Józef Marian Bańka (ur. 27 lutego 1934 w Nieszkowie, zm. 7 lipca 2019) – polski filozof, nauczyciel akademicki, profesor zwyczajny doktor habilitowany.

Życiorys Urodził się w rodzinie drobnego kupca i przedsiębiorcy, jako jedno z sześciorga rodzeństwa. Wojnę spędził w pobliskich Działoszycach. Po wojnie jego rodzina przeniosła się do Bytomia. Uczył się w szkołach jezuickich, najpierw w Nowym Sączu, a następnie w Starej Wsi koło Brzozowa. Tam poznał łacinę oraz grekę i od tego czasu przejawiał zamiłowanie do tekstów pisanych w tych językach.

W 1958 rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Słuchał wykładów m.in. Mieczysława Gogacza, Stanisława Kamińskiego, Mieczysława Krąpca, Józefa Pastuszki, Antoniego Stępnia, Stefana Swieżawskiego i Karola WojtyłyMarian Kisiel: Profesor Józef Bańka, w: "Śląsk. Miesięcznik społeczno-kulturalny" R. XXV, nr 7 (284), Lipiec 2019, s. 41-43. W 1962 r. ukończył studia, w 1965 uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a w 1969 habilitował. W 1985 roku uzyskał tytuł naukowy profesora nauk filozoficznych, a w 1993 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego.

Od 1962 do 1985 wykładał na UAM, a następnie m.in. na Politechnice Śląskiej, Uniwersytecie Śląskim, gdzie był (1999-2005) dziekanem Wydziału Nauk Społecznych, organizatorem i wieloletnim (1976-1999) dyrektorem Instytutu Filozofii oraz wieloletnim Kierownikiem Zakładu Antropologii Filozoficznejwg nekrologu na stronie Uniwersytetu Śl. , w Wyższej Szkole Pedagogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie oraz w Państwowej Wyższej Szkole Techniczno-Ekonomicznej im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu. Był także wieloletnim przewodniczącym Rady Nadzorczej Wydawnictwa Naukowego "Śląsk" w KatowicachTadeusz Sierny: Wspomnienie o myślicielu i autorze, w: "Śląsk. Miesięcznik społeczno-kulturalny" R. XXV, nr 7 (284), Lipiec 2019, s. 40.

Zainteresowania naukowe Józefa Bańki koncentrowały się głównie na zagadnieniach metafizyki, historii filozofii i antropologii filozoficznej, filozofii techniki i etyki. Od rozważań nad historią wczesnego pozytywizmu w Polsce przeszedł do zagadnień związanych z oddziaływaniem współczesnej techniki na osobowość ludzką. Zagadnienia te traktował jako postulaty tzw. eutyfroniki (od gr. euthyphron – prosto myślący), której zasady rozwijał w kolejnych swoich książkach. Wydaje się jednak, że kluczem do zrozumienia jego filozofii i życiorysu jest właśnie idea prostomyślności.

Należał do Komitetu Nauk Filozoficznych Polskiej Akademii Nauk, był prezesem oddziału katowickiego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego oraz członkiem rady naczelnej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej.

Bez powodzenia kandydował do Sejmu z listy Samoobrony – Leppera w wyborach parlamentarnych w 1993 w województwie katowickim (otrzymał 735 głosów)Inga Słodkowska, Wybory 1993. Partie i ich programy, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2001..

Odznaczenia i wyróżnienia Został odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi oraz Nagrodą Ministra Edukacji

