− japońskie łucznictwo ceremonialne, wywodzące się z tradycji samurajskich, łączące w sobie elementy walki i opanowania w filozofii zen. Zaliczane do sztuk budō. thumb|300px|right|Trening łuczników Filozofia kyūdō W czystej formie kyūdō jest praktykowane jako sztuka i jako metoda rozwoju moralnego i duchowego. Kyūdō stawia granicę między zręcznością a przygotowaniem duchowym. Wyraża się to w trzech poziomach trafiania w cel: tōteki (strzała uderza w tarczę), kanteki (strzała przebija tarczę) i zaiteki (strzała tkwi w tarczy). Pierwszy z nich to stawianie wyłącznie na celność, bez dbania o metody oraz o dalszy rozwój, gdy znajdzie się wystarczająco celną technikę. Na drugim poziomie nie polega się wyłącznie na zręczności. Do perfekcji ruchów dochodzi dbałość o postawę duchową, czy kontrolę oddechu. Na poziomie zaiteki to połączenie trzech sfer: umysłu, ciała i łuku. Dla łucznika ważniejszy jest on sam niż cel. Współczesne kyūdō stawia sobie trzy cele: , , .
W filozofii kyūdō można zauważyć elementy zarówno shintō, jak i buddyzmu zen. Łuk był tradycyjnie używany w obrzędach i uroczystościach shintō. W każdym kyūdōjō wyróżnia się miejsce główne, honorowe, zwane kamiza lub jōza. Również ceremoniał strzelania i ubiór zaczerpnięto z shintō. Z kolei myśl zen stała się podstawą duchowego treningu samurajów w okresie Kamakura.
Duży wpływ na dostrzeganie elementów zen w kyūdō, zwłaszcza z europejskiego punktu widzenia, miał niemiecki filozof Eugen Herrigel. W latach 1924–1929 wykładał filozofię na Uniwersytecie Tohoku w Sendai, w tym też okresie praktykował kyūjutsu u mistrza Kenzō Awy. Rezultatem tych praktyk była książka Zen w sztuce łucznictwa wydana w 1948 roku. Są jednak przesłanki, że Herrigel z powodu bariery językowej mógł źle zrozumieć wyjaśnienia mistrza lub pod wpływem fascynacji zen celowo przeinaczyć pewne fakty, nadając łucznictwu wymiar bardziej duchowy. Także Kenzō Awa miał o wiele bardziej ekscentryczne i religijne podejście do kyūjutsu, niż było to przyjęte wśród ogółu ówczesnych łuczników – spotkał się za to z krytyką ze strony m.in. Toshizane Hondy.
Historia kyūdō thumb|lewo|100px|Cesarz Jimmu z łukiemŁuk był szeroko stosowany już w okresie jōmon jako narzędzie łowów, broń w starciach między plemionami, lecz także pełnił funkcję rytualną. Wraz z okresem yayoi i tworzeniem się struktur państwowych, łuk stał się narzędziem przewagi politycznej i atrybutem władzy. Legendarny pierwszy cesarz Jimmu niemal zawsze był przedstawiany z łukiem i strzałami.
Pod wpływem kultury chińskiej Japończycy przejęli etykietę i ceremoniał, popularne stały się zawody łucznicze. Te wpływy utrzymały się nawet po zerwaniu kontaktów z Chinami w IX wieku. W kolejnych trzech wiekach, wraz ze słabnącą władzą centralną, rozwojem prywatnych armii oraz formowaniem się kasty samurajów z oddziałów konnych łuczników, zaczęły powstawać pierwsze łucznicze szkoły walki. Za pierwszą prawdziwą szkołę uznaje się Henmi-ryū, założoną przez Kiyomitsu Henmi. Jego potomkowie zaś przyczynili się do powstania Takeda-ryū i Ogasawara-ryū. Za sprawą zarządzenia Yoritomo Minamoto głównym instruktorem łuczniczych oddziałów konnych został Nagakiyo Ogasawara. Ujednolicenie technik konnego łucznictwa przyczyniło się do powstania yabusame.
thumb|lewo|250px|Masatsugu Danjō Heki (1443–1502) i Shigekata Yoshida (1463–1543) Pod koniec XV wieku półlegendarny Masatsugu Heki (niektórzy negują jego istnienie) opracował nową metodę nauki strzelania, która szybko zyskała popularność. Głównym spadkobiercą jego technik został Shigekata Yoshida, zaś jego potomkowie zakładali własne oparte na Heki-ryū, wśród nich takie jak Heki-ryū Chikurin-ha, Heki-ryū Sekka-ha, Heki-ryū Insai-ha.
