Król Roger – opera Karola Szymanowskiego w trzech aktach z librettem kompozytora i Jarosława Iwaszkiewicza. Jej prapremiera odbyła się 19 czerwca 1926 r. w Warszawie.
Powstanie dzieła
mały|lewo|322x322px|Roger II, Król Sycylii (mozaika, La Martorana, Palermo) Szymanowski był zafascynowany kulturą orientu i starożytności, a także wczesnym średniowieczem, jego pierwsza opera Hagith, napisana w duchu niemieckiego postromantyzmu, z silnymi wpływami muzyki Richarda Straussa (Salome), rozgrywała się w czasach biblijnych.
W latach 1911–1915 Szymanowski podróżował po Sycylii, wtedy poznał zapewne historię Rogera II. Pomysł opery powstał dopiero w Jelizawetgradzie w 1918 roku podczas wizyty Jarosława Iwaszkiewicza, którego kompozytor skłonił do napisania tekstu. Inspiracjami były Bachantki Eurypidesa, proza Waltera Patera i dramat Tadeusza Micińskiego Bazylissa Teofanu, dzieła Fryderyka Nietzschego i Oscara Wilde’a, interpretacje antyku Tadeusza Zielińskiego.
Pierwotny tytuł dzieła brzmiał Pasterz. Pierwsza wersja libretta była gotowa w połowie 1920 roku, tekst ulegał wielu przeróbkom. Kompozytor kilka lat pracował nad muzyką. Partytura, której Szymanowski nadał ostatecznie tytuł Król Roger, była gotowa w 1924 roku.
Wystawienia w kraju i za granicą Król Roger w Polsce Prapremiera miała miejsce w Warszawie 19 czerwca 1926 roku. Rolę tytułową kreował Eugeniusz Mossakowski, partię królowej Roksany zaśpiewała siostra kompozytora, Stanisława Korwin-Szymanowska, dyrygował Emil Młynarski. Recenzje były bardzo pozytywne, choć dzieło nie zdobyło trwałego powodzenia. Po wojnie po raz pierwszy wystawiono Króla Rogera dopiero w 1965 r, na otwarcie nowego gmachu Teatru Wielkiego, Króla Rogera (pod dyrekcją Mieczysława Mierzejewskiego i w reżyserii Bronisława Horowicza, ze scenografią Ottona Axera) zaprezentowano obok Halki i Strasznego dworu Stanisława Moniuszki. W roli tytułowej wystąpił Andrzej Hiolski. W latach 70. i 80. XX wieku dzieło zaczęto wystawiać częściej: m.in.: 1974: Gdańsk (dyr. Zbigniew Chwedczuk, reż. Stanisław Hebanowski, 1974, wówczas Opera i Filharmonia Bałtycka), 1976: Kraków (dyr. Robert Satanowski, reż. Maciej Prus) 1979: Poznań (dyr. Wojciech Michniewski, reż. Maciej Prus), 1980: Bytom (dyr. Napoleon Siess, reż. Ludwik René), 1982: Wrocław (dyr. Marek Tracz, reż. Eugeniusz Korin) oraz 1983: Teatr Wielki w Warszawie (dyr. Robert Satanowski, reż. Andrzej Kreütz-Majewski wznowienie 1986 w reż. Laco Adamika), to przedstawienie prezentowano podczas tournée w Niemczech.
Następne polskie inscenizacje zostały zrealizowane dopiero na początku XXI wieku: w 2000 roku w Warszawie (dyr. Jacek Kaspszyk, w roli tytułowej Wojciech Drabowicz) i w 2007 roku we Wrocławiu (dyr. Ewa Michnik, w roli tytułowej Andrzej Dobber) – obie w reżyserii Mariusza Trelińskiego. Ponownie Króla Rogera wystawiono w Warszawie w 2011 roku (dyr. Jacek Kaspszyk, reż. David Pountney, w roli tytułowej Mikołaj Zalasiński) oraz w 2018 roku (dyr. Grzegorz Nowak, reż. Mariusz Treliński, w roli tytułowej Łukasz Goliński).