Prace Poglądy filozoficzno-społeczne Michała Wiszniewskiego. Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1967; Narodziny filozofii nauki o pracy w Polsce. Studium o ergonomii humanistycznej Wojciecha Jastrzębskiego. Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1970; Współczesne problemy filozofii techniki. Studium z zakresu eutyfroniki. Poznań: Wydawnictwo UAM, 1971; Technika a środowisko psychiczne człowieka. Wprowadzenie do zagadnień eutyfroniki. Warszawa: Wyd. Naukowo-Techniczne, 1973; Filozofia techniki a życie praktyczne. Z zagadnień eutyfroniki. Kraków: PWN 1974; Humanizacja techniki. Główne zagadnienia i kierunki eutyfroniki. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1976; Przeciw szokowi przyszłości. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1977; Problemy współczesnej filozofii człowieka. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1978; Cywilizacja – obawy i nadzieje. Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1979; Filozofia techniki: Człowiek wobec odkrycia naukowego i technicznego (Katowice, 1980, Wydawnictwo Śląsk); Zarys filozofii techniki. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1981; Elementy prognozy humanistycznej. Studium z zakresu teorii i metodologii humanistyki. Katowice: Wyd. UŚ, 1981; Być i myśleć. Rozmowy o filozofii. Warszawa: MAW, 1982; Ja teraz. U źródeł filozofii człowieka współczesnego. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1983; Recentywizm w teorii poznania praktycznego. Teraźniejszość jako czynnik recepcji kulturowej. Katowice: WUŚ, 1983; Intuicjonizm Henryka Bergsona. Katowice: WUŚ, 1985; Filozofia cywilizacji: t.1: Cywilizacja diatymiczna, czyli świat jako strach i łup. Wydawnictwo „Śląsk”, 1986; t.2: Cywilizacja diafroniczna, czyli świat jako praca i zysk. Wydawnictwo „Śląsk”, 1987; t.3: Cywilizacja eutyfroniczna, czyli świat jako rozum i godność. Wydawnictwo „Śląsk”, 1991; Ontologia bytu aktualnego. Próba zbudowania ontologii opartej na założeniach recentywizmu. Katowice: WUŚ, 1986; Świat poręczenia moralnego. Medytacje o etyce prostomyślności. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1988; Epistemologia jako odkrycie aktualnego momentu prawdy. Próba neosemantyzacji klasycznej definicji prawdy w recentywizmie. Katowice: WUŚ, 1990; Metafizyka piękna. Zarys estetyki recentywistycznej. Olsztyn-Warszawa: Wydawnictwo „Ethos”, 1991; Metafizyka zdarzeń. Recentywizm i henadologia. Katowice: WUŚ, 1991; Traktat o czasie. Czas a poczucie dziejowości istnienia w koncepcjach recentywizmu i prezentyzmu. Katowice: WUŚ, 1991; Medytacje parmenidiańskie o pierwszej filozofii. Recentywizm i pannyngeneza. Katowice: WUŚ, 1992; Absolut i absurd. Filozoficzne dociekania o początkowości i finalności świata. Katowice: WUŚ, 1993; Czas i metoda. Rozważania o metodzie „a recentiori”. Katowice-Teresin, 1993; Edukacja i czas. Wychowanie dla teraźniejszości. Warszawa: WWSzP TWP, 1995; Plotyn i odwieczne pytania metafizyki. Katowice: WUŚ, 1996; Metafizyka wirtualna. Traktat o strukturach chwilowych. Katowice: WUŚ, 1997; Czas w sztuce. Recentywizm i skok do królestwa bezpowrotnej teraźniejszości. T.1: O kierunkach upływu czasu w dziele sztuki. Katowice: WUŚ, 1999; Czas w sztuce. Recentywizm i skok do królestwa bezpowrotnej teraźniejszości. T. 2: O osobliwościach upływu czasu w dziele sztuki. Katowice: WUŚ, 1999; Traktat o pięknie. Studium estetyki recentywistycznej. Katowice: WUŚ, 1999; Rap metafizyczny czyli Odezwa wariata z Opatowa do reszty szaleńców rozpisana na dwanaście spotkań z małą i wielką publicznością obwiesiów i obieżyświatów. Ułożył i objaśnieniami w postaci postyll opatrzył Józef Bańka. Katowice: „Śląsk”, 1999; Główne zasady etyki prostomyślności. Poznań: Wydawnictwo Psychologia i architektura, 2000; Intelektualizm etyczny Spinozy a etyka prostomyślności. Poznań: Wydawnictwo Psychologia i Architektura, 2000; Ojcze nasz, któryś jest teraz. Tom 1 i 2; Katowice: WUŚ, 2001; Prolegomena do historiozofii. Spór historyzmu z recentywizmem o koncepcję dziejów. Poznań: Wydawnictwo Psychologia i Architektura, 2001; Wstęp do filozofii. Filozofia w świetle własnej historii u progu nowej epoki systemów. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 2001; Edukacja filozoficzna. Ścieżka edukacyjna. Jarosław: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej, 2002; Eurorecentywizm, czyli droga Europy do wspólnotowej teraźniejszości narodów. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 2002; Nowa encyklopedia nauk filozoficznych. Tomy 1, 2, 3. Wydawnictwo Psychologia i Architektura, Poznań 2002; Zenon z Elei. Recentywizm w zwierciadle paradoksu strzały. Katowice: WUŚ, 2002; Mikołaj z Kuzy. Agnostycyzm filozoficzny a etyka prostomyślności. Katowice: WUŚ, 2003; Recencjałki. Dialogi filozoficzne. Tomy 1 i 2. Poznań: Wydawnictwo Psychologia i Architektura, 2003; Tako rzecze Pradżapati: mistycyzm Wschodu i drogi dociekań własnych. Bytom: Wydawnictwo Hyla, 2006; Ekorecentywizm jako idea ochrony środowiska człowieka współczesnego / Józef Bańka, Wiesław Sztumski. Katowice: „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe, 2007; O prawdzie, która nawiedza słowo: sermonizm jako stanowisko recentywizmu w sporze o powszechniki. Katowice: „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe, 2008; Poemat metafizyczny czyli Traktat o drugim rogu nosorożca obrazujący, jak teoria odwołująca się do dwóch zasad naraz jest dualistyczna w tej mierze, w jakiej głosi wolność człowieka i niemożność zredukowania go do praw natury. Katowice: „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe, 2010. Soliloquia: siedem dni medytacji i jedna godzina myśli z dodaniem uwag o idei prostomyślności. Katowice: „Śląsk”, Wydawnictwo Naukowe, 2011; Nadmonada wieczysta i świat równoległy jako nierzeczywisty. Poznań: Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, 2011; Człowiek „niemowlę wszechświata” i Bóg kwantowy. Poznań: Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, 2011; Larward czyli Jak zostałem bękartem Kartezjusza? Katowice: Oficyna Wydawnicza Wacław Walasek, 2012; Hodiegetyka: o codzienności, która jest sztuką ograniczania świata przez nadanie mu ludzkiej miary. Katowice: „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe, 2013;

