W języku polskim istnieją wyrazy nieodmienne oraz dwie „klasy” wyrazów odmiennych: wyrazy odmienne przez przypadki, liczby i rodzaje – są to rzeczowniki, przymiotniki oraz niektóre z zaimków i liczebników, wyrazy odmienne przez osoby, liczby, czasy i tryby – czyli czasowniki.
W języku japońskim jest tylko jedna klasa wyrazów odmiennych, której głównymi kategoriami są czas oraz pozytywność i negatywność. W przeciwieństwie do typowo fleksyjnego języka polskiego japońska odmiana ma zarówno elementy fleksyjne, jak i aglutynacyjne – bardziej skomplikowane formy tworzy się nie innymi końcówkami, lecz „krok po kroku”.
Odmienne części mowy W języku japońskim koniugacji podlegają i . Nie należy zaś do nich , nazywany czasem „na-przymiotnikiem”.
Niektóre formy czasownika są pod względem odmiany przymiotnikami, niektóre zaś formy przymiotnika są pod względem odmiany czasownikami, dlatego wskazane jest traktowanie tych dwóch części mowy łącznie.
Czasowniki We współczesnym japońskim występują dwa główne typy odmiany – odmiana spółgłoskowa i odmiana samogłoskowa, oraz kilka pomniejszych obejmujących tylko jeden lub kilka czasowników.
Analizując odmianę dobrze jest tymczasowo zapomnieć o tym, że spółgłoski sylab し (si, Hepburn shi), つ (tu, Hepburn tsu), ち (ti, Hepburn chi) i ふ (hu, Hepburn fu) nie brzmią tak samo, jak w innych sylabach tej grupy.
Przekształcenia jakim należy poddać wyrazy dwóch głównych odmian zwykle mają następujący charakter: należy wziąć temat, dołączyć końcówkę i jeżeli w wyniku tej operacji dwie spółgłoski lub dwie samogłoski sąsiadują ze sobą, należy wstawić odpowiednią dla danej końcówki zgłoskę.
Ponieważ większość końcówek zaczyna się od spółgłoski, odmiana samogłoskowa jest najprostsza. Podlegają jej czasowniki o temacie zakończonym na -i lub -e, których forma podstawowa kończy się na -eru, bądź -iru.
Rozpoznanie takiego czasownika nie jest tak oczywiste, ponieważ identyczne formy podstawowe mają również czasowniki odmiany spółgłoskowej o tematach zakończonych -ir oraz -er.
Odmiana spółgłoskowa jest trochę trudniejsza: częściej należy wstawiać łączniki pomiędzy temat a końcówkę tworzonego wyrazu. Odmiany spółgłoskowej ulegają również czasowniki zakończone na -au, -iu, -ou i -uu z powodu występowania w nich „niemego w”.
Tryb oznajmujący (bezokolicznik) Tryb oznajmujący tworzy się dodając -u i w razie potrzeby uzupełniając -r-.
Przykłady: Odmiana Znaczenie tematu Temat Tryb oznajmujący Spółgłoskowa rozumieć wakar わかる wakaru pić nom のむ nomu być zakochanym kow こう kou spotykać aw あう au mówić iw いう iu robić na drutach nuw ぬう nuu wracać kaer かえる kaeru Samogłoskowa jeść tabe たべる taberu potrafić deki できる dekiru wymieniać kae かえる kaeru
Jak widać niektóre z czasowników kończących się na -eru i -iru są dwuznaczne, np. かえる (kaeru).
Przeczenie Przeczenia tworzy się dodając -nai i ewentualnie uzupełniając o -a-. Przeczenia są bardziej jednoznaczne od stwierdzeń – wszystkie czasowniki spółgłoskowe kończą się na -anai, samogłoskowe zaś na -enai lub -inai.
Ponieważ sylaba wa, w przeciwieństwie do wu, nie uległa zanikowi we współczesnym języku japońskim, nie znika ona również w zaprzeczeniach.
Przykłady: Odmiana Znaczenie tematu Temat Przeczenie Spółgłoskowa rozumieć wakar わからない wakaranai pić nom のまない nomanai być zakochanym kow こわない kowanai spotykać aw あわない awanai mówić iw いわない iwanai robić na drutach nuw ぬわない nuwanai wracać kaer かえらない kaeranai Samogłoskowa jeść tabe たべない tabenai potrafić deki できない dekinai wymieniać kae かえない kaenai
Uwaga: zamiast らない (ranai) w języku potocznym może się też pojawić んない (-nnai). Tak więc zamiast わからない (wakaranai) można napotkać też わかんない (wakannai).
Szczegóły w artykule przekształcenia fonetyczne w języku japońskim.
Forma -nai może być traktowana jak przymiotnik.
Formy -tai i -masu W przypadku obu należy użyć łącznika -i-.
Forma -tai oznacza chęć wykonania jakiejś czynności. Do tematu czasownika dodaje się końcówkę -tai, aby wyrazić życzenie osoby mówiącej: „chcę”. Odmienia się, jak przymiotniki. Gakkō-e ikitai desu. „Chcę iść do szkoły”.
