mały|300px|Polonez Chopina, dzieło Teofila Kwiatkowskiego. Fryderyk Chopin jako kompozytor, „twórca” wielkiej formy muzycznej zawierającej historię i kulturę narodu – ilustracja możliwej „opery szopenowskiej”; patrz: Opera narodowa Opera polska – ogół twórczości operowej związanej z kulturą polską oraz tradycja jej wykonywania i recepcji. Obejmuje dzieła powstałe od XVII wieku do współczesności, reprezentujące różnorodne style muzyczne i tematykę zaczerpniętą zarówno z historii oraz literatury polskiej, jak i z europejskiego repertuaru operowego. Jej rozwój był związany z działalnością teatrów operowych, kształtowaniem się rodzimego libretta oraz twórczością kompozytorów, którzy łączyli wzorce międzynarodowe z elementami kultury narodowej. Tematyka librett często nawiązywała do historii Polski, rodzimej literatury, folkloru oraz wydarzeń ważnych dla kultury narodowej. Styl muzyczny opery polskiej kształtował się pod wpływem głównych nurtów muzyki europejskiej, od baroku po współczesność. Wielu kompozytorów wzbogacało jednak swoje dzieła o elementy polskiej muzyki ludowej, tańców narodowych oraz rodzimej tradycji melodycznej. Teatry operowe odegrały ważną rolę w powstawaniu, wykonywaniu i popularyzacji polskich dzieł operowych. Opera polska stanowi istotną część polskiego dziedzictwa muzycznego i teatralnego. Szczególne znaczenie w kulturze narodowej zdobyły dzieła Stanisława Moniuszki, uznawane za fundament polskiej opery narodowej, a twórczość późniejszych kompozytorów przyczyniła się do obecności polskiej opery na scenach międzynarodowych.
Historia opery polskiej
Opera władysławowska mały|upright|lewo|Władysław IV Waza – inicjator opery polskiej mały|Sala Zamku Królewskiego w Warszawie czasów władysławowskich - pierwszy stale działający teatr operowy na świecie Pierwsze opery były tworzone we Włoszech w czasach baroku, natomiast dramma per musica – wystawiano w Polsce jeszcze w czasach Zygmunta III Wazy. Miłośnikiem i mecenasem opery był również jego syn Władysław IV Waza. W 1628 r. (przed 8 marca) z jego rozkazu wystawiono operę Galatea, z muzyką Sante Orlandi i tekstem Gabriela ChiabreryHenryk Wisner, Władysław IV Waza, 1995 s. 164..
W tym samym roku wystawiono także pierwszą operę La liberazione di Ruggiero dall’isola d’Alcina, autorką której była Francesca Caccini. Dzieło zostało przyjęte pozytywnie i przetłumaczone na język polski. Po objęciu tronu Władysław IV Waza przeznaczył salę Zamku Królewskiego na spektakle operowe. Występowała w nich zaproszona do Polski trupa operowa Marco Scacchiego. Działalność opery władysławowskiej zainaugurowano spektaklem upamiętniając Pokój w Polanowie. Dramma per musica zatytułowana Giuditta, wystawiona została w 1635 r. i opowiadała historię biblijnej Judyty. Autorem tego, a także następnych librett miał być Virgilio Puccitelli. W operze władysławowskiej wykonywano dramma per musica, balety i utwory wokalne różnego rodzaju. Na Zamku Królewskim zostało najprawdopodobniej wystawione kilkanaście oper, z których żadna nie zachowała się do czasów współczesnych. Opera warszawska czasów władysławowskich była pierwszą stale działającą sceną operową w Europie (stale działała w latach 1635–1648).
W czasach Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego opery wystawiano rzadziej.
Pierwsza zachowana polska opera – Heca albo polowanie na zająca Oprócz opery seria powstawały w tym okresie również dzieła komiczne. Przykładem tych dzieł jest anonimowy, okazjonalny, przeznaczony dla wąskiego grona odbiorców utwór o tematyce łowieckiej.Datowany jest na przełom XVII/XVIII w. z librettem z ok. 1680 r. Pochodzi prawdopodobnie z terenów południowo-wschodniej Polski – województwa lwowskiego. Opublikowano go w 2005 r., pod tytułem Heca albo polowanie na zająca. Tytuł ten został nadany przez opracowującego partyturę prof. Jerzego Gołosa, a sam utwór uznawany jest za najstarszą zachowaną polską operę.
