Layne Thomas Staley (wym. [], właśc. Layne Rutherford Staley; ur. 22 sierpnia 1967 w Bellevue, zm. 5 kwietnia 2002 w Seattle) – amerykański muzyk, kompozytor, wokalista i autor tekstów. Członek zespołu Alice in Chains oraz supergrupy Mad Season.
Przygodę z muzyką zaczynał od gry na perkusji w licealnym cover bandzie. W połowie lat 80. XX wieku pełnił rolę wokalisty w amatorskim zespole glammetalowym Sleze, przekształconym w 1986 na Alice N’ Chains. Rok później dołączył do nowo utworzonego zespołu Alice in Chains, jednego z najbardziej wpływowych rockowych wykonawców ze sceny Seattle w historii, z którym w latach 1987–2002 zrealizował trzy albumy studyjne. Największy rozgłos grupie przyniosła płyta Dirt (1992), wypełniona szczerymi tekstami Staleya o jego walce z nałogiem narkotykowym. W 1994 dołączył do supergrupy Mad Season, złożonej z muzyków Pearl Jamu i Screaming Trees. Nagrał z nią album Above (1995). Od tego czasu, z uwagi na pogłębiające się wieloletnie uzależnienie od heroiny, ograniczał swoją aktywność muzyczną. W 1998 wziął udział w ostatnim w swej karierze efemerycznym projekcie Class of ’99. Problemy zdrowotne, będące następstwem nasilającego się nałogu narkotykowego, powodowały coraz większą izolację muzyka, uniemożliwiając dalszą kontynuację działalności muzycznej. Sporadycznie współpracował z innymi artystami, występując gościnnie na ich wydawnictwach.
Znany z szerokiej skali głosu – wynoszącej 4 oktawy – uznawany jest za jednego z najbardziej wpływowych wokalistów muzyki rockowej swojego pokolenia. W 2006 „Hit Parader” sklasyfikował go na 27. miejscu w rankingu „100 najlepszych metalowych wokalistów wszech czasów”. W uznaniu za jego dorobek artystyczny, proklamacją burmistrz Seattle, 22 sierpnia 2019 ogłoszono w mieście „dniem Layne’a Staleya”.
Życiorys Rodzina i młodość thumb|left|Overlake Hospital Medical Center (na zdj. w 2018), szpital, w którym urodził się Staley Layne Rutherford Staley urodził się 22 sierpnia 1967 w Overlake Hospital Medical Center w Bellevue w stanie Waszyngton. Był jedynym synem 29-letniego Philipa „Phila” Blaira Staleya oraz 19-letniej Nancy Elizabeth (z domu Layne). Dorastał i wychowywał się w położonym wzdłuż wschodniego wybrzeża jeziora Washington Kirkland na przedmieściach Seattle.
Jego rodzice pobrali się miesiąc po zaręczynach w lutym 1967 podczas prywatnej ceremonii, której przewodniczył pastor. Świadkami na ślubie byli Paul R. Staley, brat pana młodego, i Margaret Ann Layne, siostra panny młodej. Nancy Elizabeth Layne, najstarsza z trzech córek Roberta L. Layne’a i Ann J. Becker, studiowała na Cornish College of the Arts w Seattle. W 1966, będąc Miss Bellevue, startowała w konkursie na Miss stanu Waszyngton. Jej rodzice byli absolwentami Uniwersytetu Waszyngtońskiego, gdzie udzielali się na scenie kampusu w tamtejszej wspólnocie studenckiej. Philip Blair Staley, najstarszy z czterech synów Earla R. Staleya i Audrey Staley, kształcił się na Uniwersytecie w Denver (DU) w stanie Kolorado oraz był członkiem miejscowego bractwa Sigma Chi. W późniejszych latach, podobnie jak jego ojciec i dziadek Earl B. Staley (ur. 1884), prowadził biznes samochodowy. Staley miał młodszą siostrę Elizabeth „Liz” Audreyann Staley (ur. 1970), z którą łączyła go silna więź.
W kwietniu 1975 jego rodzice rozwiedli się po siedmiu latach bycia razem. 13 czerwca Nancy Elizabeth Layne wyszła za mąż za rzeczoznawcę bankowego Jamesa „Jima” Kennetha Elmera (1945–2017), który miał syna Kena (ur. 1968) z pierwszego małżeństwa. Odnosząc się do rozwodu rodziców, stwierdził: „Nie ma w tym głębokich, mrocznych tajemnic. Pamiętam, że czasami zastanawiałem się, gdzie jest mój tata, ale przez większą część czasu byłem zbyt zajęty bieganiem i zabawą”.
