sprawiał problemy, a według jednej z historii, miał dopuścić się zdewastowania zapasu wiktuałów i kradzieży damskiej bielizny. Za poczynione szkody, często ukrywane przed oficerami wojska, Wojtek otrzymywał karę. Zazwyczaj było to uwięzienie na łańcuchu przyczepionym do obroży na szyi zwierzęcia. Był on także dokarmiany żołnierskim prowiantem, w tym także papierosami i alkoholem.

Niedźwiadkiem opiekowano się troskliwie. Jego ulubionymi przysmakami były owoce, słodkie syropy, marmolada, miód oraz piwo, które dostawał za dobre zachowanie. Jadał razem z żołnierzami i spał z nimi w namiocie. Kiedy urósł, dostał własną sypialnię w dużej drewnianej skrzyni, nie lubił jednak samotności i często w nocy chodził przytulać się do śpiących w namiocie żołnierzy. Był łagodnym zwierzęciem, mającym pełne zaufanie do ludzi, co stwarzało często zabawne sytuacje z udziałem obcych żołnierzy lub ludności cywilnej.

Ze względu na zmieniający się klimat i stały dostęp do pożywienia Wojtek nie zapadał w sen zimowy. W trakcie pobytu w obozach położonych na pustyni często się przegrzewał.

Okres walk thumb|Chorągiewka z wizerunkiem Wojtka 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii Niedźwiedź znajdował się w okolicach Monte Cassino podczas trwającej tam bitwy. Kompania, której towarzyszył niedźwiedź, podczas bitwy dostarczała amunicje dla jednostek artylerii. Początkowo Wojtek źle znosił hałas wywołany ostrzałem artyleryjskim i bombardowaniami. Po oswojeniu się z hałasem obserwował przebieg bitwy z okolicznych drzew. Według relacji żołnierzy niedźwiedź miał pomagać w przenoszeniu skrzyń z amunicją lub samych pocisków. Od tamtej pory symbolem 22 Kompanii stał się niedźwiedź z pociskiem w łapach. Odznaka ta pojawiała się na samochodach wojskowych, proporczykach i mundurach żołnierzy.

Według relacji kuriera Archibalda Browna, w celu oficjalnego wciągnięcia niedźwiedzia na listę personelu 2 Korpusu Polskiego generał Władysław Anders mianował Wojtka kapralem. Według relacji Wojciecha Narębskiego niedźwiedź miał swój numer służbowy, książeczkę wojskową i przydział na papierosy.

26 września 1946 roku 22 Kompania zaopatrywania artylerii jako część 2 Korpusu Polskiego Polskich Sił Zbrojnych została przetransportowana do Glasgow w Szkocji, a razem z nią niedźwiedź.

Okres powojenny Po demobilizacji jednostki wojskowej zapadła decyzja oddania niedźwiedzia do ogrodu zoologicznego w Edynburgu. Do zoo trafił jesienią 1947 roku. Próby socjalizacji Wojtka z innymi niedźwiedziami w tym ZOO nie przyniosły pozytywnych efektów, ponieważ Wojtek najbardziej lubił spędzać czas z ludźmi. Był zwierzęciem bardzo towarzyskim, kochał ludzi, którzy bardzo często odwzajemniali pozytywne uczucia.

W końcu 1958 r. poznański oddział Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami, przy wsparciu Polskiego Tow. Zoologicznego oraz Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, zwrócił się z interwencją do dyrekcji edynburskiego ZOO w sprawie warunków przetrzymywania Wojtka. Wysunięta została wówczas koncepcja sprowadzenia Wojtka do jednego z polskich ogrodów zoologicznych. W ramach rozpoczętych starań z tym celem na początku lutego 1959 r. wyjechał do Edynburga przedstawiciel oliwskiego ZOO dla omówienia kwestii umieszczenia Wojtka w tamtejszej placówce zoologicznej. W związku z tym rozpoczęto tam budowę wielkiego wybiegu dla niego.

Kombatant, kapral 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii Wojtek zmarł 2 grudnia 1963 roku w wieku 22 lat.

Upamiętnienia thumb|Pomnik niedźwiedzia Wojtka w Edynburgu Wojtek doczekał się wielu upamiętnień. Krótko po śmierci niedźwiedzia w Szkocji odsłonięto tablicę pamiątkową na jego dawnym wybiegu. W następnych latach tablica została usunięta.

