Bitwa pod Heilsbergiem – jedna z największych bitew napoleońskich na terenach dzisiejszej Polski, która miała miejsce 10 czerwca 1807 r. Heilsberg, aktualnie Lidzbark Warmiński, poprzez swoje położenie stał się głównym ośrodkiem dowodzenia i oporu Rosjan i Prusaków. W dniu bitwy Lidzbark był dobrze ufortyfikowany od strony południowo-zachodniej, mniej z zachodniej i północno-zachodniej, gdyż ataku spodziewano się z tej pierwszej strony. Wojskami broniących się dowodził Levin August von Bennigsen, ze strony francuskiej oficjalnie dowodził sam Napoleon, choć w praktyce nie ingerował w poczynania swoich marszałków Murata, Soulta czy Lannesa.
Przed bitwą Lidzbark – znaczenie i położenie Lidzbark Warmiński był bardzo dobrze położony pod względem strategicznym. Znajdował się bowiem, w samym centrum działań wojennych w latach 1806–1807. Denis Dawydow tak w swoich „Wojennych zapiskach” określał zakres wojny:
Lidzbark stał się ważnym węzłem komunikacyjnym, wcześniej mieściły się tu w czasie kampanii wiosennej i zimowej magazyny żywności wojsk sprzymierzonych.
Pole bitwy – ukształtowanie, rozmieszczenie fortyfikacji rosyjskich thumb|upright=1.3|Rozmieszczenie wojsk i fortyfikacji rosyjskich przed bitwą Dogodne ukształtowanie wokół Lidzbarka Warmińskiego skłoniło Rosjan do przygotowania tu systemu fortyfikacji. Ataku Francuzów spodziewano się z południowego zachodu, tu też teren był dogodniejszy do działań defensywnych, przez liczne wzniesienia i las. Umocnienia ciągnęły się tu od rzek Symsarny po Łynę. Znajdujący się tu pas umocnień wysoki na 100–120 metrów, zabezpieczał szańcami drogi wyjazdowe z Lidzbarka. Na drugim brzegu Łyny (lewym), na rozległych równinach przeciętych strumieniami postawiono najprawdopodobniej 3 reduty. 1 i 2 miały po 12 stóp wysokości i ściany grube na 10 stóp. Przy jeziorze Wielochowskim, reduta pozostała niedokończoną. Przy samej Łynie znajdował się szaniec chroniący most, a poza nim jeszcze dwa na równinie. Źródła historyczne są sprzeczne co do ilości redut i szańców, mjr Karl-Friedrich wspomina o sześciu redutach na lewym brzegu rzeki, Petre (najbardziej prawdopodobna wersja) – wspomina o 3 redutach i 3 szańcach, na planie Hoepfnera można doliczyć się razem 7 redut i szańców. Benningsen musiał być gotowym na przerzucenie wojsk przez rzekę, dlatego poza siedmioma mostami w mieście, w Pilniku wzniósł 3 pontonowe.
Rozmieszczenie wojsk Rosjanie Na prawym brzegu Łyny rozlokowane było pięć dywizji. Zaczynając od lewego skrzydła były to:
2. dywizja, którą objął szef jeleckiego pułku muszkieterów gen. mjr Aleksander J. Sukin II, 3. pod dowództwem szefa muromskiego pułku grenadierów gen. mjr Wasilija P. Titowa, 7. dowodzona przez gen. lejtn. Piotra K. Essena, 14. dowodzona przez gen. Zachara D. Ołsufiewa. dwa pułki rosyjskiej gwardii.
Z tej strony rzeki o wiele mocniejsza była artyleria. W okolicach drogi do mostu w Pilniku, stała 4. bateria. Dalej od rzeki znajdowała się bateria 5. i 6. Działa te osłaniał pułk jegrów gwardii szefostwa ks. Bagrationa, którym dowodził płk Emanuel F. de Saint-Priest I. Na skrzyżowaniu dróg z Wróblika i Dobrego Miasta znajdowała się bateria 8., którą ubezpieczały dwa pułki gwardii. W Pilniku za kościołem św. Krzyża ustawiona była rezerwa sformowana z gwardii cesarskiej. Formalnie była to wzmocniona 1. Dywizja, pozostająca pod dowództwem gen. lejtn. Andrieja S. Kołogriwowa. W stronę miasta, za dzisiejszą ulicą Wiejską, rozmieszczona była kawaleria gwardii. Całością lewego skrzydła komenderował wielki książę Konstanty Pawłowicz. Przed opisanymi pozycjami, w okolicach Kraszewa, stała silna awangarda pod dowództwem gen. lejtn. księcia Piotra I. Bagrationa. Wzdłuż drogi ulokowano dwa szwadrony huzarów gwardii, batalion jegrów gwardii i 8 armat artylerii konnej, którymi dowodził porucznik Iwan I. Dybicz (Johann Diebitsch). Nagromadzenie sił na tym brzegu Łyny świadczy, iż ataku spodziewano się właśnie tutaj.