Opera saska mały|upright|Johann Adolph Hasse Wielkim modernizatorem opery polskiej był król August III Sas, który w 1748 r., wzniósł Opernhaus (operalnię) w Ogrodzie Saskim w WarszawieElżbieta Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 38., w którym odbywały się ze stałą częstotliwością przedstawienia operowe niemieckich i włoskich kompozytorów. Pojawiła się wtedy w Polsce gwiazda opery europejskiej – niemiecki kompozytor Johann Adolf Hasse, który działając w Polsce, rozsławił operę wśród szlachty i doprowadził operę polską do kunsztu na poziomie ówczesnej Europy Zachodniej. Specjalnie dla opery warszawskiej Hasse napisał operę Zenobia, libretta Pietra Metastasia. Operę na równie wysokim poziomie uprawiano także w następnych latach z coraz większymi sukcesami.
W listopadzie 2007 roku potwierdzono hipotezę, że przed operą stanisławowską pisano pierwsze polskie opery. Odnaleziono najstarszy znany utwór w języku polskim, który uważany jest za krótką operę kameralną. Tekst trafił do biblioteki uniwersyteckiej w Poznaniu, po śmierci Adolfa Chybińskiego i figurował na początku jako kantata myśliwska. Prof. Jerzy Gołos przebadał ośmiostronicowy tekst i stwierdził, że była to opera wykonywana jeszcze w czasach saskich. Nieznany jest tytuł ani autor tekstu. Gołos nadał mu nazwę „Heca albo polowanie na zająca” i zaproponował finał. Fabuła utworu jest błaha i komiczna: jest to powiastka szlachecka o polowaniu. Opowiada o dworzanach zachęcających Łowczego, by wyruszył na polowanie na zająca, tradycyjnie przygotowywanego na Boże Narodzenie. Sukces polowania mobilizuje kucharza do zorganizowania uczty, podczas której szlachcice objadają się i upijają. Stałym motywem muzycznym jest „Pije Kuba do Jakuba”.
Opera stanisławowska Największy rozkwit opery polskiej przypada na lata panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1777 r. Franciszek Bohomolec napisał libretto do kantaty Nędza uszczęśliwiona. Wojciech Bogusławski przerobił je na libretto operowe, które z muzyką Macieja Kamieńskiego wystawiono w Operze Warszawskiej.
Kompozytor był spolonizowanym Słowakiem, Bogusławski i Bohomolec zaś byli polskimi szlachcicami. Tak rozpoczęła się działalność animowana przez Bogusławskiego, którego nazwano następnie „ojcem polskiego teatru”. Bogusławski napisał i wystawił z muzyką Jana Stefaniego operę buffa, Henryk VI na łowach, a następnie Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale. Tekst tej ostatniej opery, zagubionej po powstaniu styczniowym i odnalezionej dopiero w 1929 r. przez Leona Schillera (który nazwał ją „polską operą narodową”), uznawany jest dziś za mistrzostwo aluzji. Premiera Krakowiaków i Górali 1 marca 1794 r. podobno wywołała niespotykanie wielki aplauz. Miała ona miejsce na około cztery tygodnie przed przysięgą Kościuszki na rynku krakowskim, a sama opera zawierała pro kościuszkowskie hasła. Po czterech wystąpieniach władze nakazały zdjęcie jej z afisza z powodu nieoczekiwanej popularności i aluzji antyzaborczych.
Opera narodowa mały|upright|Józef Elsner mały|upright|Karol Kurpiński Rozbiory Polski nie zatrzymały działalności opery. Nadal działał Wojciech Bogusławski, a w latach 90. XVIII wieku pojawił się we Lwowie Józef Elsner. Spośród wielu jego oper, które tam wystawiono, zachowała się tylko jedna – Amazonki, czyli Herminia. Kiedy Elsner zajął się Operą Narodową w Warszawie, zaczął pisać opery nawiązujące do polskiej muzyki ludowej. Stworzył w ten sposób polską i pierwszą na świecieOpera narodowa to znaczy opera zawierająca w sobie główne elementy kultury i świadomości narodu, jego prezentację i charakterystyczny byt tego narodu. W tym rozumieniu nie może być operą narodową przykładowo Dydona i Eneasz Henry’ego Purcella, ani nawet nawiązująca do ludowych legend opera Czarodziejski flet Wolfganga Amadeusa Mozarta. Leon Schiller, odkrywca Krakowiaków i Górali, nazywa tę operę narodową właśnie zgodnie z tą definicją. Opera Krakowiacy i Górale inspirowana była po części operą Der Bettelstudent, oder das Donnerwetter Petera von Wintera, w której lud jest przedstawiany jako motłoch. W Krakowiakach i Góralach więc przedstawienie ludu jako narodu chroniącego swego etosu, kultury i bytu czyni ją pierwszą znaną na świecie operą narodową. Musiało więc być to novum, ponieważ wcześniej nie komponowano oper dotyczących narodów nowożytnych i ich kulturalnego bogactwa. Właściwy modus opery narodowy utworzyli późniejsi kontynuatorzy – Elsner i Kurpiński. Następnie opera narodowa powstała w Rosji – pierwsze to opery Michaiła Glinki z lat 30. Potem opery Gioacchino Rossiniego i Giuseppe Verdiego we Włoszech, a raczej dla Włoch. Informacje zaczerpnięte po części z tekstu „Aby Polacy śpiewali...” Barbary Przybyszewskiej-Jarmińskiej. formę opery narodowej.
