Martin Bormann (ur. 17 czerwca 1900 w Wegeleben, zm. 2 maja 1945 w Berlinie) – niemiecki działacz partyjny, biurokrata, polityk i bojówkarz, jeden z przywódców i najpotężniejszych dygnitarzy III Rzeszy uważany za jej szarą eminencję, szef Kancelarii Partii, sekretarz Wodza, poseł do Reichstagu, minister bez teki, członek Komitetu Trzech, Reichsleiter i honorowy SS-Obergruppenführer oraz zbrodniarz wojenny skazany w procesach norymberskich in absentia na karę śmierci. Założyciel Hilfskasse der NSDAP, NSKK i Adolf-Hitler-Spende der deutschen Wirtschaft, współtwórca Volkssturmu, szef Freikorpsu Sauerland. Orędownik prześladowań Żydów, chrześcijan i Słowian. Uczestnik I wojny światowej, rewolucji listopadowej i puczu monachijskiego.
Posiadał ogromną władzę, wykorzystując swoją pozycję prywatnego sekretarza Adolfa Hitlera do kontrolowania przepływu informacji i dostępu do wodza III Rzeszy. Wykorzystał swoją pozycję do stworzenia rozbudowanej biurokracji partyjnej i jak największego zaangażowania się w podejmowanie decyzji państwowych.
Wczesne życie i edukacja Urodzony w Wegeleben (obecnie w Saksonii-Anhalt) w Królestwie Prus w Cesarstwie Niemieckim, był synem Theodora Bormanna, pracownika poczty, i jego drugiej żony Antonie Bernhardine Mennong. Wychowywał się w rodzinie luterańskiej. Miał dwoje przyrodniego rodzeństwa (Else i Walter Bormann) z wcześniejszego małżeństwa ojca z Louise Grobler, która zmarła w 1898 roku. Ponadto Antonie Bormann urodziła trzech synów, z których jeden zmarł w dzieciństwie. Theodor zmarł, gdy Bormann miał trzy lata, a jego matka wkrótce ponownie wyszła za mąż.
Bormann uczęszczał do liceum rolniczego do czasu gdy przerwał naukę w czerwcu 1918 roku, aby w ostatnich dniach I wojny światowej wstąpić do 55. Pułku Artylerii Polowej jako kanonier. Nigdy nie brał udziału w akcji, ale służył w garnizonie do lutego 1919 roku. Po zakończeniu służby, przez krótki czas był zarządcą majątku dużego gospodarstwa w Meklemburgii.
Wkrótce po rozpoczęciu pracy w majątku wstąpił do antysemickiego stowarzyszenia ziemian. Gdy hiperinflacja w Republice Weimarskiej spowodowała, że pieniądze były bezwartościowe a żywność przechowywana w gospodarstwach rolnych i posiadłościach stawała się coraz bardziej wartościowa, w wielu posiadłościach, w tym Bormanna, stacjonowały jednostki Freikorps, które chroniły uprawy przed grabieżą. Sam Bormann wstąpił do organizacji Freikorps kierowanej przez Gerharda Roßbacha w 1922 roku, pełniąc funkcję kierownika sekcji i skarbnika.
17 marca 1924 Bormann został skazany, jako wspólnik Rudolfa Hössa (późniejszego komendanta obozu Auschwitz), na rok pozbawienia wolności za udział w zabójstwie Waltera Kadowa. Karę odbywał w więzieniu Elisabethstrasse. Sprawcy wierzyli, że Kadow powiadomił francuskie władze okupacyjne w Zagłębiu Ruhry, że inny członek Freikorps, Albert Leo Schlageter, przeprowadza operacje sabotażowe przeciwko francuskiemu przemysłowi. Schlageter został aresztowany i stracony 23 maja 1923. W nocy 31 maja Höss, Bormann i kilku innych zabrali Kadowa na łąkę za miastem, gdzie został pobity i zamordowany poprzez poderżnięcie mu gardła.
Po przyznaniu się jednego ze sprawców, w lipcu policja odkopała ciało i postawiła zarzuty. Bormann został zwolniony z więzienia w lutym 1925. Następnie dołączył do Frontbann, paramilitarnej organizacji partii nazistowskiej utworzonej w celu zastąpienia Sturmabteilung, zlikwidowanej w następstwie nieudanego puczu monachijskiego. Bormann powrócił do swojej pracy w Meklemburgii i pozostał tam do maja 1926, kiedy przeniósł się z matką do Oberweimaru.
Kariera w NSDAP Początki W 1927 Bormann wstąpił do NSDAP dostając numer członkowski 60 508. 1 stycznia 1937 wstąpił do Schutzstaffel dostając numer członkowski 278 267. Na specjalny rozkaz Heinricha Himmlera w 1938 zmieniono jego numer członka SS na 555, aby odzwierciedlić jego status Alter Kämpfer (Starego Wiarusa).
