Cmentarz Centralny w Sanoku – cmentarz komunalny położony w Sanoku. Nekropolia jest złożona z kilku części. Jako pierwsza została założona część przy ulicy Jana Matejki, następnie powstał zaprojektowany obszar przy ulicy Rymanowskiej, zaś obie wymienione części zostały wpisane do rejestru zabytków Sanoka. W późniejszym czasie teren cmentarza ulegał poszerzeniu o okoliczny areał (powstały m.in. dwie kwatery żołnierskie), w rezultacie tworząc obecną całość. Pod względem historycznym i zabytkowym jest to jedna z najstarszych nekropolii na obszarze województwa podkarpackiego.
Historia i struktura Stara część przy ulicy Jana Matejki thumb|left|Cmentarz w Sanoku na mapie z 1852 Pierwotny i nieistniejący już cmentarz przy dzisiejszej ulicy Jana Matejki został utworzony wskutek dekretu cesarza Józefa II Habsburga o cmentarzach zamiejskich z 11 grudnia 1783, wydanego przez Gubernium Galicyjskie z 21 stycznia 1784 (dokument nakazywał dokonywanie pochówków poza terenami zabudowanymi)Wcześniej istniejące cmentarze Sanoka znajdowały się w centrum miasta: cmentarz obrządku rzymskokatolickiego wokół ówczesnego kościoła św. Michała Archanioła na obecnym placu św. Michała, ulicy Grzegorza z Sanoka w okolicy budynku banku przy ul. Tadeusza Kościuszki 4 i kamienicy Ramerówka oraz cmentarze obrządku greckokatolickiego przy ulicy Zamkowej w pobliżu tamtejszej cerkwi oraz przy ówczesnej Cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny przy obecnej ulicy Jana III Sobieskiego, gdzie znajduje się Zespół Szkół nr 1 oraz budynek przy ulicy Teofila Lenartowicza 2. . W latach 30. okresu międzywojennego szczątki ujawnione podczas wykopalisk na terenie byłego cmentarza katolickiego na ulicy Grzegorza z Sanoka zostały przeniesione na cmentarz przy ulicy Rymanowskiej: . Przy opisach starych pochowków na tymże cmentarzu pojawia się też wskazanie pobliskiej ulicy Elżbiety Granowskiej. Brak jest informacji o dokładnej dacie otwarcia cmentarza, przyjmuje się, że pierwsze pochówki odbyły się najprawdopodobniej w latach 90. XVIII wieku bądź na początku XIX wiekuWołają o pamięć, Tygodnik Sanocki, nr 44 (730) z 4 listopada 2005, s. 1.. Nie ma pewności kiedy powstał cmentarz przy ul. Jana Matejki; jest on widoczny na mapie Sanoka z 1852. Według Edwarda Zająca cmentarz ten założono w 1857 na terenie nabytym od Piotra Czyżewskiego przez cesarsko-królewską władzę obwodową. Koszty tego zakupu spadły na gminy oraz dwory przynależne do miejscowych parafii rzymsko- i greckokatolickiej. Dochody uzyskiwane ze sprzedaży miejsc pochówków były przeznaczane na rzecz budowy łacińskiego kościoła parafialnego w Sanoku. Administrowaniem cmentarza zajmował się tamtejszy komitet parafialny.
Na posiedzeniu Rady Miejskiej 3 kwietnia 1867 założenie nowego cmentarza zainicjował proboszcz rzymskokatolickiej parafii Przemienienia Pańskiego w Sanoku, ks. Franciszek Salezy Czaszyński, który złożył wniosek został przewodniczącym komisji mającej na celu znalezienie obszaru dla nowego cmentarza (w składzie tego gremium zasiedli także radni Michał Solski, Ignacy Kahane, Karol Pollak, Szymon Drewiński, zaś spoza Rady dr Józef Demetrykiewicz). Efektem prac tejże komisji było wytypowanie parceli na zachód od miasta, należącej do właściciela ziemskiego Jana Tchorznickiego. Pomimo tych działań nie doszło do finalizacji sprawy. 27 lipca 1882 na posiedzeniu Rady Miejskiej rozpatrywano sprawę założenia nowego lub rozszerzenia starego cmentarza katolickiego i w tym zakresie wybrano komisję, w której zasiedli ks. Czaszyński, Aital Witoszyński, Aleksander Iskrzycki, Jan Kupczyk, Teofil Lewicki. 14 grudnia 1882 Rada postanowiła w celu rozszerzenia cmentarza nabyć kawałek gruntu od Piotra Czyżewskiego.
