Sobór Świętej Trójcy – prawosławna cerkiew parafialna w Sanoku. Należy do dekanatu Sanok diecezji przemysko-gorlickiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Sobór mieści się w Sanoku przy ulicy Zamkowej 14.
Jest to murowana budowla wzniesiona w latach 1784–1789 w stylu klasycystycznym, z barokowymi ołtarzami bocznymi oraz pełnym ikonostasem z XVII-wieczną ikoną Matki Boskiej z Dzieciątkiem.
Ustanowiona katedrą diecezji przemysko-nowosądeckiej w 1983„Jednocześnie zaś «wielu ludziom do myślenia daje fakt stworzenia episkopatu prawosławnego w Sanoku, gdzie w czasie święceń do licznie zebranego narodu ukraińskiego przemawiano w języku rosyjskim». Na koniec Łemkowie wzywają Prymasa Polski: «Zechciejcie jak brat podać nam nie kamień, a chleb».” Kultura: wyd. 472–475, 1987; funkcję tę pełniła do 2016Komunikat Kancelarii Św. Soboru Biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Warszawa 26 VIII 2016..
Cerkiew ta nie jest typowa. Oprócz ołtarza głównego i ikonostasu posiada dwa boczne ołtarze ofiarne. Obydwa całkiem pojedyncze, symbolizują te cerkwie, które znajdowały się dawniej na terenie Sanoka. Pierwszy ołtarz znajdujący się po prawej stronie jest symbolem cerkwi, która stała na placu zamkowym, drugi ołtarz poświęcony jest ikonie Matki Boskiej, którą przeniesiono z cerkwi Narodzenia Matki Bożej zburzonej w 1790.
Znajduje się w sąsiedztwie zamku przy ruinach murów miejskich.
Cerkiew Zesłania Ducha Świętego Pierwotnie w cerkwi funkcjonowała greckokatolicka parafia Zesłania Ducha Świętego. Cerkiew została wybudowana w latach 1784–1789. Proboszczem był wówczas Jan KuniewiczFeliks Kiryk, Kościół i klasztor franciszkański, W okresie staropolskim, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 261.. Przy świątyni na początku XX wieku został wzniesiony budynek plebanii.
Do 1947 działała katedra greckokatolicka pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego. W 1957 cerkiew przeszła pod władanie Kościoła Prawosławnego.
Historia Zgodnie z tradycją ustną na ziemi sanockiej działali uczniowie św. bracia sołuńscy Osław i WiznogPrzegląd historyczny: Tom 76, 1985.
Pierwsza wzmianka o budowie w tym miejscu cerkwi prawosławnej pochodzi z 1564„Ultima Januarii Plac na cerkiew Sanocka dzisieyszego krola J(ego)m(oś)ci millesimo quingentesimo quinquagesimo primo za relacya y podpisem Joannis de Ocieszymo ktorym jego krolewska mość raczy konfirmować y approbować wymirzenie y naznaczenie placu na zbudowanie cerkwi w Sanoku przy murze miejskim z jedney strony, a z drugiej strony przy ogrodzie Liechow od przekopy grodzkiej poczawszy aż do ulice miejskiej innyi przez Piotra de Zborowa kasztelana Sandomirskiego a Sanockiego Staroste z nakazania krola j(ego)m(oś)ci, y pszyszkod popa krolowi j(ego)m(oś)ci gdzie octava Martii manasterz S(an)cti Onupfrii ukazal list gdzie krol nieboszczyk Zygmunt odpuścił czynszu dwanaście groszy temu manasterowi; odpuszczenie Czynszu upada bo wieczne a wszakze wszystko sie z tym do krola j(ego)m(oś)ci co potym krol j(ego)m(oś)ci odlożył na inny czas kiedy okolo szpitalow, klasztorow etc. namiąkowane będzie. Lustrationis privilegiorum palatinum Russiae. Oblata. Introsanocensis 1564-to. 29 stycznia 1564”. Zapis podania z eparchii przemyskiej do relacji kanclerzowi koronnemu. w: AP w Przemyślu. Nr 28 Dod. ss. 8–10.„W literaturze przedmiotu istnieje spór, czy w ogóle św. Mikołaj patronował cerkwi sanockiej, czy też była ona od początku, tj. od połowy XVI w., pod wezwaniem Zesłania Ducha św.” w: J. Czajkowski. Łemkowie w historii i kulturze Karpat. 1994 s. 135, 179, 192; „Na Wałach Miejskich istniały cerkwie pw św. Mikołaja i Świętego Ducha (do 1789 roku). Na przedmieściu (poniżej obecnie istniejącego Parku Mickiewicza) stała w tym samym czasie inna drewniana cerkiew pw Narodzenia NMP, rozebrana w 1790” w: Saładiak. Pamiątki i zabytki kultury ukraińskiej w Polsce, 1993„Pierwsza sanocka cerkiew prawosławna pod wezwaniem św. Dymitra była usytuowana na zamku w Sanoku. Cerkiew ta została rozebrana w 1550. Oprócz tej cerkwi w Sanoku były jeszcze cztery cerkwie prawosławne [m.in. cerkiew pw. Narodzenia NMP, rozebrana w 1790] oraz monaster żeński św. Onufrego [z II poł. XVII w.; na Przedmieściu Sanockim, zwanym później Posadą Sanocką, cerkiew przedmiejska (predhradska), o czym świadczą rejestry podatkowe ziemi sanockiej, w których jest o niej wzmianka pod rokiem 1507. Powiązanie między obydwoma cerkwiami było ścisłe, aż do ich połączenia pod koniec XVIII w. w jedną parafię.]