Bormann podjął pracę w Der Nationalsozialist, tygodniku redagowanym przez członka partii nazistowskiej Hansa Severusa Zieglera, który był zastępcą Gauleitera (przywódcy partii w regionie) w Turyngii. Po wstąpieniu do partii w 1927 rozpoczął obowiązki jako regionalny rzecznik prasowy, ale jego brak umiejętności przemawiania publicznego sprawił, że nie nadawał się na to stanowisko. Wkrótce wykorzystał swoje umiejętności organizacyjne jako menedżer handlowy w Gau (regionie).
W październiku 1928 przeniósł się do Monachium, gdzie pracował w biurze ubezpieczeniowym Sturmabteilung (SA). Początkowo partia nazistowska zapewniała ubezpieczenie przez firmy ubezpieczeniowe członkom, którzy zostali ranni lub zabici w częstych brutalnych potyczkach z członkami innych partii politycznych. Ponieważ towarzystwa ubezpieczeniowe nie chciały wypłacić odszkodowań z tytułu takiej działalności, w 1930 roku Bormann utworzył Hilfskasse der NSDAP (Fundusz Pomocniczy Partii Nazistowskiej), fundusz zasiłkowo-zapomogowy administrowany bezpośrednio przez partię. Każdy członek partii był zobowiązany do płacenia składek i mógł otrzymać odszkodowanie za obrażenia odniesione podczas prowadzenia działalności partyjnej. Wypłaty z funduszu były dokonywane wyłącznie według uznania Bormanna.
Z czasem zaczął zyskiwać reputację eksperta finansowego, a wielu członków partii czuło się wobec niego osobiście dłużnikami po otrzymaniu świadczeń z funduszu. Oprócz określonego celu, fundusz był wykorzystywany jako ostatnie źródło finansowania partii nazistowskiej, której w tamtym czasie chronicznie brakowało pieniędzy. Po sukcesie partii nazistowskiej w wyborach powszechnych w 1930, w której zdobyli 107 mandatów, członkostwo w partii gwałtownie wzrosło. Do 1932 fundusz zbierał 3 miliony reichsmarek rocznie.
Bormann pracował również w sztabie SA w latach 1928–1930, gdzie założył Narodowosocjalistyczny Korpus Motorowy. Organizacja była odpowiedzialna za koordynację wykorzystania pojazdów silnikowych należących do członków partii, a później rozszerzona o szkolenie członków w zakresie umiejętności motoryzacyjnych.
Reichsleiter i szef kancelarii partyjnej Po Machtergreifung (niemieckie pojęcie określające przejęcie władzy przez partię nazistowską) w styczniu 1933 fundusz zapomogowy został przekształcony w ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków i mienia, w związku z czym Bormann zrezygnował z jego administrowania. Bormann złożył wniosek o przeniesienie i został przyjęty na stanowisko szefa sztabu w gabinecie zastępcy Führera Rudolfa Hessa, 1 lipca 1933 roku. Bormann był także osobistym sekretarzem Hessa od lipca 1933 do 12 maja 1941. Departament Hessa był odpowiedzialny za rozstrzyganie sporów wewnątrz partii i działał jako pośrednik między partią a państwem w zakresie decyzji politycznych i ustawodawstwa. Bormann wykorzystał swoją pozycję do stworzenia rozległej biurokracji i zaangażowania się w podejmowanie decyzji, jeżeli było to tylko możliwe.
Reichsleiter i deputowany 10 października 1933 Hitler mianował Bormanna Reichsleiterem (przywódcą krajowym partii – drugim najwyższym stopniem politycznym) NSDAP, a w listopadzie został mianowany deputowanym do Reichstagu. W czerwcu 1934 Bormann zdobył akceptację w wewnętrznym kręgu wodza III Rzeszy i towarzyszył mu wszędzie, dostarczając odpraw i podsumowań wydarzeń i próśb.
W 1935 został mianowany nadzorcą remontów w Berghofie, posiadłości Hitlera w Obersalzbergu. Na początku lat 30. Hitler kupił posiadłość, którą wynajmował od 1925 jako ośrodek wypoczynkowy. Po objęciu funkcji kanclerza Hitler opracował plany rozbudowy i przebudowy głównego domu i powierzył Bormannowi nadzór nad budową. Bormann zlecił budowę koszar dla esesmanów, dróg i chodników, garaży dla samochodów, pensjonatu, kwater dla personelu i innych udogodnień. Zachowując tytuł we własnym imieniu, Bormann wykupywał sąsiednie gospodarstwa, dopóki cały kompleks nie objął 10 kilometrów kwadratowych. Członkowie wewnętrznego kręgu Führera zaczynając od Hermanna Göringa, Alberta Speera i samego Bormanna budowali swoje domy w okolicy.
