thumb|240 px|Radziecki znaczek pocztowy z wizerunkiem Sacharowa z 1991 thumb|240 px|Pomnik Andrieja Sacharowa w Erywaniu Andriej Dmitrijewicz Sacharow (, ur. 21 maja 1921 w Moskwie, zm. 14 grudnia 1989 tamże) – rosyjski fizyk jądrowy uważany za „ojca radzieckiej bomby wodorowej”, twórca m.in. teorii indukowanej grawitacji, działacz polityczny, laureat Pokojowej Nagrody Nobla. Członek Akademii Nauk Związku Radzieckiego, deputowany na I Zjazd Deputowanych Ludowych Związku Radzieckiego.
Życiorys W 1938 rozpoczął studia na Pedagogicznym Uniwersytecie Moskiewskim. Ukończył je w Aszchabadzie, ponieważ uczelnia musiała zostać ewakuowana w trakcie inwazji niemieckiej w 1941. Następnie zaczął pracę laboratoryjną w Uljanowsku. Powrócił do Moskwy w 1945, gdzie w 1947 uzyskał doktorat. Zajmował się m.in. promieniowaniem kosmicznym. W połowie 1948 trafił do zespołu Igora Kurczatowa, gdzie zaczął pracę w radzieckim programie jądrowym. Po śmierci Kurczatowa został szefem programu, stając się współtwórcą radzieckiej bomby wodorowej. Widząc skutki dokonywanych prób, odmówił dalszych badań, stając się dysydentem.
W 1964 podczas wyborów do Akademii Nauk zabrał głos, atakując m.in. hołubionego przez władzę Trofima Łysenkę. Od tego czasu coraz częściej zabierał głos w sprawach społecznych i politycznych. W 1968 napisał długi esej Rozmyślania o postępie, pokojowym współistnieniu i wolności intelektualnej. Wydano go w nakładzie 18 mln egzemplarzy, najpierw jako samizdat, a następnie za granicą. To spowodowało ostrą reakcję władz. Został wyrzucony z pracy w ośrodku badań jądrowych i pozbawiony wszelkich tytułów. Mimo to działał na rzecz rozbrojenia, ograniczenia potencjałów nuklearnych, demokracji i poszanowania praw człowieka. W 1975 otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Krytykował ustrój sowiecki, określając go jako totalitarny, a jego poczynania – m.in. interwencję w Afganistanie – jako akty agresji.
W 1980 został zesłany do miasta Gorki (obecnie Niżny Nowogród) za protesty przeciwko inwazji Związku Radzieckiego na Afganistan. 3 grudnia 1986 wrócił do Moskwy.
Był żonaty z Jeleną Bonner.
Został pochowany na Cmentarzu Wostriakowskim w MoskwieМосковский некрополь. САХАРОВ Андрей Дмитриевич (1921 – 1989)..
Odznaczenia, wyróżnienia i upamiętnienie Bohater Pracy Socjalistycznej (trzykrotnie, w 1953, 1956 i 1962) Nagroda Stalinowska (1953) Nagroda Leninowska (1956) Order Lenina (1954) Medal jubileuszowy „W upamiętnieniu 100-lecia urodzin Władimira Iljicza Lenina” Medal jubileuszowy „Trzydziestolecia zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Medal jubileuszowy „Czterdziestolecia zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Medal „Za ofiarną pracę w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Medal „Weteran pracy” Medal „Za rozwój dziewiczych ziem” Medal „W upamiętnieniu 800-lecia Moskwy” Krzyż Wielki Orderu Krzyża Pogoni (Litwa, 2003, przyznany pośmiertnie)
W 1975 za działalność na rzecz praw człowieka otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, którą przeznaczył na cele charytatywne.
Upamiętnienie Od 1988 nagrodę jego imienia w uznaniu dla osób zasłużonych w walce na rzecz praw człowieka i wolności nadaje Parlament EuropejskiParlament Europejski Nagroda im. Sacharowa za wolność myśli, https://web.archive.org/web/20180108062441/http://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/pl/home/30-years.html [dostęp 7 stycznia 2018]..
16 grudnia 2010 Rada m.st. Warszawy nadała jednej z ulic na terenie dzielnicy Bielany imię Andrieja SacharowaUCHWAŁA Nr V/90/2010 RADY MIASTA STOŁECZNEGO WARSZAWY z dnia 16 grudnia 2010 r. w sprawie nadania nazwy ulicy w Dzielnicy Bielany m. st. Warszawy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, Warszawa, 28 stycznia 2011, Nr 9, s. 1769, http://edziennik.mazowieckie.pl/legalact/2011/9/335/ [dostęp 9 stycznia 2018].. W Polsce naukowiec patronuje jeszcze ulicom w Łodzi i Krakowie.
Przypisy
Bibliografia
The Human Rights Movement 1969–1979 Andrey Dmitriyevich Sakharov Сахаров Андрей Дмитриевич – Герои страны
Kategoria:Bohaterowie Pracy Socjalistycznej Kategoria:Laureaci Nagrody Leninowskiej Kategoria:Laureaci Nagrody Stalinowskiej Kategoria:Członkowie Rosyjskiej Akademii Nauk Kategoria:Członkowie Międzyregionalnej Grupy Deputowanych Kategoria:Rosyjskie ofiary prześladowań komunistycznych 1917–1991 Kategoria:Radzieccy dysydenci Kategoria:Rosyjscy działacze praw człowieka Kategoria:Nobliści – nagroda pokojowa Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Odznaczeni Medalem 100-lecia urodzin Lenina Kategoria:Odznaczeni Medalem za Ofiarną Pracę w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945 Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za rozwój dziewiczych ziem” Kategoria:Odznaczeni Medalem 800-lecia Moskwy Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Pogoni Kategoria:Rosyjscy fizycy XX wieku Kategoria:Rosyjscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Ludzie związani z Moskwą Kategoria:Ludzie urodzeni w Moskwie Kategoria:Urodzeni w 1921 Kategoria:Zmarli w 1989 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Wostriakowskim w Moskwie