W Warszawie rozpoczął swą operową działalność napisaniem muzyki do libretta Bogusławskiego pt. Ishakar. Miał jednak wątpliwości co do jej sukcesu, ponieważ nie znał aż tak dobrze języka polskiego, by móc go muzyczne wyrażaćKiedy Bogusławski zaprosił Elsnera do napisania muzyki do opery Ishakar, kompozytor odpowiedział: „Ależ panie Bogusławski! Zastanów się! wszakże nie dość biegły jestem w języku polskim, bym mógł dorabiać muzykę do tekstu polskiego!”. Potem Elsner zajmował się takimi problemami tekstu śpiewanego jak akcentowanie. Opisywał to w pracach: Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego (1818), Sumariusz moich utworów muzycznych z objaśnieniami o czynnościach i działaniach moich jako artysty muzycznego (1849). Informacja ze Słownika teatru polskiego, wyd. PWN.. Zajął się też problemem zmian akcentu w tekście śpiewanym, który w wyniku zniekształceń, mógł być niezrozumiany.
Elsner stał się wkrótce dyrektorem Opery Narodowej. W 1811 r. pojawił się w Warszawie Karol Kurpiński, który został dyrygentem w Operze. Elsner popadł z nim w konflikt i po trzynastu latach, na żądanie Kurpińskiego, został zwolniony przez Rządową Dyrekcję Teatru Narodowego. Zdążył jednak w tym czasie stworzyć 30 oper. W 1809 roku wystawiono Leszka Białego z librettem Bogusławskiego, który odniósł znaczący sukces. Potem jeszcze tylko komedioopera Siedem razy jeden i Król Łokietek odniosły dość spore sukcesy.
Elsnerowi odmawiało się polskości i oskarżano o sympatyzowanie z zaborcąZa sympatyzowanie z zaborcą Elsner mógł wpaść w konflikt z Bogusławskim i Kurpińskim (przyczyny konfliktów nie są dokładnie znane). Elsner nie budził zaufania wśród Polaków. Słownik teatru polskiego, PIW.. Kompozytor chwalił zaborczych cesarzy, między innymi cara Aleksandra I. Po powstaniu listopadowym jednak prawdopodobnie zmienił zdanie. Przez długie lata bronił języka polskiego jako pięknego i zdatnego do śpiewania. Gorąco propagował polską operę (liczącą za czasów Elsnera już ponad 300 tytułów) szczególnie w pierwszym zarysie operowym opery polskiej – Die Oper der Polen wydanym w 1812 r..
Wielkie sukcesy zaczął w tym czasie odnosić Karol Kurpiński, który zasłynął osiemnastoma operami. Wszystkie przyjęto entuzjastycznie, jednak najbardziej znane jego dzieła to Zamek w Czorsztynie i Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale. Ta pierwsza stała się pierwowzorem późniejszego Strasznego Dworu Stanisława Moniuszki. W tej drugiej wykorzystano nową wersję libretta Bogusławskiego. Wielką sławę przyniosła też Kurpińskiemu Nagroda, czyli wskrzeszenie Królestwa Polskiego. Kurpiński jako żarliwy patriota i wróg zaborców uprawiał w tym dziele walkę poprzez muzykę (podobnie jak Giuseppe Verdi). Za czasów Elsnera Kurpiński w znacznym stopniu zmodernizował scenę narodową, także po objęciu stanowiska dyrektora Opery Narodowej w 1824 r. Wprowadził na polską scenę takie dzieła jak: Don Giovanni Mozarta, Westalka Spontiniego, Fra Diavolo Aubera, Wolnego strzelca Webera i wiele innych wielkich dzieł m.in. Gaetana Donizettiego, Giacomo Meyerbeera, czy Gioacchino Rossiniego.