Bormann zlecił budowę Kehlsteinhaus (Orlego Gniazda), herbaciarni zaprojektowanej nad Berghofem, jako prezent dla Hitlera na jego pięćdziesiąte urodziny (20 kwietnia 1939). Hitler rzadko korzystał z budynku, ale Bormann lubił robić wrażenie na gościach, zabierając ich tam.
Klucz do Hitlera Podczas gdy Führer przebywał w Berghofie, Bormann był tam stale obecny i działał jako jego osobisty sekretarz. W tym charakterze zaczął kontrolować przepływ informacji i dostęp do wodza, który w tym okresie przekazał Bormannowi nawet kontrolę nad swoimi finansami osobistymi. Oprócz pensji kanclerza i prezydenta, dochody Hitlera obejmowały pieniądze zebrane z tantiem zebranych na jego książce Mein Kampf oraz wykorzystanie jego wizerunku na znaczkach pocztowych. thumb|Martin Bormann i Adolf Hitler, 1941 Bormann założył fundusz Adolf-Hitler-Spende der deutschen Wirtschaft, który zbierał pieniądze od niemieckich przemysłowców w jego imieniu. Część funduszy otrzymanych w ramach tego programu została wypłacona różnym przywódcom partyjnym, ale Bormann zachował większość na własny użytek Führera.
Zastępca Führera uzyskał w międzyczasie ostateczną zgodę na nominacje pracowników w służbie cywilnej, sam Bormann przeglądał akta personalne i podejmował decyzje dotyczące nominacji. Władza ta rzutowała na kompetencje ministra spraw wewnętrznych Wilhelma Fricka.
Bormann podróżował wszędzie za Hitlerem, włączając w to podróże do anektowanej po Anschlussie Austrii w 1938 roku i do Kraju Sudetów po podpisaniu układu monachijskiego w tym samym roku. W 1938 powierzono mu zorganizowanie Zjazdu Norymberskiego Partii w 1938, ważnego dorocznego wydarzenia partyjnego.
Hitler celowo rozgrywał czołowych członków partii przeciwko sobie. W ten sposób podsycał nieufność, rywalizację i wewnętrzne walki wśród swoich podwładnych w celu konsolidacji i maksymalizacji własnej władzy. Zazwyczaj nie wydawał pisemnych rozkazów; zamiast tego komunikował je ustnie lub kazał je przekazać za pośrednictwem Bormanna. Wypadnięcie z łask Bormanna oznaczało, że dostęp do Hitlera został odcięty. Martin Bormann okazał się mistrzem zawiłych walk politycznych. Wraz ze zdolnością kontrolowania dostępu do Hitlera umożliwiło mu to ograniczenie władzy Josepha Goebbelsa, Hermanna Göringa, Heinricha Himmlera, Alfreda Rosenberga, Roberta Leya, Hansa Franka, Alberta Speera i wielu innych wysokich rangą urzędników oraz funkcjonariuszy partyjnych, z których wielu stało się jego wrogami. To m.in. za jego sprawą bezwzględna i ciągła intryga o władzę, wpływy i przychylność Führera zaczęła charakteryzować wewnętrzne działania III Rzeszy.
Brunatna eminencja
W miarę postępu II wojny światowej uwaga Hitlera skupiała się coraz bardziej na sprawach zagranicznych i prowadzeniu wojny z wykluczeniem wszystkiego innego. Rudolf Heß, który nie był bezpośrednio zaangażowany w żadne z tych przedsięwzięć, był coraz bardziej odsuwany od spraw narodu i uwagi Hitlera przez własnego sekretarza – Bormanna, który z powodzeniem zastąpił Hessa w wielu jego obowiązkach i uzurpował sobie jego pozycję u boku Hitlera. Sam Hess obawiając się, że Niemcy staną w obliczu wojny na dwóch frontach w miarę postępów Operacji Barbarossa – inwazji na Związek Radziecki, która miała mieć miejsce jeszcze w tym samym roku, samotnie poleciał do Wielkiej Brytanii 10 maja 1941, z zamiarem negocjacji pokojowych z rządem brytyjskim. Po przybyciu został aresztowany i resztę wojny spędził jako więzień brytyjski, ostatecznie otrzymując karę dożywocia za zbrodnie przeciwko pokojowi oraz spisek z innymi niemieckimi przywódcami w celu popełnienia zbrodni. Hitler opisał lot Hessa jako jeden z najgorszych ciosów w jego życiu uważając go za zdrajcę oraz nakazując go rozstrzelać w przypadku powrotu do Niemiec.
12 maja 1941 Adolf Hitler zlikwidował stanowisko zastępcy Führera, przekazując dawne obowiązki Hessa Bormannowi, wraz z tytułem szefa Parteikanzlei (Kancelarii Partii).
Minister bez teki