W Operze Krakowskiej dzieło to zaprezentowano w 2015 roku pod kierownictwem muzycznym Łukasza Borowicza, w reżyserii Michała Znanieckiego, z udziałem Mariusza Kwietnia w partii Rogera.
W 2022 roku Król Roger został wystawiony w Operze na Zamku w Szczecinie (dyr. Jerzy Wołosiuk, reż. Rafał Matusz) oraz w Operze Bałtyckiej w Gdańsku (dyr. Jarosław Szemet, reż. Romuald Wicza-Pokojski).
Król Roger za granicą W okresie międzywojennym dwukrotnie prezentowano dzieło za granicą: w Duisburgu (Stadttheater 28 X 1928, dyr. Paul Drach, reż. Alexander Schum; spektakl zakłóciła demonstracja niemieckich nacjonalistów z organizacji Stahlhelm) oraz Pradze (Národní Divadlo, 21 X 1932, dyr. Otakar Ostrčil, reż. Josef Munclingr), gdzie operę przyjęto entuzjastycznie. W 1949 roku wystawiono Króla Rogera w Teatro Massimo w Palermo, dyrygował Mieczysław Mierzejewski, reżyserował Bronisław Horowicz, scenografia: Renato Guttuso, partię Rogera śpiewał , Roksany – Clara Petrella, Pasterza – Program do warszawskiego wystawienia opery w roku 1965 zawiera wspomnienia Bronisława Horowicza z przygotowania premiery w Palermo..
Za granicą prezentowano dzieło m.in. w Londynie (Sadlers’ Wells, 1975 i English National Opera, 1976; dyr. Charles Mackerras), Teatro Colón w Buenos Aires (dyr. Stanisław Wisłocki, reżyseria Aleksander Bardini, śpiewali Andrzej Hiolski, Bożena Betley i Wiesław Ochman, 1981), w Bremie (dyr. Pinchas Steinberg, reż. Krzysztof Zanussi, 1988), Los Angeles (Long Beach Opera, dyr. Murray Sidlin, śpiewali James Johnson, Nancy Shade i Jonathan Mack, 1988).
W Palermo dzieło zaprezentowano ponownie w 1992 r. W tym samym roku pokazano Rogera w Detroit i Buffalo (z udziałem Izabeli Kłosińskiej jako Roksany, dyr. Richard Woitach, reż. Marek Weiss-Grzesiński, scenografia Andrzej Kreütz-Majewski). Wspomnieć należy także produkcje w Stuttgarcie (reż. Peter Mussbach, 1997), Amsterdam (reż. Johannes Schaaf, 2000) i ponownie Palermo (reż. Yannis Kokkos. 2005).
Od roku Szymanowskiego (2007) zauważono wzrost zainteresowania Królem Rogerem.
W 2008 roku Król Roger został wystawiony w Nowym Jorku (Bard Summer Scape Festival w Annandale-on-Hudson), główne partie, pod dyrekcją Leona Botsteina, śpiewali Adam Kruszewski, Iwona Hossa i Tadeusz Szlenkier i Edynburgu (Edinburgh Festival, orkiestrą Teatru Maryjskiego dyrygował Walerij Giergijew, w przedstawieniu, w reż. Mariusza Trelińskiego śpiewali m.in. Andrzej Dobber i Elżbieta Szmytka), w 2009 roku Bonn (Theater Bonn), Petersburgu (Teatr Maryjski), Barcelonie (Gran Teatre del Liceu) i Bregencji (podczas Bregenz Festival, reż. David Pountney). KontrowersyjnąPor. Le Monde z 19.06.09, „Gazeta Wyborcza” z 2009-06-20. inscenizację przygotował Krzysztof Warlikowski w paryskiej Opéra Bastille (pod dyrekcją Kazushi Ono, z udziałem Mariusza Kwietnia i Olgi Pasiecznik, 2009), przedstawienie transmitowane poprzez telewizję Arte i Radio France Culture.
W czerwcu 2014 zaprezentowano nową produkcję opery w Wuppertalu (Opernhaus Wuppertal) w Niemczech. Z kolei w 2015 roku w norymberskim Staatstheater zrealizowano Króla Rogera (z udziałem stale współpracującego wówczas z tym teatrem Mikołaja Zalasińskiego, który namówił dyrektora do wystawienia tego dzieła), pod kierownictwem muzycznym Jacka Kaspszyka i w reżyserii Lorenzo Fioroniego.
Mariusz Kwiecień wystąpił także w produkcjach w Santa Fe (2012), Bilbao (2012, dyr. Łukasz Borowicz, reż. Michał Znaniecki, śpiewali również Iano Tamar i Jose Luis Sola), Royal Opera House w Londynie (2015, dyrygował Antonio Pappano, reżyserował Kasper Holten, przedstawienie wydane zostało na DVD). Była to koprodukcja z Opera Australia, w roku 2017 tę produkcję zaprezentowano Sydney i Melbourne, śpiewali Michael Honeyman (Roger), Lorina Gore (Roksana) i Saimir Pirgu (Pasterz), dyrygował Andrea Molino.
W 2019 roku miała miejsce premiera Króla Rogera w Bernie (Konzert Theater Bern) z udziałem Mariusza Godlewskiego w roli tytułowej; dyrygował Matthew Toogood, za reżyserię odpowiadał Ludger Engels. W tym samym roku w Operze Królewskiej w Sztokholmie (Kungliga Operan) zaprezentowano produkcję w reżyserii Mariusza Trelińskiego, która rok wcześniej została po raz pierwszy pokazana w Warszawie. W postać Króla Rogera ponownie wcielił się Łukasz Goliński. Premierę zarejestrowało Szwedzkie Radio.
W 2022 roku wystawiono Króla Rogera w Oper Frankfurt (dyr. Sylvain Cambreling), w Staatstheater Cottbus (dyr. Alexander Merzyn), w Chicago Opera Theater (dyr. Lidiya Yankovskaya, w roli tytułowej Mariusz Godlewski).
Wystawienia koncertowe za granicą Wielokrotnie prezentowano dzieło na estradzie koncertowej, m.in. w Stanach Zjednoczonych (St. Louis Symphony w St. Louis, dyr. Leonard Slatkin, 1981), Royal Festival Hall (BBC Symphony Orchestra dyrygował Andrew Davis, śpiewali David Wilson-Johnson, Eilene Hannan, Wiesław Ochman i Martyn Hill, 1990), Radio France (dyr. Charles Dutoit, śpiewali Wojciech Drabowicz, Zofia Kilanowicz, Ryszard Minkiewicz, 1996), The Proms w Londynie (dyr. Simon Rattle, 1998). W 1999 r. zaprezentowano dzieło w Montrealu i Carnegie Hall w Nowym Jorku, Montreal Symphony Orchestra (dyrygował Charles Dutoit). W 2003 r. wykonano Króla Rogera w Théâtre du Châtelet w Paryżu.
W 2011 przedstawiono dzieło Karola Szymanowskiego w Królewskim Teatrze La Monnaie w Brukseli (orkiestrą symfoniczną La Monnaie dyrygował Hartmut Haenschen, śpiewali Andrzej Dobber, Olga Pasiecznik, John Graham-Hall, Eric Cutler, Jarosław Kitała, Beata Morawska). W tym samym roku w Operze Narodowej w Kijowie zaprezentowano wersję koncertową Króla Rogera pod dyrekcją Michała Klauzy. Główne role wykreowali: Iwona Hossa jako Roksana, Mikołaj Zalasiński jako Roger, Karol Kozłowski jako Edrisi oraz Eric Cutler jako Pasterz.
