thumb|James Huneker: „Chopin. Człowiek i Artysta” (1922)
Wydawnictwo Polskie R. Wegnera – polskie wydawnictwo działające w latach 1917–1950. Zostało założone w formie spółki akcyjnej przez Rudolfa Wegnera jako Wydawnictwo Polskie z siedzibą we Lwowie, a następnie w Poznaniu. W roku 1926 Wegner przejął je na własność i zmienił nazwę na Wydawnictwo Polskie R. Wegnera. Ukierunkowane było głównie na polską i zagraniczną literaturę piękną. W swoim dorobku ma serie wydawnicze, z których najbardziej znane to „Biblioteka Laureatów Nobla” i „Cuda Polski”. Charakteryzowało się dbałością o jakość techniczną, literacką i graficzną swoich książek, zwłaszcza edycji bibliofilskich. Wielkość produkcji sięgała 300 nowych tytułów rocznie. W czasie II wojny światowej zostało przeniesione do Warszawy i prowadziło sprzedaż swoich zapasów magazynowych. W roku 1941 zmarł właściciel, Rudolf Wegner, a firma przeszła w ręce jego żony Wandy i córki, Ireny Rybotyckiej. Majątek wydawnictwa uległ praktycznie całkowitemu zniszczeniu w trakcie powstania warszawskiego. Po wojnie wznowiło funkcjonowanie, lecz w roku 1950 zostało znacjonalizowane i zlikwidowane. Jego działalność kontynuowana była w stosunkowo niedużej skali przez emigracyjne Wydawnictwo Polskie Tern (Rybitwa) Book w Londynie do lat 70. XX wieku.
Historia 1901–1914: geneza Rudolf Wegner rozpoczął działalność wydawniczą od założenia w roku 1901 spółki z Zygmuntem Rychlińskim i wykupienia księgarni przy ul. Piotrkowskiej w Łodzi, będącej filią wydawnictwa Gebethner i Wolff. Firma prowadziła oferowała m.in. książki naukowe, popularnonaukowe, podręczniki, nuty, literaturę piękną, a także czasopisma – humorystyczną Łodziankę i fachowe Czasopismo Lekarskie. W roku 1905 Wegner, prawdopodobnie z powodów politycznych (podejrzenia władz o udział w rewolucji 1905 roku i rozpowszechnianie książek poza cenzurą), musiał bezzwłocznie opuścić terytorium zaboru rosyjskiego. Zamieszkał we Lwowie i podjął pracę w wydawnictwie Altenberga i Ossolineum.
1917–1928: Wydawnictwo Polskie W roku 1917 Wegner zawiązał spółkę akcyjną, której udziałowcami byli m.in. Ignacy Mościcki, Antoni Jakubski, Marian Kukiel, Tadeusz Kutrzeba, Roman Odzierzyński i Aleksander Litwinowicz. Uzyskany kapitał pozwolił na powołanie w listopadzie 1917 roku „Wydawnictwa Polskiego” z Wegnerem jako dyrektorem. Siedziba nowego wydawnictwa została ustanowiona we Lwowie przy ul. Zyblikiewicza 15. W roku 1920 Wegner przeniósł ją do Poznania, początkowo do lokalu przy pl. Wolności 5, użyczonego przez Jana Jachowskiego, a następnie przy ul. Święty Marcin 48. W Związku Księgarzy Polskich wydawnictwo zarejestrowane było przy ul. Zwierzynieckiej 6.
