thumb|Cillian Murphy, Sally Potter i Bruno Ganz (2017) thumb|180px|Cillian Murphy (2010) Cillian Murphy (irl.: Cillian Ó Murchú; ur. 25 maja 1976 w Cork) – irlandzki aktor. Karierę rozpoczął jako wokalista, gitarzysta i autor tekstów zespołu rockowego The Sons of Mr. Green Genes. Laureat Złotego Globu i Oscara za tytułową rolę w filmie Oppenheimer (2024).
Życiorys Wczesne lata Urodził się w Cork jako najstarsze z czworga dzieci kuratora szkolnego i nauczycielki języka francuskiego, ma młodszego brata Páidi oraz dwie siostry – Sile/Sheilę i Orlę. Jako nastolatek chętnie grał w rugby i czytał książki. Po ukończeniu Presentation Brothers College Cork studiował prawo na University College Cork w Cork.
Muzyka W wieku 10 lat zaczął grać oraz pisać piosenki. Grał na gitarze wraz ze swoim bratem Páidi w kilku zespołach, z których jeden nazwali Sons of Mr. Greengenes, na cześć piosenki ich idola, Franka Zappy. Byli także obsesyjnymi fanami zespołu The Beatles. Cillian mówił o sobie jako „specjaliście od dziwacznych tekstów oraz niekończących się solówek gitarowych”.
Rodzice Murphy’ch nie zgodzili się na wydanie przez nich płyty. Decyzja, podyktowana młodym wiekiem Páidi (uczył się w szkole średniej), zaważyła na niepodpisaniu kontraktu. Jednocześnie proponowana przez wytwórnię umowa była niekorzystna finansowo i wiązałaby się z przekazaniem wytwórni praw do kompozycji Murphy’ego. Wkrótce, po pierwszej roli w teatrze, Cillian odszedł od kariery muzyka rockowego, co później skomentował: „Myślę, że gdzieś jest taki gen, odpowiadający za występowanie. Jeżeli masz go w DNA, musi kiedyś wyjść. Jeżeli chodzi o mnie, początkowo ujawnił się w muzyce, potem przeszedł w aktorstwo”.
Kariera aktorska Z czasem pojawił się na scenie Corcadorca Theatre Company sztukach: Mechaniczna pomarańcza (A Clockwork Orange) i Przestroga synów Ulsteru udających się w kierunku Somme (Observe the Sons of Ulster Marching Toward the Somme). We wrześniu 1996 zadebiutował na profesjonalnej scenie Triskel Theatre, grając rolę niestabilnego nastolatka Darrena z Cork we wstrząsającej sztuce Endy Walsha Disco Pigs i zebrał znakomite recenzje. Rok potem zagrał w 26-minutowym filmie krótkometrażowym Kiedy (Quando, 1997). Po debiutanckiej roli kinowej barmana w dramacie kryminalnym Sweety Barrett (The Tale of Sweety Barrett, 1998) zagrał w dramacie Okop (The Trench, 1999) u boku Daniela Craiga, Jamesa D’Arcy’ego i Bena Whishaw i dramacie Nad przepaścią (On the Edge, 2001) jako zagubiony nastolatek.
Za postać nastoletniego Prosiaka, samozwańczego króla żyjącego w niezdrowym związku z urodzoną tego samego dnia, w tym samym szpitalu i prawie w tym samym momencie Runt, w niezależnym dramacie Disco Pigs (2001) był nominowany do nagrody IFTA (Irish Film & Television Awards). Za rolę chorobliwie chudego Jima walczącego z zombie i zbuntowanymi żołnierzami w apokaliptycznym horrorze Danny’ego Boyle’a 28 dni później (28 Days Later, 2002) otrzymał nominację do nagrody MTV Movie Awards i Stowarzyszenia Krytyków Sieciowych. W czarnej komedii Intermission (2003) u boku Colina Farrella wcielił się we wściekłego, niepewnego siebie i nieumiejącego wyrażać swoich uczuć Johna.
Po występie w melodramacie wojennym Wzgórze nadziei (Cold Mountain, 2003) z Jude’em Law, Nicole Kidman, Renée Zellweger, Philipem Seymourem Hoffmanem, Natalie Portman i Charlie Hunnamem oraz melodramacie biograficznym Dziewczynie z perłą (Girl with a Pearl Earring, 2003) u boku Colina Firtha i Scarlett Johansson jako prosty syn rzeźnika zagrał czarny charakter, wybitnego psychiatrę z Gotham City doktora Jonathana Crane’a w filmie fantasy Christophera Nolana Batman: Początek (Batman Begins, 2005), a za występ w produkcji został nominowany do nagrody MTV Movie Awards.
Za kreację chłodnego terrorysty pasażera samolotu o intensywnie niebieskich oczach mordercy w dreszczowcu Wesa Cravena Red Eye (2005) z Rachel McAdams i Jackiem Scalią zdobył nominację do nagrody Saturna. Rola syna księdza (Liam Neeson) i jego gosposi, która występuje jako transpłciowa kobieta na londyńskiej scenie w komediodramacie Neila Jordana Śniadanie na Plutonie (Breakfast on Pluto, 2005) przyniosła mu nominację do nagrody Złotego Globu.
W dramacie wojennym Kena Loacha Wiatr buszujący w jęczmieniu (The Wind That Shakes the Barley, 2006) zagrał młodego irlandzkiego lekarza, który porzuca karierę i w ślad za bratem wstępuje do partyzantki IRA.
Życie prywatne W 2004 ożenił się z Yvonne McGuinness (ur. 1972), z którą ma dwóch synów: Malachy’ego (ur. 2005) i Arana (ur. 2007).
Filmografia Filmy Rok Tytuł oryginalny Tytuł polski Rola Uwagi Źródła1997Quando–Patfilm krótkometrażowy1998The Tale of Sweety Barrett–barman Pat1999Eviction–Brendan McBridefilm krótkometrażowySunburn–Davin McDerbyAt Death's Door–Grim Reaper, Jr.film krótkometrażowyThe TrenchOkopRag Rookwood2000Filleann an Feall–Gerfilm krótkometrażowyA Man of Few Words–drużbafilm krótkometrażowy2001On the EdgeNad przepaściąJonathan BreechHow Harry Became a TreeJak Harry stał się drzewemGusDisco Pigs–Darren / PigWatchmen–Philfilm krótkometrażowy200228 Days Later28 dni późniejJim2003Intermission–JohnGirl with a Pearl EarringDziewczyna z perłąPieterCold MountainWzgórze nadzieiBardolphZonad–Guy Hendricksonfilm krótkometrażowy2005Batman BeginsBatman: Początekdoktor Jonathan Crane / ScarecrowRed Eye–Jackson RippnerBreakfast on PlutoŚniadanie na PlutoniePatrick „Kitten” Braden2006The Silent City–żołnierzfilm krótkometrażowyThe Wind That Shakes the BarleyWiatr buszujący w jęczmieniuDamien O'Donovan2007SunshineW stronę słońcaRobert CapaWatching the DetectivesUwaga VioletNeil Lewis2008The Dark KnightMroczny rycerzdoktor Jonathan Crane / ScarecrowcameoThe Edge of LoveGranice namiętnościWilliam KillickWaveriders–narratorfilm dokumentalny2009Perrier's BountySposób na gangsteraMichael McCreaThe Water–syn2010Peacock–John Skillpa / Emma SkillpaHippie Hippie Shake–Richard NevilleInceptionIncepcjaRobert FischerTron: LegacyTron: DziedzictwoEdward Dillinger, Jr.cameo, niewymieniony w napisach2011Retreat–MartinIn TimeWyścig z czasemRaymond Leon2012Red LightsCzerwone światłaTom BuckleyBroken–Mike KiernanThe Dark Knight RisesMroczny rycerz powstajedoktor Jonathan Crane / Scarecrowcameo2013Harriet and the Matches–Cat (głos)film krótkometrażowy2014AloftDo niebaIvanTranscendenceTranscendencjaagent specjalny Donald BuchananFrom the Mountain–narratorfilm krótkometrażowy2015In the Heart of the SeaW samym sercu morzaMatthew Joy2016AnthropoidOperacja AnthropoidJozef GabčíkFree Fire–Chris2017The PartyPartyTomDunkirkDunkierkadygoczący żołnierz2018The Delinquent Season–JimThe Overcoat–Akakyfilm krótkometrażowy2019Anna–Lenny Miller2020A Quiet Place Part IICiche miejsce 2Emmett2021All of This Unreal Time–człowiekfilm krótkometrażowy2023Kensuke's Kingdom–tataOppenheimer–J. Robert Oppenheimer2024Small Things like TheseDrobiazgi takie jak teBill Furlongtakże producent
Produkcje telewizyjne Rok Tytuł oryginalny Tytuł polski Rola Uwagi Źródła2013–2022Peaky Blinders–Thomas Shelbyrola główna2022Guillermo del Toro's Cabinet of CuriositiesGabinet osobliwości Guillermo del ToroAntonioodcinek: „Lot 36”
Gry wideo Rok Tytuł oryginalny Tytuł polski Rola Uwagi Źródła2005Batman Begins–doktor Jonathan Crane / Scarecrow2023Peaky Blinders: The King's Ransom–Thomas Shelby
Teatr Rok Tytuł oryginalny Rola Miejsce Uwagi Źr1996–1998Disco PigsDarren / Pigświatowa trasa1998Much Ado About NothingClaudioKilkenny Castle, Kilkenny1999The Country BoyCurlyTown Hall Theatre, GalwayJuno and the PaycockJohnny BoyleGaiety Theatre, Dublin2002The Shape of ThingsAdamGate Theatre, Dublin2003The SeagullKonstantineEdinburgh International Festival, Edynburg2004The Playboy of the Western WorldChristy MahonTown Hall Theater, Galway2006Love SongBeaneAmbassadors Theatre, City of Westminster2010From Galway to Broadway and back againChristy MahonTown Hall Theatre, Galway2011–2012MistermanThomas MagillGalway Arts Festival, Galway Royal National Theatre, Londyn
St. Ann's Warehouse, Nowy Jork2014BallyturkNo. 1Galway Arts Festival, Galway Olympia Theatre, Dublin Cork Opera House, Cork
Royal National Theatre, Londyn2018–2019Grief is the Thing with FeathersCrow, DadO’Reilly Theatre, Pittsburgh Barbican Centre, Londyn
St. Ann's Warehouse, Nowy Jork
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Irlandzcy aktorzy filmowi Kategoria:Irlandzcy aktorzy teatralni Kategoria:Irlandzcy aktorzy telewizyjni Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w filmie dramatycznym Kategoria:Laureaci nagrody BAFTA dla najlepszego aktora pierwszoplanowego Kategoria:Laureaci Actor Award za najlepszy występ aktora w roli pierwszoplanowej Kategoria:Laureaci Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego Kategoria:Ludzie urodzeni w Corku Kategoria:Urodzeni w 1976