. Po zajęciu Sanoka przez Kazimierza Wielkiego w 1340 mnichów prawosławnych usunięto, a na ich miejsce ulokowano zakon franciszkanów. Po ogłoszeniu unii brzeskiej i nie podpisaniu aktu przystąpienia do niej przez bpa Michała Kopystyńskiego, funkcjonował przy łacińskiej kurii biskupiej w Przemyślu unicki wikariusz generalny dla ziemi sanockiej, którym był Harasym Dubiecki, wcześniej namiestnik prawosławnego bpa przemyskiego. Przez okres ponad osiemdziesięciu lat, po śmierci biskupa Kopystyńskiego (1609), diecezja przemyska stała się areną walki i zmagań o jej przynależność do unii lub do prawosławia. Ludność Sanoka postanowień Unii Brzeskiej z 1596 nie przyjęła”. [w:] Szematyzm: katalog świątyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji przemysko-nowosądeckiej [stan na 31.11.1999 r.], In-t Kultury Prawosławnej, 1999, str. 38.. Jednak prawdopodobnie pierwsza prawosławna cerkiew pw. św. Dymitra znajdowała się na sanockim zamku„Pierwsza wiadomość o cerkwi sanockiej, stojącej na wzgórzu zamkowym pochodzi z 1435. Służyła ona załodze zamku i mieszczanom. Cerkiew podmiejska odnotowana jest po raz pierwszy w 1507. Obydwie były znacznie starsze.” w; Czajkowski. Łemkowie w historii i kulturze Karpat. 1994 s. 135, 179, 192. Cerkiew zamkowa została zburzona na rozkaz starosty sanockiego Mikołaja Wolskiego. W tym samym czasie syn podkomorzego sanockiego Mikołaja z Hoczwi Matjasz IIIKonopczyński. Polski Słownik Biograficzny. 1935 zamienia cerkwie w swoich dobrach na zbory kalwińskieMiesięcznik heraldyczny. Polskie Towarzystwo Heraldyczne, Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie, 1908 str. 137; Konopczyński. Polski słownik biograficzny. 1935 str. 228. W miejscu parafii prawosławnych powstają również zbory m.in. w Uluczu i Trepczy. Protektorem prawosławia na tych ziemiach był Jan Szczęsny Herburt, syn starosty sanockiego Jana Herburta i bratanek łacińskiego biskupa przemyskiego Walentego Herburta.
W latach 1421–1440 zarządzał diecezją przemyską bp Eliasz, który po raz pierwszy użył tytułu biskupa przemysko-samborskiego, zaś od rządów bp Antoniego Winnickiego doszedł trzeci człon – sanocki. Jeszcze w XVII w. rezydują tu prawosławni biskupi przemysko-sanoccy Antoni Winnicki i Innocenty Winnicki, który dopiero w 1692 zmuszony był przyjąć unię brzeską i przenieść się do Przemyśla.
Świątynia sanocka powstała w miejscu drewnianej cerkwi prawosławnej na początku XVIII w. przejętej przez Kościół greckokatolicki. W 1790 wybudowano w tym miejscu nową murowaną i konsekrowanoDo 1947 cerkiew dekanalna Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny. Kolejnymi administratorami byli ks. Wasyl Maściuch (do 1936), administrator-regent ks. Jan Polański (1936), ks. Jakow (Jakub) Medwecki (1936–1941) – byli oni związani z tzw. orientacją staroruską, ks. Ołeksander (Aleksander) Małynowśki (1941–1944) związany był z orientacją narodowo-ukraińską [w:] Krzysztof Z. Nowakowski, Administracja Apostolska Łemkowszczyzny w latach 1939–1947, (w:) Polska – Ukraina. 1000 lat sąsiedztwa, t. 3, Przemyśl 1996 pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego. mały|Ostatni Administrator Apostolski Łemkowszczyzny dr Ołeksandr Małynowski przed cerkwią pw. Zesłania Ducha Świętego w Sanoku
mały|lewo|Widok cerkwi przed 1939 Po 1918 polskie władze wojskowe traktowały życzliwie przejście na prawosławie pewnej części Łemków grekokatolików; dla tych, którzy pozostali przy Kościele greckokatolickim, zorganizowano osobną jednostkę administracyjną kościelną w SanokuAndrzej Ajnenkiel – Polska po przewrocie majowym, 1980. W połowie lat 20. nastąpiła też konsolidacja wyznawców prawosławia w Polsce. W 1924 doszło do zatwierdzenia autokefalii Cerkwi Prawosławnej w Polsce, co miało prowadzić do uniezależnienia się jej od Cerkwi rosyjskiej i Synodu. Pierwszy administrator AAŁ rozpoczął swoje urzędowanie od uroczystego nabożeństwa w cerkwi sanockiej w święto Jordanu w 1935. Przez te poczynania wzrastała ranga Sanoka, który stał się ośrodkiem administracji dziewięciu dekanatówŁemkowie w historii i kulturze Karpat: Część 2.