Poznań był miastem spokojnym, mniej zniszczonym przez wojnę niż Lwów i Warszawa, z rozwiniętym przemysłem drukarskim i wydawniczym. W tych warunkach Wegner doprowadził do rozwoju firmy. Nawiązana została ścisła współpraca ze Stanisławem Wasylewskim. Od roku 1920 zaczęły ukazywać się serie wydawnicze. W roku 1921 kierownikiem i doradcą literackim wydawnictwa został Stanisław Lam. Ukazał się wówczas pierwszy tom największej serii wydawnictwa, „Biblioteki Laureatów Nobla”. Wydawnictwo zintensyfikowało działalność, osiągając stopniowo poziom ok. 300 tytułów rocznie. Swoją produkcję prezentowało m.in. na wystawach książki: w Poznaniu (1924) i podczas II Międzynarodowej Wystawie Książki (Florencja 1925). W roku 1926 Stanisław Wasylewski przejął redakcję „Biblioteki Laureatów Nobla”, a rok później został redaktorem wydawnictwa.
1928–1939: Wydawnictwo Polskie R. Wegnera W roku 1928 Wegner wykupił udziały akcjonariuszy wydawnictwa i stał się jego właścicielem, rejestrując je pod nazwą Wydawnictwo Polskie R. Wegnera lub Wydawnictwo Polskie (R. Wegner) Lwów – Poznań. W roku 1938 siedziba wydawnictwa została przeniesiona do domu Wegnera przy ulicy Słowackiego 8.
Zaczęła ukazywać się, wysoko oceniana, seria „Cuda Polski”. Wydawnictwo brało udział w konkursie na najpiękniej wydaną książkę polską (1928), prezentowało się na wystawie „Książka w Polsce Odrodzonej 1918–1928” (1928), Powszechnej Wystawie Krajowej (Poznań 1929) – gdzie nagrodzone zostało złotym medalem za działalność wydawniczą i małym złotym medalem za serię „Biblioteka Laureatów Nobla” – oraz na Międzynarodowej Wystawie Pięknej Książki (Paryż 1931). Sam Wegner został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej za popularyzację dzieł literatury francuskiej w Polsce (1935) i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za zasługi wydawnicze (1937). W roku 1939 Wydawnictwo Polskie R. Wegnera przekazało 10 tys. zł na Pożyczkę Obrony Narodowej.
1939–1945: okres II wojny światowej Po zajęciu Poznania przez Niemców w roku 1939 wydawnictwo Wegnera zostało zamknięte przez władze okupacyjne, a właściciela wysiedlono z Poznania. Książki wydawnictwa z magazynów w Poznaniu i Lwowie zostały przez okupantów przeznaczone do zniszczenia. Cenne zbiory prywatne zostały spalone przez Niemców na placu Wolności w Poznaniu.
Wegner zamieszkał w Warszawie i kontynuował działalność pod szyldem R. Wegner, Księgarnia Wydawnicza. W pierwszym rzędzie podjął akcję ratowania zasobów wydawnictwa w Poznaniu. Pierwsze próby podjęte m.in. przez księgarza i wydawcę Gustawa Tetzlawa nie udały się. Wegner zwrócił się więc o pomoc do Stefana Szpingera, który wcześniej skutecznie zorganizował wysyłkę zbiorów poznańskiej Drukarni i Księgarni św. Wojciecha transportem kolejowym do Warszawy. Wszystkie materiały z magazynu Wydawnictwa Polskiego były zarekwirowane przez Niemców i przeniesione w nieładzie do magazynu kolejowego. Całość została zajęta przez Bank Niemiecki, który przejął przedwojenny kredyt wydawnictwa. Wegner zdołał szybko spłacić dług, odzyskując możliwość dysponowania zasobami magazynu, a Szpinger z dużym trudem uzyskał zgody Propaganda Abteilung, Presse Amt i gestapo na wywóz książek. Warunkiem zgody gestapo było przy tym osobiste zobowiązanie się Szpingera do uporządkowania zbiorów po przewiezieniu do Warszawy i wydanie władzom niemieckim pozycji znajdujących się w spisie książek zakazanych. Transport do Warszawy przeprowadzony został przez firmę przewozową C. Hartwig.