Jeśli czasownik z -tai jest przechodni, dopełnienie na ogół występuje z partykułą -ga (zamiast -o). Mizu-ga nomitai desu. „Chcę napić się wody”.
Forma -masu nadaje zdaniu bardziej formalnego charakteru (teineigo). Mimo wszystko nie należy nadużywać formy -masu, w szczególności używać jej wielokrotnie w tym samym zdaniu albo korzystać w innym przypadku w zdaniu.
Przykłady: Odmiana Znaczenie tematu Temat Forma -masu Forma -tai Spółgłoskowa rozumieć wakar わかります wakarimasu わかりたい wakaritai pić nom のみます nomimasu のみたい nomitai być zakochanym kow こいます koimasu こいたい koitai spotykać aw あいます aimasu あいたい aitai mówić iw いいます iimasu いいたい iitai robić na drutach nuw ぬいます nuimasu ぬいたい nuitai wracać kaer かえります kaerimasu かえりたい kaeritai Samogłoskowa jeść tabe たべます tabemasu たべたい tabetai potrafić deki できます dekimasu できたい dekitai wymieniać kae かえます kaemasu かえたい kaetai
Wykorzystanie formy -masu powoduje powstanie czasownika o specjalnej odmianie (patrz: #forma masu), natomiast słowo w formie -tai jest przymiotnikiem.
Tryb rozkazujący Są dwie formy trybu rozkazującego – jedna odpowiada polskim „zróbmy”, druga zaś „zrób” czy też „zróbcie”. Dlatego też, choć mówienie o osobach gramatycznych jest w przypadku języka japońskiego niezbyt właściwe, nazwijmy te dwie formy „pierwszą” i „drugą” osobą trybu rozkazującego.
W pierwszej osobie występuje końcówka ō (ewentualnie yō).
W drugiej osobie obie koniugacje są całkowicie inne – odmiana samogłoskowa ma końcówkę -ro, spółgłoskowa zaś -e.
Podobnie jak w języku polskim należy dwa razy się zastanowić, zanim użyje się trybu rozkazującego. Gdy potrzebujemy czyjejś pomocy, uległa prośba zdziała o wiele więcej niż rozkaz, tym bardziej że japońskie formy rozkazujące są bardzo ostre (odpowiadają mniej więcej polskim róbże!!!, no rób!!!). Użycie ください (kudasai) od czasu do czasu prędzej pomoże niż zaszkodzi.
Przykłady: Odmiana Znaczenie tematu Temat Tryb rozkazujący Pierwsza osoba Druga osoba Spółgłoskowa rozumieć wakar わかろう wakarō わかれ wakare pić nom のもう nomō のめ nome być zakochanym kow こおう koō こえ koe spotykać aw あおう aō あえ ae mówić iw いおう iō いえ ie robić na drutach nuw ぬおう nuō ぬえ nue wracać kaer かえろう kaerō かえれ kaere Samogłoskowa jeść tabe たべよう tabeyō たべろ tabero potrafić deki できよう dekiyō できろ dekiro wymieniać kae かえよう kaeyō かえろ kaero
Forma koneksywna na -te i czas przeszły Forma koneksywna na -te ma setki różnych znaczeń i sama jako taka, nie odpowiada bezpośrednio niczemu, co znamy z jakiejkolwiek gramatyki indoeuropejskiej.
Aby stworzyć formę koneksywną, wystarczy dodać w przypadku czasowników samogłoskowych końcówkę -te. Sprawa jest o wiele bardziej złożona z czasownikami spółgłoskowymi: -s przechodzi w -shi-, czyli mamy -shite, -k przechodzi w -i-, czyli mamy -ite, -g przechodzi w -i- i udźwięcznia -te, czyli mamy -ide, -n, -m i -b przechodzą w -n- i udźwięczniają -te, czyli mamy -nde, -w, -r i -t przechodzą w -t-, czyli mamy -tte.
Jeśli forma koneksywna jest znana, tworzenie czasu przeszłego jest wyjątkowo proste – należy zamienić końcowe -e na -a.
Czas przeszły przeczący i formę -masu tworzy się w zupełnie inny sposób.
Przykłady: Odmiana Znaczenie tematu Temat Forma koneksywna Czas przeszły Spółgłoskowa Rozumieć wakar わかって wakatte わかった wakatta pić nom のんで nonde のんだ nonda być zakochanym kow こって kotte こった kotta spotykać aw あって atte あった atta mówić iw いって itte いった itta robić na drutach nuw ぬって nutte ぬった nutta wracać kaer かえって kaette かえった kaetta zabić koros ころして koroshite ころした koroshita grać asob あそんで asonde あそんだ asonda umrzeć shin しんで shinde しんだ shinda pływać oyog およいで oyoide およいだ oyoida czekać mat まって matte まった matta Samogłoskowa jeść tabe たべて tabete たべた tabeta potrafić deki できて dekite できた dekita wymieniać kae かえて kaete かえた kaeta
Strona bierna Strona bierna powstaje przez dodanie końcówki -areru i ewentualnie łącznika -r. Czasownik w stronie biernej jest czasownikiem odmiany samogłoskowej (ponieważ temat rozszerza się o -are lub -rare).
