Źródła myśli greckiej to zespół czynników politycznych, społecznych, ekonomicznych i kulturowych występujących w okresie archaicznym historii świata greckiego, które doprowadziły do przekształcenia się w nim religii, mniemań o charakterze mądrościowo-moralnościowym i wiedzy praktyczno-technicznej w naukę i filozofię.
Nowość myśli greckiej Jean-Pierre Vernant wskazuje na kompleks trzech cech określających nowość myśli greckiej wobec myśli Wschodu:
Ustanowienie myśli dającej niezależne od mitologii i religii tłumaczenie świata - wyjaśnienie istnienia kosmosu i przebiegu zjawisk naturalnych niezależne od koncepcji teologiczno-poetyckich, obecnych np. w dziełach Hezjoda. Wprowadzenie idei panującego w świecie autonomicznego ładu - porządek kosmiczny nie ma charakteru teogonicznego, ale opiera się na zasadzie immanentnego prawa (nomos), narzucającego ten sam charakter wszystkim zjawiskom przyrody (kratos). Geometryczny charakter myśli - geografia, astronomia i kosmologia opisują świat w ramach określonej przestrzeni i zbudowany na relacjach zachodzących wyłącznie między jego elementami (zwrotnych, odwracalnych i symetrycznych).
Samo pojęcie źródła myśli greckiej ma znaczenie nie tylko dla historii filozofii starożytnej, ale także dla historycznej metodologii nauki, filozofii kultury i antropologii kulturowej, która badają relacje między mitem i logosem i myśleniem pierwotnym a myśleniem racjonalnym oraz różnych nurtów filozoficznych, zwłaszcza heglizmu, filozofii Martina Heideggera w której kategorie źródłowości i zakorzenienia powstałe na drodze interpretacji początku filozofii greckiej stały się naczelnymi kategoriami filozoficznymi, dla myśli filozofujących fizyków niemieckich jak Carl Friedrich von Weizsäcker czy Werner Heisenberg, a także dla historiografii marksistowskiej, dopatrującej się (m.in. na skutek wyróżnienia przez Lenina "demokrytyjskiego nurtu filozofii") w początkach filozofii greckiej zerwania z religią i pierwotnego materializmu.
Pochodzenie myśli greckiej Oryginalny charakter myśli greckiej Przez wieki pochodzenie myśli filozoficznej w Grecji było przedmiotem sporu - spierano się o to, czy pochodzi ona ze Wschodu, czy też jest oryginalnym wytworem kultury greckiej. Pogląd o wschodnim pochodzeniu filozofii pojawił się już w starożytności. Diogenes Laertios (III w. n.e.) w prologu do Żywotów i poglądów słynnych filozofów podaje ten argument, wraz z jego krytyką:
Do XIX wieku dominująca była jednak teoria, że filozofia ma źródło w zaginionej i ezoterycznej wiedzy Egipcjan i Babilończyków oraz w Piśmie Świętym, a zwłaszcza w działalności uznawanego za autora Pięcioksięgu Mojżesza. Pogląd ten zmieniło dopiero głębsze poznanie cywilizacji Bliskiego Wschodu dzięki odkryciom archeologicznym i odcyfrowaniu pisma hieroglificznego i klinowego. Obecnie, nie negując tego, że poznanie wiedzy Wschodu było koniecznym warunkiem powstania filozofii w Grecji, najbardziej rozpowszechniony jest pogląd, że ani filozofia, ani nauka rozumiana jako wiedza teoretyczna nie istniała w cywilizacjach Bliskiego Wschodu. Ten utrwalony w XVIII i XIX w. pogląd spotkał się później z krytyką. Początkowo zaczęto przeciwstawiać filozofię Zachodu filozofiom wschodnim, w ostatnich dekadach zaczęto używać również takich terminów jak filozofia egipska, filozofia Majów czy filozofia afrykańska, co było wyrazem odchodzenia od eurocentryzmu, ale także poszerzania znaczenia terminu "filozofia"
Kultura ludów Wschodu jest o wiele starsza niż kultura Greków, trudno jednak w niej napotkać tezy o świecie i człowieku, które nie miałyby charakteru mitologicznego i religijnego. Dlatego też w badaniach nad źródłami filozofii greckiej popularna jest teza Arystotelesa o przejściu u Greków od mythosu do logosu. Ludy Bliskiego Wschodu dysponowały sztuką, umiejętnościami praktycznymi zbliżającymi się do nauki (zwłaszcza geometria w Egipcie i astronomia w Mezopotamii), rozwiniętymi systemami religijnymi, prawodawstwem - we wszystkich tych dziedzinach życia kultura grecka jest od nich ściśle zależna. Przejście od mythosu do logosu nie ma jednak charakteru ilościowego, ale charakter jakościowego skoku ("grecki cud"). W filozofii historii wysuwa się tezy, że to właśnie ta ogromna zmiana, jaką było powstanie filozofii w Grecji, zdecydowało o odmienności cywilizacji grecko-rzymskiej od cywilizacji bliskowschodnich, że stało się przyczyną rozejścia się dróg ich rozwoju.