14 kwietnia 2013 zaprezentowano (wykonanie koncertowe) na Amazońskim Festiwalu Operowym w Manaus w Brazylii, w Teatro de Amazonas, partię tytułową wykonał Marcin Bronikowskistrona Ambasady RP w Brazylii..
W marcu 2015 r. Charles Dutoit dwukrotnie poprowadził operę w Bostonie (z Bostońską Orkiestra Symfoniczną, śpiewali: Mariusz Kwiecień, Olga Pasiecznik, Edgaras Montvida, Rafał Maijzner, Raymond Aceto i Yvonne Naef).
Opinie
Charakterystyka znaczeniowa mały|300px|Tycjan „Bachanalia” W operze obecny jest mit Dionizosa i Apollina. Król jest personifikacją Apolla, Pasterz symbolizuje Dionizosa, jest burzycielem kosmosu. Apollo to pierwiastek dobra i stałości (Swaróg, Gabriel, Brahman), Dionizos – pierwiastek szału i niszczenia (Weles, Lucyfer, Śiwa).
Opera posiada osobliwy immanentny ruch ekspresji , podobny do Dziadów Mickiewicza (wśród znawców literatury występuje pojęcie „arcydzieła w ruchu” opisujące przypadek Dziadów). Ruch ten dzieli się na cykle. W trzech aktach występuje cykl powtarzający się w kilku wymiarach – wymiar fabularny (walka – sąd Króla na Pasterzu zamienia się w walkę-sąd na Królu ostatecznie nierozwiązany w trzecim akcie), wymiar muzyczny (powtarzające się leitmotivy, ruch dzieła od śpiewów cerkiewnych do ekspresji szału greckiego; ruch od warstwy surowej, chorałowej, przez impresjonizm do ekspresjonizmu w całym dziele; narastający chaos harmoniki w partiach „czaru” Pasterza, melancholia i niepokój). W nieustającym, kosmicznym ruchu zachwiania fabularnego i muzycznego wyzwalają się jak z mitycznego chaosu poszczególne zmysły i uczucia. Z Króla-Apolla wyzwala się agape, miłość wyższa, egzystencjalna i syntetyczna, a z Pasterza-Dionizosa eros, miłość dozgonna, ekspresyjna, erotyczna. Ta pierwsza skierowana jest tylko do Roksany, powstaje rozpacz – nowy paradygmat życia Króla. Ta druga jest miłością pankosmiczną, szaloną, która sama siebie wyraża poprzez wieczne zaprzeczenie. Akt pierwszy określa utratę, akt drugi – żal. Akt trzeci zbudowany jest na poetyce zupełnej niejednoznaczności i improwizacji. Można go porównać z Wielką improwizacją z III części Dziadów (1832) Adama Mickiewicza (Ku mnie! Ku mnie! Wzywam Was! przypomina Kocham was, me dzieci wieszcze!).
W całym dziele można dostrzec nawiązania do Nie-boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego poprzez ciągłą rewolucję i agresywne zachowanie tłumu. Jest kilka zaczerpniętych z Nie-boskiej fraz, np. Ku mnie!, a także paralelne szaleństwo Roksany do szaleństwa żony w sztuce Krasińskiego. Szał, ekspresja, rozpacz króla tracącego Roksanę, wybuchająca nagle potęga Pasterza, narastający ruch, chaos muzyki przechodzący przez różne rytmy i tempa do monumentalnej kulminacji ostatecznie przechodzi w taniec bachiczny, rytualny i szalony (w improwizacyjnym szale greckim) zarazem. Muzyka milknie, a Król śpiewa hymn na cześć Słońca. Ostatecznie pojedynek Dionizosa z Apollinem nie jest rozstrzygnięty, obie postacie się przenikają, bóg nigdy nie wygrywa nad bogiem.
Role