Na cmentarzu byli grzebani chrześcijanie (obrządków rzymskokatolickiego i ewangelickiego), zaś po wydaniu dekretu z 1784 także osoby wyznania greckokatolickiego (chowane uprzednio na cmentarzu przy Cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w centrum miasta). 20 maja 1869 Rada Miejska uchwaliła ogrodzenie cmentarza miejskiego. W połowie lat 80. XIX wieku cmentarz, pozostający pod zarządem parafii obrządku rzym.-kat., stał się obiektem krytyki z uwagi na panujący tam rzekomo chaos prowadzenia pochówków, brak ogrodzenia i alejek, a także położenie na terenie bagnistym. 12 maja 1887 radny miejski Aital Witoszyński wnioskował o ogrodzenie terenu cmentarza parkanem sztachetowym ze względów policyjnych. Informacja prasowa z 1891 wskazała na zaniedbanie terenu cmentarza. Z dniem 1 grudnia 1895 cmentarz przy ulicy Jana Matejki został zamknięty . 5 października 1905 burmistrz Sanoka Feliks Giela wydał specjalne wezwanie do mieszkańców miasta i innych osób zainteresowanych niszczejącymi nagrobkami na starym katolickim cmentarzu w Sanoku, aby zabezpieczyli owe w czasie do jednego roku, po upływie którego uszkodzone pomniki zostaną usunięte.
Pod koniec XX wieku Ewa Śnieżyńska-Stolot i Franciszek Stolot wskazali, iż jednym z najstarszych obiektów na cmentarzu był nagrobek Antoniego Lenika, c. k. radcy finansowego, zmarłego w 1866 w wieku 52 lat Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot, Sztuka Sanoka między Sanokiem a Wschodem, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 948. . Obecnie powierzchnia części przy ulicy Jana Matejki wynosi 1,57 ha. Powierzchnia ma formę nieregularnego czworoboku. Z uwagi na strukturę ta część ma charakter formy wachlarza, jako że od wejścia (w południowo-wschodnim rogu od ulicy Romana Dmowskiego) alejki rozchodzą się w kierunkach zachodnim, północno-zachodnim i północnym. Od strony południowej do tej części cmentarza przylega osobny, mniejszy fragment przy ul. Jana Matejki, który również skupia stare pochówki, jednakże nie posiada ustanowionych alejek.
Stara część przy ulicy Rymanowskiej thumb|Pierwotny plan cmentarza przy ulicy Rymanowskiej autorstwa Władysława Beksińskiego Przypuszcza się, że przesłanką do stworzenia nowego cmentarza mogło być rozszerzenie dotychczas istniejącej nekropolii albo też mogły to być intencja założenia nowego cmentarza przeznaczonego tylko dla rzymskich katolików. Na posiedzeniu Rady Miejskiej 8 czerwca 1887 uchwalono założyć nową nekropolię dla chrześcijan - mieszkańców tutejszych. Zgodnie z tym zamierzeniem fundusze na zakup oraz założenie cmentarza miały pochodzić ze środków miejskich, zaś poniesione koszty miało wyrównać późniejsze korzystanie z nekropolii. Do komisji powołanej celem zakupu i urządzenia nowego cmentarza zostali wyznaczeni Aital Witoszyński, Franciszek Bem i Józef Rynczarski. 21 stycznia 1890 magistrat Sanoka wnioskował o zakup terenu o powierzchni 2,5 morga od Józefa Lisowskiego. 26 sierpnia 1890 została powołana nowa komisja działająca w sprawie (członkami byli dr Jan Gaweł, ks. Wasylij Czemarnyk i Paweł Hydzik), która miała zadanie zbadać przydatność gruntu planowanego do nabycia od Franciszki Lisowskiej (l. 85/1, 86/1, 87/1).
Władze miasta nabyły od Józefy Rylskiej ziemięAlojzy Zielecki, Struktury organizacyjne miasta, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 381. oddaloną od centralnego punktu miasta tj. rynku o ok. 1,3 km (na posiedzeniu Rady Miejskiej 15 marca 1894 uchwalono zakup za cenę 5000 zł. ziemi należącej do Józefy Rylskiej podjęła Rada Miejska na posiedzeniu, zaś wniosek w tej sprawie dotyczył „trzech morgów gruntu w Posadzie sanockiej, a względnie Dąbrówce Polskiej”. Na posiedzeniu RM 29 października 1894 burmistrz Cyryl Jaksa Ładyżyński informował o zakupie lparc. 1186 od Józefy Rylskiej za cenę zakupu 5000 zł. (na mapie z 1852 parcela ta leżała na gruncie o nazwie „Średnie pole”.