Decyzją rodziny, za zgodą Philipa Staleya, Elmer formalnie adoptował Elizabeth „Liz” Audreyann jako swoją córkę. Staley – w przeciwieństwie do młodszej siostry – nie chciał być adoptowany, licząc na to, że biologiczny ojciec wróci do rodziny. Nigdy też formalnie nie zmienił nazwiska, mimo że w okresie nauki w szkole średniej przedstawiał się jako Layne Elmer. Prócz przybranego brata, miał też siostrę Jamie Brooke Elmer (ur. 1978).
Edukacja i zainteresowanie muzyką Od wczesnego dzieciństwa wykazywał skłonność do kreatywności, zaś jego pierwszym wspomnieniem była muzyczna karuzela wisząca nad kołyską. Często rysował oraz układał klocki Lego lub Tinkertoy, wykazując przy tym pełne skupienie. W latach edukacji nie udzielał się w zajęciach sportowych. Zamiast tego lubił obróbkę drewna oraz jazdę na deskorolce. Jak przyznawał, nienawidził szkoły i nie był zbyt lubiany.
thumb|left|Staley w okresie nauki w Meadowdale High School (1985) Według matki, od najmłodszych lat przejawiał zainteresowanie muzyką; gdy miał 2 lata jego ulubioną piosenką była „Raindrops Keep Fallin’ on My Head” B.J. Thomasa z 1969, którą próbował śpiewać, nie znając słów. W wieku 2 lub 3 lat udzielał się w dziecięcym zespole rytmicznym w Bellevue, prowadzonym przez panią Graham. Z kolei mając 9 lat napisał we własnym egzemplarzu książki All About Me Dr. Seussa, że pragnie zostać piosenkarzem. Po tym jak w czwartej klasie szkoły podstawowej podjął decyzję o tworzeniu muzyki jako sposobie na zarabianie pieniędzy, pożyczył od wujka Boba trąbkę i chciał zostać trębaczem, wzorując się na Herbie Alpercie. Grał również na klarnecie oraz słuchał ulubionych wykonawców rockowych, mając założone słuchawki i starając się ich naśladować.
W październiku 1975, razem z ojczymem, wziął udział w swoim pierwszym koncercie, którym był występ Eltona Johna w Seattle Center Coliseum. Mając 10 lub 12 lat, udał się wraz z grupą kolegów z sąsiedztwa na koncert Van Halen, który wywarł na nim silne wrażenie. W wieku 12 lat zaczął grać na pożyczonej do przyjaciela rodziny perkusji, lecz nie miał wystarczającego grona przyjaciół, z którym mógłby założyć zespół.
Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku słuchał m.in. glam metalu i takich artystów, jak Ozzy Osbourne, Scorpions i Twisted Sister. Jego gusta nie ograniczały się w owym czasie tylko do hard rocka i heavy metalu – wśród cenionych przez niego albumów były Rumours (1977) Fleetwood Mac i Glass Houses (1980) Billy’ego Joela.
8 września 1981 zaczął uczęszczać do Meadowdale High School w Lynnwood w stanie Waszyngton. Początkowo był jednym z najniższych chłopców w klasie, przez co nie raz mu dokuczano. W wyniku licznych konfliktów z rówieśnikami, stawał się osobą zamkniętą w sobie; zaczynał większą uwagę zwracać na muzykę i narkotyki. Wdawał się też w bójki. Sytuacje te powodowały, że rozważał zakończenie edukacji. Kiedy w krótkim czasie szybko urósł do sześciu stóp (183 cm), zmienił decyzję i postanowił kontynuować edukację, wspominając, że „dziewczyny zaczęły mnie zauważać”. Nauczyciel Rick Throm – dostrzegając zamiłowanie Staleya do zajęć z przemysłowej obróbki drewna – zatrudnił go w swoim warsztacie za minimalną płacę, gdzie po szkole wykonywał różne prace, m.in. malował szopę.
Naukę zakończył 5 czerwca 1985, lecz nie uzyskał świadectwa ze szkoły średniej; wśród powodów wymieniano niezaliczenie jednego z przedmiotów lub brak jednego punktu. 4 grudnia jego dokumenty przesłano do Chrysalis School w Woodinville w stanie Waszyngton – gdzie zapisały się jego siostry – aby w tamtejszej placówce mógł uzyskać świadectwo. Zdaniem ojczyma nie podjął on tej próby, wobec czego formalnie naukę zakończył na poziomie Meadowdale High School.
Początki kariery muzycznej W okresie nauki w szkole średniej występował razem z kilkoma rówieśnikami w amatorskim cover bandzie. Mając 15 lat postanowił, że chce śpiewać. Decyzja o przejściu z perkusji na wokal była – zdaniem Davida de Soli, autora biografii Alice in Chains: The Untold Story (2015) – jedną z mających najważniejsze konsekwencje w jego życiu.