Wraz z przybyciem do Japonii Portugalczyków w 1543 roku, a tym samym pojawieniem się muszkietów, znaczenie bojowe łuku spadało. Już w 1575 roku, podczas bitwy pod Nagashino pojawiły się pierwsze oddziały muszkieterów. Mimo to samurajowie nie chcieli rozstać się z łuczniczymi tradycjami. Jedną z metod podtrzymywania tej sztuki były turnieje organizowane przy świątyni Sanjūsangen-dō w Kioto. Łucznicy przez 24 godziny strzelali na zewnętrznym korytarzu świątyni na dystans około 120 metrów, ale utrudnieniem były belki sufitowe świątyni, które nie pozwalały strzelać zbyt wysoko. W okresie Edo ośmiuset dwudziestu trzech łuczników podjęło się tej próby, najlepsze wyniki osiągnęli: Kanzaemon Hoshino (8000 trafień na 10 542 strzały) i Daihachirō Wasa (8133 trafienia na 13 053 strzały).
W drugiej połowie XVII wieku zaczęto bardziej praktykować ceremonialną formę łucznictwa. Pojawił się wtedy termin kyūdō, w przeciwieństwie do używanego wcześniej kyūjutsu. Za autora tego określenia uważa się Kozana Morikawę, założyciela Yamato-ryū. Jednak znaczenie łuku dalej spadało. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku Toshizane Honda, instruktor Uniwersytetu Cesarskiego, połączył szkoły bojowe i ceremonialne, tworząc własną szkołę Honda-ryū, która pozwoliła łucznictwu przetrwać.
Na początku lat trzydziestych XX wieku mistrzowie łucznictwa z Dai-Nippon Butoku-kai (Stowarzyszenie Sztuki Wojennej Wielkiej Japonii) podjęli próbę unifikacji szkół łuczniczych. Wysłali zaproszenia do wielu szkół, wstępne porozumienie osiągnięto w 1934 roku. Na przeszkodzie stanęła II wojna światowa – kyūdō jako sztuka walki zostało zakazane przez alianckich okupantów. Pierwszą nieudaną próbę powołania nowej federacji kyūdō podjęto w 1946. Po trzech latach udało się jednak powołać Ogólnojapońską Federację Łucznictwa (Zen-Nihon Kyūdō Renmei), która w 1953 roku opublikowała Kyūdō kyōhan, podręcznik kyūdō, opisujący zasady strzelania. Od 1967 roku dopuszczono łucznictwo jako jeden z przedmiotów w liceach.
Ekwipunek
Yumi mały|prawo|Yumi i ya Yumi (japoński łuk) jest wyjątkowo długi (tradycyjna długość to 2,21 m), przewyższając wzrost łucznika (kyūdōjin lub kyūdōka). Dwie trzecie długości jest ponad uchwytem, a jedna trzecia − poniżej. Łuki o podobnej długości pojawiły się już w III w. p.n.e., a wizerunki ich asymetrycznych kształtów pojawiły się w okresie Yayoi. Najstarszy znaleziony łuk odkryto w Narze, datowany jest na V wiek n.e. Przyczyna, dla której japońskie łuki przybrały charakterystyczny kształt nie jest w pełni jasna. Pod koniec X wieku zaczęto konstruować łuki dwuelementowe, z bambusa i drewna. Potem pojawiły się trzyelementowe, aż w XIV lub XV wieku zaczęto konstruować łuki wykonane z drewna, otoczonego czterema bambusowymi listewkami. Od połowy XVI wieku metody wykonywania bambusowych łuków właściwie się nie zmieniły. W czasach nowożytnych zaczęto jednak wytwarzać łuki z materiałów syntetycznych: włókna węglowego lub szklanego. Są one trwalsze od bambusowych łuków i tańsze w produkcji, stąd często korzystają z nich nowicjusze. Nawet zaawansowani łucznicy mogą posiadać yumi z innych materiałów niż bambus z powodu jego wrażliwości na skrajne warunki klimatyczne.
Ya Podobnie jak łuki, strzały (ya) również są dłuższe niż w zachodnim łucznictwie, sięgają ponad metr długości. Drzewce (zwane no) tradycyjnie są bambusowe, z lotkami (hane) z piór orła lub jastrzębia. Strzały wykonywane są także z innych materiałów, jak aluminium czy włókno węglowe. Lotki (hane) natomiast wytwarzane są również z piór indyków lub łabędzi. W przypadku orłów i jastrzębi, korzysta się z zewnętrznych piór z ogona, łabędzie i indycze pióra bierze się wyłącznie ze skrzydeł. Zazwyczaj łucznik przystępuje do strzelania z parą strzał, zwanych haya i otoya. Wystrzelona haya obraca się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, podczas gdy otoya obraca się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara – jest to spowodowane użyciem lotek z różnych stron ciała ptaka, odpowiednio skręconych w lewo i prawo. Pierwsza wystrzeliwana jest haya, po niej otoya. Historyczne groty (yajiri) miewały różne kształty, współczesne (zwane yanone) występują w dwóch głównych wariantach – do strzelania do mato i do makiwary.