Recentywizm Recentywizm (łac. recens – teraźniejszy), to współczesny kierunek filozoficzny za datę powstania którego można uznać r. 1983 w którym J. Bańka wydał książkę: „Ja teraz. U źródeł filozofii człowieka współczesnego”. Recentywizm oznacza pogląd, iż najważniejsza jest teraźniejszość. Wszystko bowiem, co się pojawia w naszym życiu – każde doświadczenie, zdarzenie, dzieło lub uczucie – pojawia się zawsze „po raz pierwszy”. Nic nie jest powtarzalne, bo każda chwila jest inna. W myśl tej filozofii życie człowieka jest ważne bezpośrednio teraz, a nie dopiero jako środek do osiągnięcia czegoś w przyszłości. Opis jakiegoś zjawiska może być wprawdzie dokonany we wszystkich czasach, ale prawdziwy jest tylko w czasie teraźniejszym. Cokolwiek jest, jest teraz.

Przypisy

Bibliografia

Nota biograficzna na stronie UŚ Jan Szmyd: Józef Bańka o „naprawie” cywilizacji, Res Humana nr 3/2004, s. 13–16

Kategoria:Absolwenci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Kategoria:Absolwenci Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Członkowie Komitetu Nauk Filozoficznych PAN Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Filozoficznego Kategoria:Ludzie związani z Działoszycami Kategoria:Politycy Samoobrony Kategoria:Polscy filozofowie XXI wieku Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi Kategoria:Nauczyciele akademiccy Państwowej Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Politechniki Śląskiej Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni w Warszawie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego Kategoria:Urodzeni w 1934 Kategoria:Zmarli w 2019