Dokumentację techniczną cmentarza komunalnego i domu pogrzebowego w formie neogotyckiej kaplicy wykonał architekt miejski, inż. Władysław Beksiński. Jego projekt został wydany drukiem jako ogólne zasady zakładania oraz urządzania nowych cmentarzy i opublikowany w wydaniu „Czasopisma Technicznego” z 1896 jako wzór do naśladowania przy wydzielaniu miejsc na pochówki w Galicji. Zaprojektowany przez inż. W. Beksińskiego cmentarz powstał na parceli przy ulicy Rymanowskiej o powierzchni 1,54 ha w kształcie prostokąta, którą podzielono na cztery części, tzw. dzielnice (ćwiartki całości), które zostały ponumerowane, zaś w oparciu o źródło należy przyjąć następujący schemat: I – dzielnica południowo-zachodnia, II – dzielnica południowo-wschodnia, III – dzielnica północno-zachodnia, IV – dzielnica północno-wschodnia. Cały obszar przecinały cztery główne alejki, zbiegające się w centrum, gdzie została wzniesiona kaplica o charakterze neogotyckim, która została zatwierdzona przez władze miejskie dla Józefy Habermann (zm. 2 maja 1895) i jej rodziny, za opłatą 250 zł wieczystego legatu. Projektant zaplanował precyzyjnie rozmieszczenie grobów – przewidział ich liczbę na niespełna 3000, dokładnie 2842 (w tym 4 dla osób zasłużonych, 172 wieczyste murowane, 436 wieczystych zwyczajnych i 2230 czasowych zwyczajnych, w tym 415 czasowych dla ubogich). Według planu miejsca grzebalne położone przy głównych alejkach były przeznaczone dla zasłużonych mieszkańców miasta (cztery miejsca projektant ulokował w centrum, symetrycznie wokół kaplicy), zaś na obrzeżach przewidziano miejsca dla ubogich.
Do lipca 1895 teren cmentarza przy ulicy Rymanowskiej został wyposażony w bramę, ogrodzenie, żywopłot, alejki, rowy osuszające i plantowany teren oraz zadaszoną kaplicę. Na posiedzeniu Rady Miejskiej 24 października 1895 uchwalono opłaty, regulamin oraz powołano grabarza w osobie ogrodnika miejskiego Józefa UrsyKsięga uchwał Rady miejskiej od 1893 do 25 X 1900. T. XI, AP Rzeszów – O/Sanok (zespół 135, sygn. 154), k. 147-150, pkt. 113.. Cmentarz został konsekrowany w Dzień Zaduszny, 2 listopada 1895 w obecności członków Rady Miejskiej, duchownych obrządków rzym.-kat. i greck.-kat. oraz mieszkańców. W budżecie nadzwyczajnych wydatków na rok 1898 przewidziano kwotę 600 zł. na budowę „trupiarni” na nowym cmentarzuProtokoły posiedzeń Rady Miejskiej w Sanoku od 9.01.1896 – 16.12.1897 roku, AP Rzeszów – O/Sanok (zespół 135, sygn. 160), k. 241.. Tuż obok cmentarza miejskiego, 11 listopada 1895 została poświęcona przylegająca od zachodu część cmentarza, przeznaczona dla mieszkańców – wówczas nienależących jeszcze administracyjnie do miasta – Posady Sanockiej i obszaru Dąbrówki (zazwyczaj rodzin rolniczych i rzemieślniczych); zadrzewienie tej części zapewniła Józefa Rylska. W połowie 1896 dokonano posadzenia drzewek w alejach cmentarza.
Z dniem 1 grudnia 1895 cmentarz przy ulicy Jana Matejki został zamknięty w związku z tym, że cmentarze posiadały wówczas zarówno miasto, Posada Sanocka (nowy cmentarz przy ul. Rymanowskiej) oraz Posada Olchowska (zob. cmentarz Posada). Podczas posiedzenia Rady Miejskiej 24 września 1896 radny dr Jan Gaweł zgłosił interpelację dotyczącą nieprawidłowego (odwrotnego) stawiania pomników na cmentarzu, które powinny być skierowane frontem do chodnika.
Cmentarz był przeznaczony dla pochówków ludności obrządków rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Projekt cmentarza autorstwa W. Beksińskiego przewidywał zamknięcie nekropolii po upływie 50 lat, tj. w 1946. W 1931 budynek cmentarny mieścił się przy ul. Rymanowskiej 46. Całkowita powierzchnia tej części, z uwzględnieniem pierwotnego projektu W. Beksińskiego, wynosi 2,49 ha. Znawca Sanoka, Stefan Stefański podał, że jednym z najstarszych zachowanych nagrobków w tej części jest płyta Józefa Hellebranda, zmarłego w 1898Józef Hellebrand był emerytowanym zarządcą lasów, zmarł 30 listopada 1898 w wieku 82 lat. . Od strony ulicy Rymanowskiej zostały stworzone dwie bramy wejściowe, w tym jedna główna, prowadząca do starej kaplicy.