Strona bierna ma identyczne zastosowanie jak w języku polskim – dopełnienie strony czynnej staje się podmiotem strony biernej: おちゃをのんだ (o-cha o nonda) – ‘(ktoś) wypił herbatę’, おちゃがのまれた (o-cha ga nomareta) – ‘herbata została wypita’.
Jeżeli chcemy wprowadzić wykonawcę, należy użyć partykuły に (-ni). Odmiana Znaczenie tematu Temat Temat strony biernej Tryb oznajmujący strony biernej Spółgłoskowa rozumieć wakar wakarare わかられる wakarareru pić nom nomare のまれる nomareru spotykać aw aware あわれる awareru wracać kaer kaerare かえられる kaerareru Samogłoskowa jeść tabe taberare たべられる taberareru potrafić deki dekirare できられる dekirareru wymieniać kae kaerare かえられる kaerareru
Strona sprawcza Stronę sprawczą tworzy się analogicznie do strony biernej, do jej konstrukcji należy użyć końcówki -aseru uzupełnionej ewentualnie o -s-.
Strona sprawcza jest czasownikiem koniugacji samogłoskowej o temacie poszerzonym o -ase lub -sase. Ma ona znaczenie „sprawić, że dana czynność zaszła” i jest używana szczególnie często w keigo. Odmiana Znaczenie tematu Temat Temat strony sprawczej Tryb oznajmujący strony sprawczej Spółgłoskowa rozumieć wakar wakarase わからせる wakaraseru pić nom nomase のませる nomaseru spotykać aw awase あわせる awaseru wracać kaer kaerase かえらせる kaeraseru Samogłoskowa jeść tabe tabesase たべさせる tabesaseru potrafić deki dekisase できさせる dekisaseru wymieniać kae kaesase かえさせる kaesaseru
Strona bierna sprawcza Strona bierna sprawcza jest regularnym połączeniem stron: biernej i sprawczej. Jej użycie wiąże się z dodaniem końcówki -ase-rare-ru, ewentualnie z łącznikiem -s-.
Czasownik w tej stronie oznacza: wykonać jakąś czynność w wyniku czyichś działań, np. zostać poproszonym o coś lub zostać zmuszonym do czegoś.
Tworzenie form tego typu krok po kroku jest typowe dla języków aglutynacyjnych. Odmiana Znaczenie tematu Temat Temat strony biernej sprawczej Tryb ozn. strony biernej sprawczej Spółgłoskowa rozumieć wakar wakaraserare わからせられる wakaraserareru pić nom nomaserare のませられる nomaserareru spotykać aw awaserare あわせられる awaserareru wracać kaer kaeraserare かえらせられる kaeraserareru Samogłoskowa jeść tabe tabesaserare たべさせられる tabesaserareru potrafić deki dekisaserare できさせられる dekisaserareru wymieniać kae kaesaserare かえさせられる kaesaserareru
Tryb warunkowy Tryb warunkowy tworzy się końcówką -eba z łącznikiem -r.
Czasownik w tym trybie niesie znaczenie „jeśli dane zdarzenie nastąpi, to...” Odmiana Znaczenie tematu Temat Tryb warunkowy Spółgłoskowa rozumieć wakar わかれば wakareba pić nom のめば nomeba spotykać aw あえば aeba wracać kaer かえれば kaereba Samogłoskowa jeść tabe たべれば tabereba potrafić deki できれば dekireba wymieniać kae かえれば kaereba
Czasowniki nieregularne する suru i くる kuru Czasowniki する suru, くる kuru oraz czasowniki od nich pochodne – kilka w przypadku くる, setki w przypadku する – odmieniają się nieregularnie. Tryb oznajmujący する suru くる kuru Przeczenie しない shinai こない konai Forma na -masu します shimasu きます kimasu Forma na -tai したい shitai きたい kitai Forma koneksywna して shite きて kite Czas przeszły した shita きた kita 1. osoba trybu rozk. しよう shiyō こよう koyō 2. osoba trybu rozk. しろ shiro こい koi Strona bierna される sareru こられる korareru Strona sprawcza させる saseru こさせる kosaseru Strona bierna sprawcza させられる saserareru こさせられる kosaserareru Tryb warunkowy すれば sureba くれば kureba
Odmiana czasowników grzecznościowych na -aru Pewna grupa czasowników grzecznościowych: なさる nasaru ‘raczyć zrobić’, いらっしゃる irassharu ‘raczyć być / iść’, おっしゃる ossharu ‘raczyć powiedzieć’, くださる kudasaru ‘raczyć dać’, ござる gozaru ‘być’ (w przeciwieństwie do pozostałych czasowników tej grupy czasownik ten ma znaczenie skromnościowe, a nie grzecznościowe, i nie jest we współczesnym japońskim używany bez końcówki -(i)masu)
odmienia się według odmiany spółgłoskowej z dwoma nieregularnościami: