Historia Biecza

Biecz – miasto w województwie małopolskim, położone nad rzeką Ropą, na jednym ze wzgórz Pogórza Karpackiego.

Prawa miejskie ma od XIII wieku. Do połowy XVI wieku był jednym z największych miast w Polsce. Przeżył rozkwit w XIV i XV wieku, dzięki posiadaniu statusu miasta królewskiego, zaś od XVII w. zaczął podupadać. Współcześnie Biecz jest niewielkim, zabytkowym miasteczkiem o walorach turystycznych.

Historia thumb|upright=1.3|Położenie Biecza na mapie Polski w X w. thumb|Rzeka Ropa

Starożytność .

Wczesne średniowiecze Najprawdopodobniej już w IX w. na wzgórzu zamkowym istniał gród wraz z osadą służebnąNa podstawie prac archeologicznych z 1961.. Na tym wzgórzu w XIII w. wybudowano zamek, jeden z trzech w BieczuG. Ślawska, Związki z Bieczem Królowej Jadwigi, Biecz 1997, s. 6.. Pierwsze wzmianki o Bieczu, w których wspominany jest kościół i ziemia biecka, znajdują się w kronice Thietmara z Merseburga i pochodzą z XI w. (ok. 1012–1018). W 1184 Kazimierz Sprawiedliwy nadał dziesięciny w ziemi bieckiej kolegiacie św. Floriana w KrakowieT. Ślawski, Biecz i okolice, Biecz 2005, s. 8.. Informacja o bieckim kasztelanie Mikołaju (Nicolaus de Beycz) znajduje się w dokumencie z 1243. Informacje o kolejnym kasztelanie (Bronisius de Begech) można też znaleźć w dokumentach z 1257.

Gród pełnił funkcję strategiczną, gdyż leżał blisko granic Polski – był zarówno dobrym miejscem przygotowań przed atakiem na wrogie państwa, jak i dogodnym punktem oporu. Gród spełniając funkcję strategiczną był ośrodkiem wymiany gospodarczej. Posiadał korzystne warunki rozwoju ze względu na dogodne położenie na skrzyżowaniu dróg handlowych ze wschodu na zachód (na Ruś Halicką) i z południa na północ (na Węgry).

Biecz jako miasto Osada otrzymała prawa magdeburskieHistoria Biecza na oficjalnej stronie miasta. prawdopodobnie w 1257. Akt ich nadania nie zachował się, nie wiadomo zatem kiedy i przez kogo zostały nadane. Lokację Biecza przypisuje się jednak Bolesławowi Wstydliwemu, który prowadził bardzo ożywioną akcję kolonizacyjnąT. Ślawski, Biecz. Szkice historyczne, Biecz 2002, s. 17.. W czasie jego panowania nad ziemią Krakowską i Sandomierską spora liczba miast otrzymała lokację na prawie magdeburskim, w tym także Biecz. Prawo to potwierdził Kazimierz Wielki w 1363, ponownie lokując miasto na prawie magdeburskim. Potwierdziła to także św. Jadwiga Królowa i następni panujący. Począwszy od XIV w. ożywiały się międzynarodowe stosunki handlowe, szczególnie z Bardiowem leżącym po drugiej stronie Karpat.

Z końcem XIII w. król Wacław II oddał miasto biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie w zamian za wieś Kamienicę (Nowy Sącz). Zamianę król potwierdził dokumentem z dnia 24 marca 1303 ustanowionym w Pradze. Biskup krakowski zachował tylko prawo patronatu nad kościołem św. Wojciecha i drugim, filialnym. Jesienią 1306 miasto i zamek odebrał Władysław Łokietek, bez sprzeciwu mieszkańcówG. Ślawska, Związki z Bieczem Królowej Jadwigi, Biecz 1997, s. 8.. Od tego czasu, aż do I rozbioru Polski, należało do Korony.

Początkowo miasto było obwarowane wałami ziemnymi. Murami otoczone zostało najpóźniej w XIV w., czego pośrednim dowodem jest dokument z 1399 wydany przez Władysława Jagiełłę, który zobowiązywał mieszczan do robót przy naprawie murów. Mury zostały rozbudowane w XVI i na początku XVII w., kiedy to wzmocniono je 17 basztami i wieżami.

Złote czasy Biecza Szczególną opieką otoczył miasto Kazimierz Wielki. W 1361 nadał mu pozwolenie na budowę postrzygalni, wagi i kramów solnych, które były poważnymi źródłami dochodów. Kolejnym przywilejem było zwolnienie Biecza od opłat handlowych. Dodatkowo król zezwolił na urządzanie dorocznych tygodniowych jarmarków, ustanowionych na św. Piotra i św. PawłaG. Ślawska, Związki z Bieczem Królowej Jadwigi, Biecz 1997, s. 9.. Miasto uzyskało też zaplecze gospodarcze w postaci dochodów z okolicznych wiosek.

Czasy Jagiellonów są okresem dalszego rozkwitu miasta. Nadanie licznych przywilejów oraz dogodne położenie korzystnie wpływały na jego szybki rozwój. Kazimierz Jagiellończyk zezwolił zbudować blech i wodociągi miejskie. Przywileje następnych panujących m.in. zwalniały mieszkańców od płacenia ceł na ważniejszych komorach celnych. Ważne było też wprowadzenie tzw. przymusu drożnego – obowiązku przejeżdżania przez Biecz kupców z towarami. Obowiązek ten wprowadził Ludwik Węgierski w 1372 na trasie na Ruś Halicką.

Wraz z rozwojem gospodarczym wzrastała także liczba mieszkańców. Już pod koniec XIV w. Biecz wraz z przedmieściami zamieszkiwało ponad 3000 osób, dzięki czemu stał się on jednym z największych miast polskich.

thumb|Kościół Bożego Ciała thumb|upright|Biecki ratusz thumb|upright|królowa Jadwiga – częsty gość w Bieczu, fundator Szpitala Św. Ducha Biecz pełnił także funkcję ośrodka administracyjnego i sądowniczego. Był siedzibą kasztelanii, która prócz funkcji obronnej była ośrodkiem życia gospodarczego i sądownictwa dla dużych połaci terenów Podkarpacia. Gdy zaczęła ona tracić w XIV w. swoje dawne znaczenie i zaistniała potrzeba reorganizacji administracji i sądownictwa. W drugiej połowie XIV w. w województwie krakowskim powstało sześć powiatów, w tym rozległy powiat bieckiT. Ślawski, Biecz i okolice, Biecz 2005, s. 14.. W Bieczu zostały zlokalizowane sądy grodzkie i ziemskie. Obok Krakowa i Nowego Sącza miasto było siedzibą sądu wyższego prawa magdeburskiego. O jego znaczeniu świadczy wymienienie go wśród innych miast w 1374 w pakcie koszyckim:

„Obiecujemy również zamków i miast Królestwa naszego, w których znajdują się urzędy i stolice sadowe, jako to: Kraków, Biecz, Sącz, Wiślica, Wojnicz w ziemi krakowskiej, Sandomierz, Zawichost, Lublin, Sieciechów, Łuków, Radom w ziemi sandomierskiej; zamek łęczycki w ziemi łęczyckiej; Sieradz i Piotrków w ziemi sieradzkiej; Brześć, Kruszwica, Inowrocław w ziemi kujawskiej; Poznań, Międzyrzec, Zbąszyń, Kalisz, Nakło, Konin i Pyzdry w Wielkopolsce – nie dawać nikomu innemu, jak tylko ziemianom albo starostom tego Królestwa. Wszelkie zaś inne zamki my i następcy nasi będziemy mieli moc nadawania cudzoziemcom lub komu zechcemy.”Przywilej koszycki, 1374.

O formowaniu się starostwa bieckiego w drugiej połowie XIV w. wiadomo niewiele. Pierwszy notowany starosta nosił nazwisko DragoT. Ślawski, Biecz. Szkice historyczne, Biecz 2002, s. 215.. Starostwo było własnością króla, w którego imieniu rządził starosta. Oni traktowali swój urząd jako znaczne źródło dochodu. Starostwo bieckie miało dość silne zaplecze ekonomiczne. W 1581 należało do niego 23 wsie powiatu bieckiego i folwark. Starostwo pobierało także różne dochody z podatków oraz niektórych rzemiosł. Starosta urzędował w grodzie, który wznosił się w miejscu, gdzie obecnie znajduje się klasztor franciszkański. W 1641 siedzibę starostwa przeniesiono do budynku wójtostwa, która była już ostatnią siedzibą starostów bieckich.

XIII-wieczny zamek zbudowano w pewnej odległości od miasta. Został on rozebrany w 1475 za sprawą Kazimierza Jagiellończyka.

W 1624 został do Biecza sprowadzony zakon reformatów. Dokonał tego o. Hipolit Łowicjan z klasztoru zakliczyńskiego, głównie dzięki pomocy kaznodziei bieckiego ks. Piotra Zielonackiego oraz wielu fundatorów. Początkowo klasztor był położony nad brzegiem rzeki Ropy, ale w 1651 został przeniesiony bliżej centrum, gdzie stoi do dziś. Po przeprowadzce wielka powódź zalała poprzednią siedzibę zakonu.

