mały|230px|Św. Piotr – według rzymskiego katolicyzmu – pierwszy papież, obraz Petera Rubensa Papież (Ojciec ŚwiętyZasady pisowni słownictwa religijnego, zatwierdzone przez Radę Języka Polskiego 7 maja 2004 r., łac. summus pontifex, od starożytnego pontifex maximus; wł. papa, gr. πάπας (papas); forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, prymas Italii, zwierzchnik Kościoła katolickiego, głowa Stolicy Apostolskiej oraz suweren Państwa Miasta WatykanWedle artykułu 1 Prawa Fundamentalnego Watykanu..
Tytułu papieża używają również: koptyjski patriarcha Aleksandrii, głowa Kościoła koptyjskiego oraz prawosławny patriarcha Aleksandrii, zwierzchnik prawosławnego Patriarchatu Aleksandryjskiego oraz zwierzchnik Kościoła Palmariańskiego.
Lista papieży
Źródło władzy biskupa Rzymu
Biskupi Rzymu oparli swój prymat na sukcesji apostolskiej, zgodnie z tradycją, według której pierwszym biskupem Rzymu był Piotr Apostoł, który zginął tam śmiercią męczeńską. Nowy Testament milczy wprawdzie na ten temat i wspomina tylko o podróży św. Piotra do Antiochii (Gal 2, 11), a w zakończeniu Listu do Rzymian Pawła Apostoła pośród licznych osób Piotr nie jest wymieniony, ale o pobycie apostoła w Rzymie mówią inne pisma z pierwszych wieków istnienia chrześcijaństwa, m.in. list biskupa Antiochii Ignacego do Kościoła w Rzymie, napisany za panowania cesarza Trajana (98–117). Obecnie większość historyków chrześcijańskich uznaje wysokie prawdopodobieństwo pobytu Piotra w Rzymie, co najmniej w roku jego męczeństwa. Apostołowie Paweł i Piotr, z racji swej funkcji (apostolos = wysłannik), uważani są za organizatorów kościoła partykularnego (lokalnego) w Rzymie, niezależnie od możliwości, że pierwszym liderem tego kościoła (przewodniczącym kolegium prezbiterów/biskupem) mógł być dopiero Linus (64–76/79). Św. Ireneusz napisał: O Linusie wspomina Paweł w swym liście do Tymoteusza (2 Tm 4, 21).
Kościół rzymskokatolicki naucza, że Piotr był uczniem Jezusa, od którego uzyskał szczególną władzę. Tej doktrynie szczególnie przeciwni byli patriarchowie i biskupi greccy, którzy godzili się tylko na honorowy prymat biskupa Rzymu. Spór o pierwszeństwo biskupów Rzymu doprowadził w 1054 do podziału chrześcijaństwa na katolicyzm i prawosławie (zobacz: schizma wschodnia). Władzę papieża zanegował też ksiądz Marcin Luter, dając początek protestantyzmowi. W późniejszym czasie zwierzchnictwo papieża odrzucili także starokatolicy.
Jako biblijne uzasadnienie szczególnej pozycji biskupa Rzymu katoliccy teologowie przytaczają następujące teksty: 1.
Pierwszy znany przypadek, w którym fragment ten został zastosowany do biskupa rzymskiego, pochodzi z III w. Jest to stwierdzanie swojego następstwa po Piotrze przez papieża Stefana I zmarłego w 257Klaus Schatz, Prymat papieski od początków do współczesności, przekł. Ewa Marszał i Jerzy Zakrzewski SJ, Wydawnictwo WAM, Kraków 2004, s. 31..
Słowa Piotr (Πέτρος) i Skała (πέτρα) pochodzą co prawda ze wspólnego korzenia, ale ich znaczenie nie jest identyczne – są różnymi, bliskoznacznymi słowami. Egzegeci rzymscy odwołują się przy tym do oryginalnego języka Ewangelii, za jaki uważają aramejski, gdzie najprawdopodobniej był użyty wyraz „kefas”, oznaczający zarówno Piotra, jak i skałęZob. Romaniuk, Św. Piotr, dz.cyt., s. 11–11, 33; por. Ratzinger J., Kościół wspólnotą, Lublin 1993, s. 39..
W IV wieku Optat z Mileve zauważył, że Kefas nie tylko po hebrajsku oznacza „skałę”, ale także po grecku „głowę” (kephale)Patrologiae cursus completus. Series Latina, wyd. J.P. Migne, tomy 1-221, Paryż 1844-1864, 11, 947..
Według innych interpretacji zacytowany fragment odnosi się nie do nadania władzy, ale do mocy Boga, który działa poprzez człowieka wierzącego. Dlatego w kolejnych wierszach czytamy o Piotrze: W tej samej Ewangelii czytamy także te same słowa w odniesieniu do wszystkich uczniów:
2.
Według niektórych tradycji chrześcijańskich potrójne zapytanie Jezusa odnosi się do potrójnego zaparcia się Piotra i jest próbą prawdziwości uprzedniego wyznania Piotra o Jezusie z Mt 16, 16:
Nadto, przeciwnicy władzy papieskiej zwracają uwagę na słowa Jezusa Chrystusa: Z kolei zwolennicy biskupa Rzymu nie widzą tu analogii do sprawowanej przez papieża władzy, a jedynie do jego postawy wobec innych. 3.
Oraz podobne do powyższego Mt 17,1; Mt 26,37; Mk 3,16-20; Mk 5,37; Mk 9,2; Łk 6,14-16; Dz 1,13.
Wielokrotne wymienianie imienia św. Piotra jako pierwszego z imion apostołów wskazuje na szczególną rolę biskupa Rzymu.
4. Oraz podobne do powyższego Łk 8,45; Łk 9,33; Łk 21,41; Mt 15,15.
Argumentem na pierwszeństwo św. Piotra jest również to, że występował on w imieniu wszystkich apostołów i często zabierał głos jako jedyny spośród otaczających Chrystusa; oraz był pierwszym apostołem, który uznał Jezusa za Mesjasza (Mt 16,16; Mk 8,29; Łk 9,20; J 6,69).
Podstawy władzy W trzech pierwszych stuleciach historii chrześcijaństwa poszczególni biskupi (lub raczej kościoły partykularne/lokalne, którym przewodzili) mieli bardzo dużą autonomię, ale od początku Rzym jako stolica Cesarstwa Rzymskiego miał szczególną pozycję.
Już w pierwszym wieku, w momencie konfliktu we wspólnocie w Koryncie (wspólnota odwołała biskupa) poproszono o rozstrzygnięcie sporu właśnie biskupa Rzymu, którym był w tym czasie Klemens I. O decyzję poproszono czwartego z kolei papieża, mimo że w Efezie żył jeszcze św. Jan Apostoł.
Zachowała się odpowiedź Klemensa (jest to jeden z najstarszych tekstów patrystycznych). Oto jej fragment:
Ks. Cathrein SI komentuje tę wypowiedź następująco:
Św. Ignacy Antiocheński, kiedy jechał do Rzymu, gdzie miał być sądzony, i praktycznie pewne było, że poniesie śmierć, w liście do wspólnoty rzymskiej (dot.: Diecezja rzymska/Święty Kościół Rzymski) podkreślał jej prymat w Kościele Powszechnym, m.in. wyrażeniem „kościół przewodzący w miłości”.
Św. Ireneusz biskup Lyonu, pisze ok. 180:
Tertulian (ok. 160-ok. 220) uważał, że prymat i władzę „wiązania i rozwiązywania” otrzymał tylko jeden z Apostołów – św. Piotr, który umarł w Rzymie. A ponieważ prymat musi trwać, trwa w rękach biskupów RzymuMarcin Karas, Integryzm Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X, Księgarnia Akademicka, Kraków 2008, s. 63..
Św. Cyprian (zm. 258) nazywa Kościół rzymski „Kościołem głównym, z którego jedność kapłańska powstała – matką i korzeniem Kościoła katolickiego”, dlatego że jest nieprzerwanie biskupstwem św. Piotra, żyjącego w jego następcach, zaś samego biskupa rzymskiego nazywa „zastępcą Chrystusa”Św. Cyprian z Kartaginy, Listy, 48 i 53, [w:] Rouet de Journel, Enchiridion patristicum, nr 574, 580..
Męczeńska śmierć 29 z 33 pierwszych papieży jest argumentem na to, że biskup Rzymu był w oczach Cesarzy rzymskich głową KościołaKarol Stehlin, Prymat Biskupa Rzymu FSSPX..
Rozstrzygającym konflikt pomiędzy św. Anastazym I a jego przeciwnikami w Antiochii był Juliusz I. Papież zwołał synod, na którym uniewinnił św. Anastazego i w 341 wystosował list, w którym napisał:
Synod w Sardyce (dzisiejsza Sofia) w latach 343–344 stwierdził:
oraz
Po Juliuszu I kolejni papieże sprawowali urząd najwyższego nauczyciela, rozstrzygając autorytatywnie dla całego Kościoła sprawy wiary katolickiej, a jednocześnie podkreślali swą władzę jako następców Piotra. Po synodzie rzymskim w 382 papież św. Damazy ogłosił kanony (tzw. Tomus Damasi) dotyczące dogmatu o Trójcy Świętej, które zostały uznane za definicję Wiary. W innym dekrecie tego papieża znajduje się pierwszy oficjalny kanon ksiąg Pisma świętego, „które powinien przyjąć cały Kościół katolicki”Denzinger, Enchiridion symbolorum, nr 179–180..