Na lewym brzegu Łyny rozlokowane były cztery dywizje, pod ogólnym zwierzchnictwem gen. Nikołaja M. Kamienskiego. Zaczynając od prawego skrzydła były to: 5. dywizja gen. lejtn. Nikołaja A. Tuczkowa I, 4. pod dowództwem gen. lejtn. ks. Władimira A. Golicyna, 6. dowodzona przez gen. mjr Wasilija S. Rachmanowa, 8., którą dowodził gen. Grigorij G. Engelhardt.
Lewe skrzydło 8. dywizji opierało się o rzekę. Znajdował się tam szaniec i 60 armat, miejsce to obsadzili jegrzy. Bliżej miasta, za lewym skrzydłem i centrum usytuowana była rezerwa w trzech kolumnach, każda po cztery bataliony. Reduta 1. ubezpieczała most, na lewo od niej rozlokowano kilka batalionów. Wewnątrz i obok reduty 2. umieszczono 16 dział (2. bateria), za redutą ulokowano batalion „Towarzyszy”. W trzeciej reducie rozlokowana była 6-funtowa 3. bateria (14 dział). Na prawo od reduty piechota Kamińskiego ustawiła 9. baterię. Za linią redut znajdowały się dwie linie rosyjskiej piechoty. 1. i 3. batalion ustawione były w szyku rozwiniętym, a znajdujące się za nimi 2. bataliony ugrupowane były w kolumny. Na przedpolu znajdowała się rosyjska lekka piechota. Dowództwo w centrum objął gen. Andriej I. Gorczakow, a prawego skrzydła piechoty gen. Piotr K. Essen. Kawalerią na tym skrzydle dowodził gen. lejtn. Dmitr S. Dochturow. Kawaleria była rozlokowana na tym brzegu, gdyż był on dogodniejszy do działań. W centrum dowodził konnicą i dywizją kawalerii obwodu rosyjskiego ks. Dmitrij W. Golicyn, a na prawym skrzydle ks. Fiodor P. Uwarow. Za prawym skrzydłem umieszczono 5 szwadronów „Towarzyszy”, a za lewym skrzydłem kawalerii umieszczono dragonów i baterie konną. W rezerwie za centrum rosyjskiej piechoty stały dwa szwadrony „czarnych huzarów” i drugi batalion „Towarzyszy”. Naprzeciwko wsi Koniewo, wysunięte najdalej w prawo pozycji rosyjskich, stacjonowało zgrupowanie kozackie atamana Matwieja I. Płatowa. Wzmocnił on również Wielochowo i brzeg jeziora. Przed rosyjskimi pozycjami na lewym brzegu została wysunięta awangarda Borozdina. Rosjanie ustawili się na przedpolach Bobrownika oraz w szańcach między tą miejscowością a lasem Lauda i oczekiwali przeciwnika.
Składy armii thumb|upright=1.3|Anton Hoffmann, „Bitwa pod Lidzbarkiem Warmińskim” thumb|upright=1.3|„Honorowy dzień czarnych Husarów – Heilsberg w Prusach Wschodnich” thumb|upright=1.3|W. Kossak – „Zdobycie sztandaru w bitwie pod Heilsbergiem”
Wojsko francuskie Głównodowodzący – Napoleon Bonaparte Szef sztabu głównego – marszałek Louis-Alexandre Berthier Książę Neuchatel Dowódca kawalerii – marszałek Joachim Murat
Gwardia Cesarska (część) – generał Anne Jean Marie René Savary Brygada – generał dywizji Roussel Pułk Grenadierów Gwardii (2 bataliony) – major pułkownik Jean Parfait Friederichs Pułk Strzelców Pieszych Gwardii (2 bataliony) – major pułkownik Jospeh Boyer de Rebeval Brygada Pułk Strzelców Konnych Gwardii (4–6 szwadronów) Artyleria – płk Grenier bateria konna bateria konna
IV Korpus Armii – marszałek Cesarstwa Jean de Dieu Soult Skład korpusu z bitwy w artykule IV Korpus Wielkiej Armii
Korpus Rezerwowy – marszałek Cesarstwa Jean Lannes, książę Montebello Korpus artylerii: brak Korpus Saperów: brak Korpus Kawalerii: Brygada Kawalerii Lekkiej (saska) – generał brygady von Bessier 3 Saski szwadron kirasjerów 2 Saski szwadron lekkokonny
Pierwsza Dywizja Piechoty – generał dywizji Nicolas Charles Oudinot (11.400 ludzi) Brygada – generał brygady Francois-Amable Ruffin (3.398 ludzi) 1 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) 2 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) Brygada – generał brygady Conroux (3.031 ludzi) 3 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) 4 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) Brygada – generał brygady Louis-Jacques Baron de Coehorn (3.350 ludzi) 5 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) 6 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) Brygada – generał brygady Albert (1.665 ludzi) 7 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) 8 Pułk Rezerwowy (2 bataliony) Dywizja Kawalerii 9 Pułk Huzarów (659 jeźdźców) Dywizjon Artylerii bateria piesza [8 dział lub 3] bateria piesza (8 dział) lub konna bateria [6 dział] Saperzy Kompania saperska
Druga Dywizja Piechoty – generał brygady Jean-Antoine Verdier (6.239 ludzi) Brygada – generał brygady Jean-Isodore Harispe 3 Pułk Piechoty Liniowej (2 bataliony) – płk Laurent Schobert 72 Pułk Piechoty Liniowej (2 bataliony) – płk Florentin Ficatier Brygada – generał brygady Dominique-Honore-Antoine-Marie Vedel 2 Pułk Piechoty Lekkiej [1 batalion] – płk Michel-Sylvestre Brayer 12 Pułk Piechoty Lekkiej (2 bataliony) – płk Jean-Baptiste Jeannin Dywizyjna artylerii bateria piesza (8 dział) bateria piesza (8 dział)
Trzecia Dywizja Piechoty – generał dywizji von Polentz (Saksonia) Brygada 2 Saski batalion grenadierów Brygada 4 Saski batalion fizylierów Dywizyjna artylerii bateria piesza (8 dział) bateria piesza (8 dział)
Kawaleria Rezerwy – Marszałek Cesarstwa Joachim Murat Korpus artylerii: brak Korpus Saperów: brak
Dywizja Kawalerii – generał dywizji Antoine-Louis-Charles Lasalle (2.700 ludzi) Brygada – generał brygady Claude Pierre Pajol 5 Pułk Huzarów (3 szwadrony) – płk Pierre-Cesar Dery 7 Pułk Huzarów (3 szwadrony) – płk Pierre-David Colbert 3 Pułk Szaserów (3 szwadrony) – płk Charpentier Brygada – generał brygady Antoine-Jean-Auguste-Henri Durousnel 7 Pułk Strzelców Konnych (3 szwadrony) – płk Hippolyte-Marie-Guillaume Pire 20 Pułk Strzelców Konnych (3 szwadrony) – płk Bernarnd Pierre Castex 22 Pułk Strzelców Konnych (3 szwadrony) – płk Etienne-Tardif de Pommeroux Bordesoulle Brygada – generał brygady Wattier (lub Wathier) 11 Pułk Strzelców Konnych (3 szwadrony) – płk Charles-Claude Jacquinot 2 Bawarski Pułk (160 ludzi w 3 szwadronach) Wirtemberski Pułk (388 ludzi w 3 szwadronach) Dywizjon artylerii – brak
Pierwsza Dywizja Dragonów – generał dywizji Marie-Victor-Nicolas de Fay Latour-Maubourg (2.900 ludzi) Brygada – generał brygady Pereymond 1 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Paul-Ferdinand-Stanislas Dermoncourt 2 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Pierre Ismert (lub Sylvain Prive?) Brygada – generał brygady Armand-Joseph-Henri Digeon 4 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Auguste-Etienne-Marie Lamotte 14 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Joseph Bouvier des Eclaz Brygada – generał brygady Stanislas-Marie-Joseph-Ignace d’Oullenbourg 20 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Jean-Baptiste-Juvenal Corbineau 26 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Vital-Joachim Chamorin (lub Pierre Delorme?) Dywizjon artylerii bateria konna (6 dział)
Trzecia Dywizja Dragonów – generał dywizji Edouard-Jean-Baptiste Milhaud (2 000 ludzi) Brygada – generał brygady Pierre-Honore-Anne Maupetit 5 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Jacques-Nicolas Lacour 8 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Alexandre-Louis-Robert Girardin d’Ermenonville Brygada – generał brygady Cesaire-Alexandre Debelle 9 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Mathieu Queunot 12 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk François Girault de Martigny Brygada – generał brygady Barthélemy 16 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Sebastien Vial 21 Pułk Dragonów (3 szwadrony) – płk Jean-Baptiste-Charles-Rene-Joseph Mas de Polart Dywizjon artylerii bateria konna (6 dział)
Trzecia Dywizja Ciężkiej Jazdy – generał dywizji Jean-Louis-Brigitte Espagne (1,800 ludzi) Brygada – generał brygady Nicolas Reynaud 4 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Fulgent Herbaut 6 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Archange-Louis Rioult d’Avenay Brygada – generał brygady Albert-Louis-Emmanuel Fouler 7 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Francois-Joseph Offenstein 8 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Jean-Baptiste-Gabriel Merlin Dywizjona artylerii bateria konna (6 dział)
Druga Dywizja Ciężkiej Jazdy – generał dywizji Clément Saint Sulpice (1,800 ludzi) – udział w bitwie wątpliwy Brygada 1 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Guiton 5 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Quinette Brygada 10 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Lhéritier 11 Pułk Kirasjerów (4 szwadrony) – płk Brancas Dywizjon artylerii bateria konna (6 dział)