W 1968 roku została wydana książka Wiesława Lasockiego pt. Wojtek spod Monte Cassino. Opowieść o niezwykłym niedźwiedziu. W 1970 roku, przy współudziale Geoffreya Morgana, ukazała się anglojęzyczna wersja książki pt. Soldier Bear. Na podstawie tej książki artysta David Harding w 1973 roku stworzył pierwszą rzeźbę Wojtka, zatytułowaną Wojtek fails again to catch a chicken. Rzeźba obecnie znajduje się w Instytucie Polski i Muzeum im. Władysława Sikorskiego w Londynie. W 2010 roku Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego zorganizowało pierwszą wystawę poświęconą Wojtkowi, adresowaną dla londyńskiej Polonii. Kuratorką wystawy była Krystyna Ivell.

Zainteresowanie Wojtkiem w Wielkiej Brytanii wzrosło pod koniec pierwszej dekady XXI wieku. W 2008 roku wydano ilustrowane przygody Wojtka. W 2009 roku Aillen Orr powołała The Wojtek Memorial Trust (WMT). Celem WMT było pozyskanie środków na realizacje pomnika przedstawiającego Wojtka i jego opiekuna, który miał zostać odsłonięty w Princes Street Gardens w Edynburgu. W 2010 roku ukazała się książka Aillen Orr pt. Wojtek the Bear: Polish War Hero. W 2011 roku wydano książkę Krystyny Mikuli-Deegan pod tytułem Private Wojtek: Soldier Bear. W 2014 roku Jenna Robertson wydała książkę pt. Wojtek: War Hero Bear, adresowaną dla dzieci.

Przez wiele lat Wojtek nie wzbudzał większego zainteresowania w Polsce. W 1979 roku ukazała się książka Janusza Przymanowskiego pt. Kanonier Wojtek. Wzrost zainteresowania przypadł na początek XXI wieku. W 2008 roku premierę miał film Marii Dłużewskiej pt. Piwko dla niedźwiedzia!, wyprodukowany przez Studio Filmowe Kalejdoskop. 7 czerwca 2013 roku na placu Słowiańskim w Żaganiu odsłonięto pierwszy pomnik Wojtka w Polsce. Przy odsłonięciu pomnika brał udział prof. Wojciech Narębski, były żołnierz 22 Kompanii. Kolejne pomniki odsłonięto m.in. w Szymbarku (17 września 2013), w Parku im. dr. Henryka Jordana w Krakowie (18 maja 2014), przy ulicy Bohaterów Monte Cassino w Sopocie (1 września 2019), na skwerze przy ulicy Misia Wojtka w Szczecinie (2019) w parku im. Władysława Andersa we Wrocławiu (2020).

Pomniki na cześć Wojtka odsłonięto również we Włoszech: w 2015 roku w Imola i w 2019 roku w Cassino.

Na cześć niedźwiedzia powstały również piosenki oraz piwo o nazwie „Wojtek”, produkowane od 2012 roku przez brytyjski browar Beartown Brewery z Conglenton. Od 30 maja 2017 roku Przedszkole nr 99 przy ul. Siewierskiej 3 w Warszawie nosi imię Misia Wojtka.

W 2017 r. Poczta Polska wyemitowała w nakładzie 250 tys. sztuk upamiętniający Wojtka znaczek pocztowy. 4 i 5 stycznia 2025 roku w katowickim Teatrze Śląskim został przedstawiony spektakl „Niedźwiedź Wojtek”; oparta na faktach opowieść o legendarnym perskim niedźwiedziu, który towarzyszył polskim żołnierzom Armii Andersa podczas II wojny światowej.

W grze video The Outer Worlds 2, wydanej przez Obsidian Entertainment w 2025 roku pojawia się modlizaur Wojtek, wzorowany na Niedźwiedziu Wojtku.

W grze video Hearts of Iron IV w dodatku No Step Back, Wojtek pojawia się jako możliwy generał i władca dla Polski.

Zobacz też Baśka Murmańska (niedźwiedzica)

Uwagi

Przypisy Czy bohaterski „Wojtek” – uczestnik walk pod Monte Cassino – wróci do Polski?; [w:] „Głos Robotniczy”, 23.01.1959, nr 19, s. 1. Weteran wojenny, niedźwiedź „Wojtek” już niedługo w oliwskim ZOO; [w:] „Głos Robotniczy”, 17.02.1959, nr 40, s. 1.

Bibliografia

Kategoria:Podoficerowie Polskich Sił Zbrojnych Kategoria:Słynne niedźwiedzie Kategoria:Uczestnicy bitwy o Monte Cassino 1944 Kategoria:Zwierzęta w wojskowości