Yugake Łucznicy zakładają na prawą rękę rękawicę zwaną yugake. Około VII wieku, pod chińskim wpływem, zmienił się styl strzelania, do naciągania cięciwy zaczęto używać kciuka. Używane w innych kulturach zekiery w Japonii przybrały postać początkowo opaski ze skóry, która z czasem przekształciła się w pełną rękawicę. Wczesne rękawice dawały możliwość swobodnego posługiwania się mieczem, jednak wraz z popularyzacją strzelania do tarczy, rękawice uległy dalszym przekształceniom, ułatwiającym obsługę łuku. Yugake zazwyczaj produkuje się ze skóry jelenia. Kciuk rękawicy ma bruzdę, której używa się do naciągania cięciwy (tsuru). Funkcjonują trzy główne rodzaje rękawic: trójpalczaste (mitsugake), czteropalczaste (yotsugake) i pięciopalczaste (morogake) – Ogasawara-ryū używa wyłącznie morogake, Heki-ryū preferuje mitsugake, zaś rękawice yotsugake pojawiły się na potrzeby turniejów w Sanjūsangen-dō.
Strój Tradycyjny strój treningowy składa się z keikogi, hakamy, pasa obi oraz skarpet tabi. Dodatkowo, częścią kobiecego stroju jest muneate, osłona piersi. Również hakama kobiet różni się nieco od hakamy mężczyzn. Inną typem stroju, wymaganym m.in. na egzaminach na wyższe stopnie, jest kimono
Kyūdōjō Termin może odnosić się do dowolnego miejsca, gdzie praktykuje się kyūdō. Początkowo nawet rzadko było utożsamiane z budynkiem – samurajowie ćwiczyli w warunkach zbliżonych do bojowych, na otwartym powietrzu. Na miejsce ćwiczeń używano również nazwy . Niezależnie od wielkości i architektury, obecności w takim miejscu powinny towarzyszyć odpowiednie zachowanie i etykieta. Trzy główne elementy tradycyjnego kyūdōjō to , i .
Shajo mały|prawo|Łucznik oddający strzał z shajo Shajo jest przestrzenią z której oddaje się strzały. Tradycyjnie jest to osobny budynek, otwarty ze strony, w którą się strzela. Musi mieć wysokość co najmniej 3,8 metra, by umożliwiać podniesienie łuku. Szerokość podłogi to przynajmniej 5 metrów, a długość powinna być taka, by łucznicy mogli stanąć w odstępach 1,8 metra – zwykle strzelająca grupa liczy trzy, cztery, pięć albo wielokrotność pięciu osób. Najważniejszym punktem shajo jest kamiza, przyjmująca formę kamidany (ołtarzyka), flagi lub innego elementu zwracającego uwagę. Kamiza, nieraz zawierająca podwyższenie, jest miejscem z którego instruktorzy i goście honorowi mogą obserwować strzelanie. Położenie kamizy dyktowało rozłożenie pozostałych elementów. Linia z której oddaje się strzały – była na wprost kamizy, tak że strzelano będąc skierowanym w jej stronę. Około dwa metry w głąb shajo znajduje się – linia oczekiwania. Wzdłuż ściany przeciwległej do kamizy znajduje się sadamenoza – linia ukłonu w niektórych formach ceremonialnych.
W shajo mogą znajdować się również makiwary, jeżeli nie ma dla nich osobnego pomieszczenia. Makiwara to słomiany cel do którego strzela się z bardzo małej odległości (na odległość napiętego yumi trzymanego poziomo względem środka ciała). Ponieważ cel jest tak blisko i strzał raczej nie będzie chybiony, łucznik może skoncentrować się bardziej na poprawieniu techniki niż na tym, gdzie poleci strzała. Niektóre kyūdōjō z racji małych rozmiarów wyposażone są wyłącznie w makiwary. Makiwara to nie tylko przyrząd dla początkujących, istnieją ceremonialne formy strzelania do niej, zwane makiwara-sharei.
Do dodatkowego wyposażenia shajo można zaliczyć również stojaki na łuki, pojemniki na strzały, lustra, tablice do notowania wyników czy klocki do wyznaczania położenia stanowisk strzelniczych oraz shai i honzy.
Matoba Matoba do zadaszenie chroniące przed słońcem i wiatrem – wał, w którym umocowane są tarcze, zwane mato. Azuchi usypuje się z mieszaniny piasku, gliny i trocin. Tarcze wiesza się tak, że ich środek jest na wysokości około 27 centymetrów. Nad wałem zwisa kurtyna zwana , pełniąca dodatkową osłonę przed słońcem, ale też wyłapująca zbyt wysoko wystrzelone strzały. Matoba bywa również wyposażona w pomieszczenie do przechowywania narzędzi używanych do pielęgnacji azuchi, a podczas zawodów będące miejscem obserwacji azuchi przez sędziów.