Po 1944 biskup ordynariusz przemyski podtrzymywał parafie unickie w Komańczy i Krempnej, w których pozostali proboszczowie oraz umożliwił księdzu Józefowi Siekierzyńskiemu, byłemu kanclerzowi Administracji Apostolskiej Łemkowszczyzny, korzystanie z cerkwi w Sanoku, w porozumieniu z miejscowym proboszczem łacińskim. Reakcją władz powiatowych na te fakty było „żądanie oddania kluczy do świątyni, zaś delegacji wiernych, przybyłych w tej sprawie z interwencją, zaproponowały przejście na prawosławie – wówczas cerkiew zostałaby im zwrócona.”Polska–Ukraina, 1000 lat sąsiedztwa: Tom 1 s. 260, 1990. Następnie cerkiew była zajęta przez kościół rzymskokatolicki i mieścił się tu punkt katechetyczny, a także odprawiano nabożeństwa dla młodzieży szkolnejWłodzimierz Marczak. Ukrainiec w Polsce: Dole i niedole w PRL-u, 1994, str. 138. Tuż po zakończeniu II wojny światowej w następstwie decyzji władz państwowych, przy braku protestów kościelnej hierarchii, działalność Cerkwi greckokatolickiej zostaje w Polsce (z wyjątkiem Warszawy) zakazana, w konsekwencji czego większa część sanockiej wspólnoty greckokatolickiej przeszła do kościoła rzymskokatolickiego, inni zadeklarowali się jako niewierzący, niektórzy wreszcie przeszli na prawosławie.
Ostatni ksiądz greckokatolicki Józef Siekierzyńskiks. Józef Siekierzyński (Siekieżynśkyj Josyf, ur. w Sanoku) kanclerz AAŁ, długoletni katecheta sanocki, uczący religii młodzież greckokatolicką, założył i częściowo finansował dwutygodnik „Werchowyna”, był również jego redaktorem naczelnym [w:] Płaj: zeszyt krajoznawczy Towarzystwa Karpackiego: t. 27–29, sprawował Liturgię najpierw w kaplicy szpitalnej, a po jej zamknięciu w urządzonej za zgodą władz kościelnych kaplicy domowej do połowy 1947Zarys historii Kościoła greckokatolickiego w Polsce w latach 1944–1989, nie przeszedł na prawosławie, ale miał do tego zachęcać sanockich Ukraińców grekokatolików. W 1961 funkcjonariusze organów bezpieczeństwa doprowadzili do zamknięcia greckokatolickiej cerkwi w Komańczy.
Według relacji Włodzimierza Marczaka greckokatolicka biblioteka cerkiewna prawdopodobnie bez żadnych dokumentów zdawczo odbiorczych została po wojnie zdeponowana na plebanii kościoła Przemienienia Pańskiego w Sanoku. W następnych latach została wydana przedstawicielom kościoła prawosławnego w Sanoku, część jej uległa spaleniu podczas pożaru cerkwi a pozostała część uległa rozproszeniu„Trzy razy odwoził te książki na naszą plebanię. ... około tysiąca tomów, z braku innego miejsca przechowywano w jednej z zakrystii i ostatecznie zbiór spłoną w czasie pożaru tejże cerkwi. Osiem Trebników przekazał [Włodzimierz Marczak] do różnych cerkwi na Ukrainie, cztery książki trafiły do sanockiego muzeum, osiem do ukraińskiego gimnazjum w Przemyślu, parę egzemplarzy do Fundacji św. Włodzimierza w Krakowie. Kilka egzemplarzy zabrał Marian Rajtar, niemieckie książki za zgodą władyki zostały przekazane pastorowi Vosovi ze Szwajcarii” (w:) Włodzimierz Marczak Ukrainiec w Polsce, , 2004 Sanok, str. 89.