W XV i XVI w. powstawało wiele obiektów architektonicznych o charakterze publicznym oraz okazałych kamienic mieszczańskichT. Ślawski, Produkcja i wymiana towarowa Biecza w XVI i XVII w., Rzeszów 1968 s. 79–156.. Szpital Świętego Ducha w Bieczu powstał przede wszystkim z inicjatywy św. królowej Jadwigi – w mieście liczącym już ponad 3000 mieszkańców taka instytucja okazała się niezbędna. Początek szpitalowi dał dokument wydany w Krakowie 25 lipca 1395. Napisano w nim, że królowa Jadwiga zgadza się na budowę, uwalnia od podatków 2 łany pod miastem i folwark w Libuszy z 3 stawami rybnymi, stanowiące uposażenie, a nadto ofiaruje pod szpital plac koło murów, gdzie niegdyś stał jeden z trzech zamków bieckich, zniszczony w czasie pożaru w 1388. Następni królowie zwiększyli uposażenie szpitala. Ogólnie przyjmuje się, że uposażenie to było jednym z największych w krajuDokumenty dotyczące budowy i uposażenia szpitala św. Ducha w Bieczu opublikował w całości S. Kuraś; I. Sułkowska-Kuraś, Zbiór dokumentów małopolskich, cz. IV, Wrocław 1969, nr 1121, 1124..

W Bieczu istniało także dużo kościołów. W czasach świetności miasta istniało ich aż siedem. Do najcenniejszych zabytków architektury sakralnej należy kościół parafialny św. Piotra i św. Pawła. Najstarszą jego częścią jest prezbiterium zbudowane przed 1480. Z zapisków w rejestrze zabytków Królestwa Polskiego wynika, że budowę rozpoczęto już w 1326. Obecną nawę główną postanowiono dobudować pod koniec XV wieku. Nawy główna i boczne zostały ukończone w 1519. Kaplice zostały dobudowane w latach 1521–1560. Cennym zabytkiem jest późnorenesansowy wielki ołtarz wykonany przed 1604.

Kolejnym ważnym zabytkiem jest ratusz. Pierwotna jego wieża runęła w 1569, zaś obecna została wzniesiona w latach 1569–1580, głównie z funduszy Marcina Kromera. W czasach świetności miasta z wieży ratuszowej trębacz grał hejnał o poranku, w południe oraz wieczorem, w czasie zamykania bram miasta. Gdy miasto było zagrożone, trąbiono na alarm. Pierwsze informacje dotyczące hejnału i hejnalisty pochodzą z XVI w.

W 1523 roku zbudowano Dom Barianów-Rokickich, tzw. Starą Aptekę. Tzw. Kromerówka została wzniesiona w 1519. Budynek ten tak naprawdę nigdy nie należał do Kromera. Został zbudowany dopiero w siedem lat po jego narodzinach. Kolejnym ważnym budynkiem jest Gród, wzniesiony w pierwszej połowie XVI w.

thumb|upright|left|Herb Biecza XV-wieczne pieczęcie miejskie przedstawiają wizerunek św. Piotra i św. Pawła w półfigurach. Między nimi znajdowała się majuskuła B. W XVII w. na pieczęci św. Piotr i św. Paweł znajdują się w pozycji stojącej, między nimi znajduje się duże B. Pieczęcie takie były używane jeszcze w XVIII w. Z nich powstał obecny herb Biecza, przedstawiający św. Pawła trzymającego miecz (po prawej) oraz św. Piotra trzymającego klucz do nieba (po lewej) na czerwonym tle. Między nimi znajduje się duża litera B, symbolizująca Biecz.

Biecz był miastem królewskim i twierdzą nadgraniczną. Był ośrodkiem terenowej władzy administracyjnej, sądowniczej i wojskowej od XII w. aż do 1783. Do powiatu bieckiego w XVII w. należało 11 miast i 264 wsie. W Bieczu znajdowały się trzy zamki i dwór królewski, wszystkie stanowiły rezydencje królewskie. Przebywali w nich wielokrotnie królowie z dynastii Piastów i Jagiellonów.

W 1228 Konrad mazowiecki potwierdził na zamku bieckim dokumentem ustną umowę o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski.

W najtrudniejszym okresie walk o zjednoczenie Polski na bieckim zamku przebywał Władysław Łokietek wraz z całym dworemT. Ślawski, Biecz. Szkice historyczne, Biecz 2002, s. 21–22.. Było to od września 1311 do kwietnia 1312. Stąd wzięła się tradycja, że Biecz wówczas był stolicą Polski.

Tutaj też co najmniej jedenastokrotnie przebywał szczególny dobroczyńca miasta Kazimierz Wielki, częstym gościem była także Jadwiga Andegaweńska. Aż 22 razy – jak wzmiankują źródła, podejmowano w Bieczu Władysława Jagiełłę. Tuż po śmierci Jadwigi w listopadzie 1401 Jagiełło zaręczył się w Bieczu z Anną Cylejską, wnuczką Kazimierza. W 1401 wydał w bieckim zamku pełnomocnictwo delegacji polskiej udającej się na zjazd w Szramowicach. W 1414 naradzał się w Bieczu z przeszło stuosobową grupą posłów, udającą się na sobór w Konstancji. W 1431 Władysław Jagiełło bawił w bieckim zamku jako osiemdziesięcioletni starzec.