Św. Bazyli Wielki (ok. 330–379) uważał, że biskup Rzymu posiada rozstrzygający głos w sporach dogmatycznychMarcin Karas, Integryzm Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X, Księgarnia Akademicka, Kraków 2008, s. 64..
W 385 powstały „pierwsze papieskie dekretalia”, czyli odpowiedzi papieża Syrycjusza na pytania hiszpańskiego biskupa Tarragony, Himeriusza (Himeriusz określił kościół rzymski jako głowę ciała KościołaPatrologiae cursus completus. Series Latina, wyd. J.P. Migne, tomy 1-221, Paryż 1844-1864, 1146 A.), które ten ostatni z papieskiego zlecenia musi oznajmić wszystkim biskupom hiszpańskimPatrologiae cursus completus. Series Latina, wyd. J.P. Migne, tomy 1-221, Paryż 1844-1864, 13, 1131-47.. Papież w nich napisał:
Afrykański biskup Optat z Mileve (zm. przed 400) podkreślał rolę stolicy rzymskiej, jako jednoczącej wszystkie kościoły.
Św. Ambroży z Mediolanu (339–397) uznawał prymat biskupa Rzymu, którego uważał za gwaranta katolickości.
Św. Jan Chryzostom (ok. 350–407) także potwierdzał prymat św. Piotra.
Papież św. Innocenty I (401–417), zatwierdzając uchwały synodów lokalnych w sprawie pelagianizmu, przypomina tradycyjną naukę o prerogatywach Stolicy Piotrowej:
Św. Hieronim (ok. 347 – ok. 420) mówił, że Stolica Piotra jest Opoką Kościoła.
Św. Bonifacy I (418–422) w liście do biskupa greckich Salonik wskazał na ostateczny charakter swych decyzji (de nostro non esse iudicio retractandum), od których nie ma już odwołania.
Św. Augustyn (354–430) podsumował kwestię posłuszeństwa papieżowi krótkim zdaniem, które stało się powszechnie znanym przysłowiem: Roma locuta – causa finita (Rzym przemówił, sprawa skończona)Kazanie 131, [w:] Migne, Patrologia latina 38, 734..
O tym, jak dalece na Wschodzie i na Zachodzie uznawano powszechny prymat Biskupa Rzymu, świadczy również fakt, że na Soborze Efeskim w 431 legat papieski bez żadnego głosu sprzeciwu mógł powiedzieć:
W 449 Teodoret z Cyru pisał o kościele rzymskim następująco:
W 451 na soborze chalcedońskim wymieniono patriarchat Rzymu jako pierwszy.
Także V Sobór Powszechny w Chalcedonie (451) jest dowodem na władzę papieską nad całym Kościołem. Zgromadzeni biskupi nazwali papieża Leona I swą głową, a samych siebie jego uczniami. – Po odczytaniu pisma papieskiego (Dogmatyczny List do Flawiana, biskupa KonstantynopolaDenzinger, Enchiridion symbolorum, nr 290–295.), potępiającego herezję monofizytów, zawołali biskupi: „Piotr przez Leona przemówił!”. Do papieża zaś napisali: „Przez twoich legatów przewodniczyłeś nam, jak głowa członkom ciała”Ks. S. Bartynowski SI, Apologetyka podręczna, Warszawa 2001, s. 373.. Papież ten mówił o zwierzchnictwie (principatus) Kościoła rzymskiego nad wszystkimi kościołami.
W 517 papież św. Hormizdas sformułował wyznanie, które zostało podpisane przez prawie wszystkich biskupów wschodnich, cesarza Justyniana, patriarchów Konstantynopola i uczestników soboru konstantynopolitańskiego IV; o treści:
Św. Grzegorz I Wielki (590–604) był zdania, że biskup rzymski jest głównym oparciem dla czystej wiary (caput fidei)Marcin Karas, Integryzm Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X, Księgarnia Akademicka, Kraków 2008, s. 65..
W 680/681 ojcowie soboru konstantynopolitańskiego III przyjęli list papieża Agatona jako „napisany z Boskich najwyższych wyżyn apostołów”Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio, wyd. G.D. Mansi, m.in. tomy 1-53, 1759-1927, 684.. W końcowej aklamacji napisali:
Teodor Studyta (około 800) napisał, że według Mt 18, 18 kościelny autorytet stanowią „apostołowie i ich następcy”:
Aktem prezentującym rozumienie władzy papieskiej w średniowieczu i czasach późniejszych jest dokument Dictatus Papae, wydany w 1075 przez Grzegorza VII, który zawiera m.in. następujące stwierdzenia:
W XII wieku Niketas Choniates w Dialogach Anzelma z Havelbergu sformułował greckie zarzuty pod adresem prymatu papieża w ten sposób: