thumb|Jan Kołłątaj-Srzednicki jako kapitan Legionów Jan Kołłątaj-Srzednicki (ur. w Penzie, zm. 19 marca 1944 w BudapeszcieKryska-Karski i Żurakowski podają wersję, że generał został rozstrzelany przez Niemców w Kobenya pod Budapesztem) – doktor medycyny, generał brygady Wojska Polskiego, wolnomularz, członek loży wolnomularskiej Wielkiej Loży Narodowej PolskiCezary Leżeński, Legiony to braterska nuta... czyli od Legionów do masonów, Wolnomularz Polski, nr 40, listopad-grudzień 2003, s. 15., kawaler Orderu Virtuti Militari.

Życiorys Młodość Urodził się i wychował w Penzie. Tam w 1903 ukończył gimnazjum. Jako uczeń gimnazjum uczestniczył w tajnych kółkach patriotyczno–samokształceniowych miejscowej Polonii. W latach 1903–1910 studiował medycynę na Uniwersytecie Moskiewskim. W czasie studiów działał w „Kole Polskim” i związanym z Polską Partią Socjalistyczną – Związku Polskiej Młodzieży Socjalistycznej. Uczestniczył w rewolucji 1905 roku. W 1910 uzyskał dyplom lekarski i wyjechał do Warszawy, gdzie odbył staż w Szpitalu Dzieciątka Jezus. W 1911 przeniósł się do Zakopanego. Został asystentem w Sanatorium Przeciwgruźliczym Kazimierza Dłuskiego. Równocześnie działał w miejscowym oddziale „Strzelca”.

Służba w Legionach Polskich Od 1 września 1914 służył w Legionach Polskich. Kolejno zajmował stanowiska: lekarza IV batalionu 2 pułku Legionów lekarza w I dywizjonie artylerii II Brygady Legionów starszego ordynatora Szpitala Legionów Polskich w Lublinie III–VI 1915 i III–VI 1916 komendanta oddziału sanitarnego III Brygady Legionów od 11 lipca 1915 lekarza naczelnego 4 pułku Legionów i szefa sanitarnego III Brygady Legionów (lipiec 1916 – lipiec 1917).

Po kryzysie przysięgowym internowany w Szczypiornie. W obozie występował jako sierżant. Po dekonspiracji wywieziony do Niemiec i osadzony w obozach w Havelbergu, Rastadt i Werl. W tych samych obozach więzieni byli przyszli generałowie: Bolesław Ostrowski, Gustaw Orlicz-Dreszer, Mieczysław Ryś-Trojanowski i Janusz Głuchowski.

Służba w Wojsku Polskim 1 listopada 1918 w Krakowie przystąpił do organizacji oddziałów sanitarnych. 18 listopada został szefem sanitarnym Grupy generała Bolesława Roji, która walczyła z Ukraińcami pod Przemyślem i Lwowem. W grudniu 1918 został wyznaczony na stanowisko szefa Sekcji I (od stycznia 1919 – Sekcja Personalna) Departamentu V (później IX, VI i VIII) Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie. 15 maja 1920 w tej samej komórce organizacyjnej ministerstwa objął stanowisko szefa Sekcji V Opieki, która między innymi sprawowała opiekę nad inwalidami wojskowymi i weteranami powstań narodowych. Do 31 grudnia 1921 był szefem Wydziału Superrewizyjno–Inwalidzkiego Departamentu VIII Sanitarnego MSWojsk. Z dniem 1 stycznia 1922 wydział ten przekazany został do Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. W czerwcu 1919 został przewodniczącym Komisji Weryfikacyjnej dla oficerów korpusu sanitarnego. W 1922 zweryfikowany został w stopniu pułkownika lekarza ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919. 7 lutego 1924 mianowany szefem sanitarnym Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie. W czasie przewrotu majowego 1926 roku opowiedział się po stronie zamachowcówStanisław Haller, Wypadki warszawskie od 12 do 15 maja 1926 r., Kraków 1926, s. 11.. 18 lutego 1930 Prezydent RP, Ignacy Mościcki awansował go do stopnia generała brygady ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1930 i 7. lokatą w korpusie generałówDziennik Pers. MSWojsk. Nr 5 z 20.02.1930 r.. Od czerwca 1930 do września 1939 był komendantem Centrum Wyszkolenia Sanitarnego i Inspektorem Służby Zdrowia. Na stanowisku komendanta CWSan. przysługiwały mu uprawnienia dyscyplinarne dowódcy dywizji. Był wiceprezesem zarządu Koła Lekarzy Legionistów.

Po śmierci Karola Wendta został senatorem III kadencji (1930–1935). Złożył ślubowanie 16 stycznia 1935 roku, zrzekł się mandatu 31 stycznia 1935 roku. Jako przedstawiciel Warszawsko-Białostockiej Izby Lekarskiej został wybrany do składu Naczelnej Izby Lekarskiej V kadencji 1935–1939.

Internowanie na Węgrzech Po kampanii wrześniowej został internowany na Węgrzech, w obozie Balatonboglár. Po zwolnieniu z obozu kierował pracami Polsko–Węgierskiego Komitetu do Spraw Uchodźców (Magyar–Lengyel Menekültügyi Bizottság) i Sekcją Polską Lekarzy Czerwonego Krzyża na Węgrzech. Wspólnie z płk. Janem Barskim, dowódcą polskiej konspiracji wojskowej w Budapeszcie, organizował dostawy leków – otrzymywanych bezpłatnie od węgierskiej firmy farmaceutycznej „Chinoin” – dla okupowanej Polski. Z polecenia polskich władz wojskowych we Francji sprawował funkcję naczelnego lekarza i szefa sanitarnego w Budapeszcie. Równolegle współorganizował akcję przerzutu polskich żołnierzy do Francji i na Bliski Wschód oraz legalizacji Żydów. W 1941 na żądanie niemieckiego ambasadora został aresztowany, lecz niebawem zwolniony dzięki cichemu poparciu regenta Horthyego. Działalność konspiracyjną i opiekuńczą prowadził do 19 marca 1944, kiedy to Niemcy wkroczyli do Budapesztu. Istnieje kilka wersji śmierci generała. Jedną z nich przedstawił Zdzisław Nicman. „(...) generał na wieść o wejściu Niemców udał się do swego biura [przy ulicy Fö 11] i rozpoczął wraz z personelem palenie kartoteki i akt, które naraziłyby wielu Węgrów na represje, a zalegalizowanych Żydów na śmierć. Ekipa szturmowa Gestapo wpadła do gabinetu generała w końcowej fazie palenia. Generał stawił fizyczny opór. W momencie gdy wyjmował rewolwer z szuflady biurka, padły strzały gestapowców. Potem dokonano masakry obecnych tam polskich lekarzy, pielęgniarek i pacjentów”. Akt zgonu został wystawiony z datą 22 marca. Pochowany na polskiej parceli cmentarza Rakoskeresztur w Kobenya pod Budapesztem.

Rodzina Był synem Wojciecha, właściciela warsztatu stolarstwa artystycznego, i Eweliny z Kołłątajów. Wojciech Srzednicki za udział w powstaniu styczniowym zesłany został wraz z żoną do Penzy.

Żonaty z Antoniną z Krzymuskich (1898-1986), łączniczką i sanitariuszką Legionów Polskich, dwukrotnie odznaczoną Krzyżem Walecznych. Miał trzech synów: Andrzeja (1924–1946) oraz bliźniaków Jacka (1927–1944) i Rafała (1927-2008). Wszyscy trzej byli żołnierzami Armii Krajowej. Andrzej w czasie okupacji zachorował na gruźlicę i na początku 1944 przedostał się na Węgry. Wg innych danych Andrzej, pseudonim „Miłosz”, walczył w powstaniu warszawskim. Zmarł w 1946 po powrocie do kraju. Jego bracia-bliźniacy również walczyli w powstaniu, w batalionie AK „Gozdawa”. Jacek ps. „Jacek”, „Azja” zginął 13 września. Rafał ps. „Rafał” przeżył powstanie. Po wojnie został inżynierem.

Awanse chorąży 11 października 1914 porucznik lekarz (Oberarzt) 26 maja 1915 z pominięciem stopnia podporucznika lekarza (Assistenzarzt) kapitan lekarz (Regimentsarzt) 28 października 1915 podpułkownik lekarz 12 listopada 1918 z pominięciem stopnia majoraP. Stawecki podaje, że majorem został w 1917. pułkownik lekarz generał brygady 18 lutego 1930 ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1930 i 7. lokatą w korpusie generałów

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6023 (17 maja 1922) Krzyż Niepodległości (6 listopada 1930) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości” Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923) Krzyż Walecznych Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi (10 listopada 1928)M.P. z 1928 r. nr 260, poz. 634 „w uznaniu zasług, położonych na polu pracy w poszczególnych działach wojskowości”. Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1938) „za zasługi dla dobra polskiej kultury w ogóle”. Krzyż Siedemdziesięciolecia Powstania Styczniowego Odznaka „Za wierną służbę”Na podstawie fotografii Odznaka 4 Pułku Piechoty Odznaka honorowa Stowarzyszenia Meksykańskich Lekarzy Wojskowych (zezwolenie w 1934) Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (1998)Lista Polaków uhonorowanych tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów Świata”, poddanych represjom za pomoc ludności żydowskiej w okresie okupacji hitlerowskiej.

Zobacz też Generałowie i admirałowie II Rzeczypospolitej

Przypisy

Bibliografia Stefan Wojtkowiak, Lancet i karabin. Dzieje szkolnictwa medycznego w Wojsku Polskim, Wydawnictwo Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 1973, s. 69. Tadeusz Böhm, Z dziejów naczelnych władz wojskowych II Rzeczypospolitej. Organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918–1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1994, , s. 48, 123, 178. Tadeusz Kryska-Karski i Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991, s. 113. Stawecki Piotr, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa 1994, , s. 170–171. Zdzisław Nicman, Gen. Jan Kołłątaj-Srzednicki (W 50 rocznicę śmierci), Polska Zbrojna 1994.\

Linki zewnętrzne

Muzeum Powstania Warszawskiego, Archiwum Historii Mówionej, Rafał Kołłątaj-Srzednicki

Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Moskiewskiego Kategoria:Absolwenci Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M.W. Łomonosowa Kategoria:Członkowie izb lekarskich II Rzeczypospolitej Kategoria:Członkowie Naczelnej Izby Lekarskiej (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego Kategoria:Generałowie brygady II Rzeczypospolitej Kategoria:Legioniści internowani po kryzysie przysięgowym w Szczypiornie Kategoria:Ludzie urodzeni w Penzie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Odznaczeni Odznaką „Za wierną służbę” Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Oficerowie 1 Batalionu Sanitarnego Kategoria:Oficerowie 4 Pułku Piechoty Legionów Kategoria:Oficerowie Centrum Wyszkolenia Sanitarnego Kategoria:Oficerowie lekarze Legionów Polskich 1914–1918 Kategoria:Polacy internowani na Węgrzech w czasie II wojny światowej Kategoria:Polacy odznaczeni meksykańskimi orderami i odznaczeniami Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Polscy wolnomularze (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pułkownicy lekarze II Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie III kadencji (1930–1935) Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy walk przewrotu majowego 1926 (strona Józefa Piłsudskiego) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-ukraińskiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1883 Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni i szkół wojskowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1944 Kategoria:Żołnierze II Brygady Legionów Polskich Kategoria:Żołnierze III Brygady Legionów Polskich Kategoria:Żołnierze Wojska Polskiego straceni przez Niemcy nazistowskie