Tezy o obcym pochodzeniu myśli greckiej Już od starożytności teza o wschodnim pochodzeniu filozofii greckiej była szeroko uznawana, w wieku XIX popularna była zwłaszcza wśród historyków romantyzmu, zgodnie z ogólną charakterystyką tego ruchu kulturowego odrzucających wiele wartości wytworzonych przez kulturę klasyczną na rzecz kultur ludowych, orientalnych czy specyficznie rozumianej kultury średniowiecznej, a także wśród orientalistów. Działo się tak pomimo faktu, że teza o obcym pochodzeniu filozofii greckiej była obca dominującej w tym okresie historiozofii Hegel. Hegel chłodno traktował filozofię indyjską, uznając ją za identyczną z indyjską religią. Dziś pomimo znacznego postępu badań nad filozofiami Dalekiego Wschodu także uznaje się uniezależnienie się filozofii greckiej od religii za jeden z najważniejszych czynników, które umożliwiły jej powstanie. Według Hegla w filozofii indyjskiej istnieją wypracowane pojęcia filozoficzne, Duch w cywilizacjach Dalekiego Wschodu nie przybiera jednak jeszcze postaci myśli, a filozofia w nich obecna ma jedynie charakter symbolu, nie jest w niej też obecny charakterystyczny dla Greków charakter teoretyczny, ale tylko element praktyczno-etyczny o podłożu religijnym, jakim jest oświecenie i wyzwolenie. Dopiero druga połowa XIX wieku przeprowadziła dokładną analizę rozwoju greckiej myśli, przedstawiając obszerny korpus argumentów przeciw wschodniemu pochodzeniu filozofii. Szczególne znaczenie mają tu analizy historyczne Eduarda Zellera w Die Philosophie der Griechen on ihrer geschichtlichen Entwicklung (1919) systematyzującej ogromny materiał źródłowy oraz książka Johna Burneta Early Greek Philosophy (1930).
Kluczowe znaczenie dla odrzucenia tezy o wschodnim pochodzeniu filozofii greckiej ma to, że pojawiła się ona w starożytności późno, była promowana głównie przez ludzi pochodzących ze Wschodu i w dużej mierze w nurtach filozoficznych o ezoterycznym charakterze, chcących w związku z tym nadać sobie blasku dawności, takich jak neopitagoreizm i neoplatonizm. Intencje tworzących te mistyczne prądy filozoficzne ludzi można określić jako "lokalny patriotyzm" - Grecy w okresie hellenistycznym, w odróżnieniu od Greków okresu archaicznego, uważali ludzi Wschodu za barbarzyńców, co prowadziło do tarć kulturowych. Zarazem podbite przez Greków ludy wschodnie szybko recypowały kulturę grecką, w połączeniu z własnymi koncepcjami religijno-teologicznymi tworząc syntezy, właśnie o ezoterycznym charakterze. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, że w kulturze greckiej filozofia uznawana była za najwyższą formę wiedzy, dlatego też religijnie ukierunkowana myśl późnej starożytności jeśli chciała odrzucając homerową religię grecką nawiązać do kultów wschodnich, takich jak kult Izydy i Mitry, musiała jednocześnie uznawać, że najwyższa forma wiedzy, filozofia, ex origine zawarta jest właśnie w tych kultach. Kapłani egipscy w państwie Ptolemeuszy znani byli z tego, że utrzymywali, iż cała wiedza grecka wywodzi się z prastarej mądrości egipskiej - motywowali to (obecnie uznawanymi za hipotetyczne) podróżami Platona, Pitagorasa czy Talesa do Egiptu, którzy właśnie stamtąd mieli przynieść naukę i filozofię do Grecji. Myśl o pochodzeniu filozofii od Mojżesza i proroków starotestamentowych była silnie zakorzeniona także wśród mocno zhellenizowanych Żydów aleksandryjskich, którzy także wydali własną filozofię mistyczną, a której najwybitniejszym reprezentantem jest Filon z Aleksandrii. Wraz z rozwojem religijnego charakteru kultury w ostatnich wiekach starożytności i przenikaniem kultów wschodnich do wszystkich rejonów Cesarstwa Rzymskiego tezy takie stały się powszechnie znane i uznawane także wśród Greków i Rzymian, zwłaszcza neoplatoników, którzy głosili, że filozofia pochodzi z boskiego natchnienia.