Po kłótni z wokalistą cover bandu, który odmówił mu możliwości zaśpiewania jednego z utworów, opuścił szeregi zespołu. Zamienił swój zestaw perkusyjny w sklepie na efekt delay, mikrofon i przewód, po czym zaczął ćwiczyć w pokoju, który dzielił razem z przyrodnim bratem Kenem. Obydwaj przepisywali teksty utworów z repertuaru Scorpions, Twisted Sister i Van Halen, a następnie je śpiewali. Jak wspominał, „na początku byłem okropny, ale znalazłem swój instrument”. W okresie gdy zaczynał śpiewać, słuchał również takich artystów, jak Black Sabbath, Exodus, King Diamond, Metal Church, Metallica, Queensrÿche, Slayer oraz Venom. Jako swoje młodzieńcze inspiracje powoływał się na Iana Gillana z Deep Purple, Osbourne’a i swoją matkę, która jako jedyna z rodziny miała kontakt z muzyką.
W tym samym czasie pracował dorywczo w charakterze pomocnika kelnera i pomywacza we włoskiej restauracji, znajdującej się nieopodal domu. W wolnych chwilach kontynuował ćwiczenie śpiewu.
Działalność artystyczna Sleze, Alice N’ Chains
thumb|left|Staley podczas koncertu zespołu Alice N’ Chains (1986 lub 1987) W 1984, mimo wątpliwości, zgłosił się za namową Elmera na przesłuchanie do roli wokalisty w amatorskim zespole Sleze, w którym występowali uczniowie Shorewood High School z Shoreline – Byron Hansen, James Bergstrom, Johnny Bacolas i Zoli Semanate. Według źródeł pierwszym utworem zaśpiewanym przez Staleya na próbie była kompozycja „Looks That Kill” z repertuaru Mötley Crüe lub „L.O.V.E. Machine” W.A.S.P. Dodatkowo wykonał na perkusji wstęp do „Red Hot” Mötley Crüe z albumu Shout at the Devil (1983). Zrobiwszy swoim śpiewem i grą wrażenie na pozostałych członkach, został zaangażowany na stanowisko wokalisty.
Koledzy z zespołu porównywali umiejętności nastoletniego Staleya do Vince’a Neila, choć w ocenie de Soli „jego głos był wciąż w surowej, nierozwiniętej formie, a on śpiewał w tym momencie tylko covery, wobec czego nie można było porównać jego brzmienia z wokalistami z przeszłości lub współczesnymi”.
„[Staley] miał bardzo charakterystyczny głos. Nie chciałem kolejnego Jima Morrisona lub Roba Halforda. Nie szukaliśmy tego. Nie wiem, czego szukaliśmy. Po prostu znaleźliśmy to.”– Johnny Bacolas Rozwijając styl wokalny, za namową Semanate, zakupił cyfrowe opóźnienie (ang. digital delay line), tworzące efekt echa na wokalu, i ćwiczył utwory „Metal Thrashing Mad” zespołu Anthrax, a także „Rod of Iron” Lizzy Borden. W późniejszych latach wspomniany efekt stał się częścią jego stylu wokalnego. Pierwszy koncert Sleze miał miejsce 4 lutego 1985 w Student Activities Center w Shorewood High School i zawierał covery, w tym „False Alarm” Armored Saint, „Looks That Kill” Mötley Crüe, „Black Magic” Slayera, „Countess Bathory” Venom, „L.O.V.E. Machine” W.A.S.P. i „Stakk Attakk” Wrathchild.
W ciągu następnych miesięcy muzycy kontynuowali występy, biorąc m.in. udział w konkursie Battle of the Bands na torze w Lynnwood – podczas niego Staley zmagał się z problemami gardłowymi, powodowanymi przez anginę – oraz uczestnicząc w pokazie talentów w Lakeside School w Seattle, a także w Shorecrest High School w Shoreline.
Ukończywszy 18 lat i będąc fanem Tommy’ego Lee, drogą urzędową zmienił swe drugie imię, przedstawiając się od tego czasu jako Layne Thomas Staley (choć według de Soli do zmiany drugiego imienia mogło dojść wcześniej). Jesienią 1985 wziął udział w jednym z odcinków talk-show stacji KOMO, Town Meeting, w którym omawiano kontrowersyjny temat poruszania w tekstach okultystycznych i seksistowskich treści. W swej wypowiedzi stwierdził: „Nasze teksty są pozytywne – nie używamy wulgarnego języka ani nie śpiewamy o narkotykach i seksie – ale chcę tylko swobody w pisaniu o tym, o czym chcę”. Jego występ odnotowano w „The Seattle Timesie”. Był to pierwszy raz, gdy pojawił się w telewizji i był cytowany w prasie. Wyprowadziwszy się pod koniec roku z rodzinnego domu, wynajął mały pokój, pełniący rolę schowka na miotły, w kompleksie Music Bank. Czasowo w nim zamieszkał i odbywał próby ze Sleze do momentu, gdy zwolnił się większy pokój.
thumb|Alice N’ Chains na zdj. promocyjnym w 1987. Staley drugi od prawej