Romantyczni badacze uważali, że potrafią udowodnić tezę o wschodnim pochodzeniu filozofii greckiej kierując się po prostu tym, że uznali mówiące o nim tezy filozofów starożytnych za wiarygodne, nie poddając ich jeszcze źródłowej krytyce. Zwłaszcza badacze niemieccy tego okresu usiłowali tworzyć syntezy myśli wschodniej i zachodniej i doszukiwać się w nich ścisłych, uporządkowanych i systematycznych analogii. Przykładem może być tu dzieło Augusta Gladischa Die Religion und die Philosophie in ihrer weltgeschichtlichen Entwickelung und Stellung zu einander nach den Urkunden dargelegt (1852), w którym Gladisch opierając się na zbieżnościach wewnętrznych wyróżnił pięć systemów filozoficznych, łączących w sobie powiązane genealogicznie i treściowo nurty zachodnie i wschodnie: system pitagorejsko-chiński, system eleacko-indyjski, system heraklitejsko-perski, system empedoklejsko-egipski i system anaksagorejsko-żydowski. Obecny stan wiedzy o tej epoce nakazuje odrzucić te tezy.
Ani żaden filozof, ani żaden historiograf okresu klasycznego nie mówi o pochodzeniu filozofii ze Wschodu - nawet Platon, poruszający tematy związane ze Wschodem, czy Herodot, wywodzący orfizm z Egiptu, dobrze znający i traktujący Wschód ze zrozumieniem, nie wyrażają takiej opinii. Platon podkreślał spekulatywne i teoretyczne nastawienie myśli greckiej, odróżniając ją od nastawionej praktycznie wiedzy egipskie. Arystoteles pomniejszał znaczenie dokonań Egipcjan, przypisując im wyłącznie wynalezienie matematyki. Inne argumenty przeciw pochodzeniu filozofii greckiej ze Wschodu to fakt, że teza o wschodnim pochodzeniu filozofii znalazła uznanie w świecie rzymsko-greckim w schyłkowym okresie filozofii starożytnej, w którym objawienie nabrało większego znaczenia niż rozum; to że późna filozofia grecka nabrała charakteru mistyczno-religijnego, w związku z czym mogła odnajdywać rzeczywiste podobieństwa swoich doktryn do religii wschodnich, przy czym te podobieństwa nie mówią o ich stosunku do pierwotnej filozofii greckiej, ale właśnie o zmianach dokonujących się w niej; oraz to, że Egipcjanie i Żydzi dopatrywali się podobieństw filozofii greckiej i swojej religii na podstawie interpretacji w oczywisty sposób arbitralnych, interpretacji mających charakter alegorezy. Kolejnym argumentem przeciw pochodzeniu filozofii z Bliskiego Wschodu jest to, że po nie powstały tam żadne pisma filozoficzne ani wyodrębniony system nauczania i przekazu filozofii różny od istniejących pism i systemów nauczania religii, kosmogonii i teologii - nie istniał w nich też żaden termin mogący być uznany za odpowiednik terminu "filozofia".
Vernant przyznaje, że w swoich badaniach nie przedstawił wystarczająco zagadnienia wpływu wschodniej matematyki na