Poza zasobami magazynowymi Wegner miał w piwnicy własnego domu przy ul. Słowackiego zapasy książek gotowych do sprzedaży, które dzięki zbiegowi okoliczności umknęły uwadze Niemców. Szpinger zorganizował grupę zaprzyjaźnionych księgarzy z Księgarni św. Wojciecha do pakowania ukrytych książek, a następnie przeprowadził brawurową akcję ich przewozu (również siłami firmy C. Hartwig) do magazynu kolejowego i włączenia w większości do transportu do Warszawy. Część nakładu przekazał do sprzedaży w Poznaniu, uzyskując fundusze na opłacenie poznańskich wydatków związanych z prowadzoną akcją (nie można było w tym celu wykorzystać pieniędzy Wegnera z Warszawy, gdyż przewóz gotówki z Generalnego Gubernatorstwa na tereny Rzeszy był zakazany). Łącznie wywieziono z Poznania ok. 300 ton książek, luźnych arkuszy drukarskich i zapasów czystego papieru, które zajęły 15 wagonów kolejowych. W przedsięwzięciu tym Szpingera wspomagali Julian Stefański, Teodor Bielawski i Stefan Szczypiński oraz księgarze-woluntariusze z Księgarni św. Wojciecha. W Warszawie odzyskane materiały umieszczono w magazynie przy ul. Okrąg 6/8. Książki rozprowadzano zarówno w obiegu oficjalnym, jak też zaopatrywano księgarnie konspiracyjne. Wydawnictwo drukowało ponadto na ocalałym papierze małe ilości brakujących fragmentów książek Ossendowskigo.
Stefan Szpinger swoją bezinteresowną akcją transportową zdobył uznanie i przyjaźń Wegnera, który mianował go kierownikiem wydawnictwa i udzielił pełnego pełnomocnictwa do prowadzenia wszelkich spraw. 13 lipca 1941 Rudolf Wegner zmarł na zawał serca. Wydawnictwo przejęły żona Wanda i córka Irena Rybotycka, a kierował nim nadal Stefan Szpinger, który m.in. zakończył rozmowy z Marią Rodziewiczówną, uzyskując dla Wydawnictwa Polskiego wyłączność na wydawanie jej dzieł. Najcenniejsza część zachowanych książek została przeniesiona do nowego magazynu przy ul. Nowy Świat. Działalność wydawnictwa w czasie okupacji była dochodowa ze względu na duży popyt na książki polskie. Poza przesłankami patriotycznymi były one traktowane jako lokata kapitału i na rynku wtórnym osiągały wysokie ceny, np. cena książki kucharskiej Disslowej dochodziła do 1000 zł za egzemplarz. Ze sprzedaży wyłączonych zostało kilkadziesiąt tysięcy zmagazynowanych tomów, uznanych przez Szpingera i właścicielki firmy za majątek przeznaczony na uruchomienie wydawnictwa po zakończeniu wojny.
Władze niemieckie utrudniały polską działalność księgarską, dodatkowo nękały firmę Wegnera rewizjami w księgarniach. Powołały też firmę o mylącej nazwie „Wydawnictwo Polskie – Polnische Verlag” wydającą m.in. książki o charakterze pornograficznym, co miało na celu kompromitację rzeczywistego wydawnictwa Wegnera. Niemcy wyegzekwowali też poznańskie zobowiązanie Szpingera do przekazania władzom zakazanych książek wydawnictwa. Prawdopodobnie oddano jednak tylko jedną niepełną „platformę” niektórych tytułów Bandrowskiego i Rodziewiczówny.
W trakcie powstania warszawskiego książki wydawnictwa Wegnera z magazynu przy ul. Okrąg rozdawane były do lektury powstańcom. Wkrótce resztę książek wykorzystano do budowy barykady, gdzie uległy zniszczeniu. Magazyn przy ulicy Okrąg został trafiony przez bombę i spłonął; także drugi magazyn na Nowym Świecie spłonął wraz z wszystkimi książkami. W efekcie wydawnictwo straciło swoje zasoby.
Okres powojenny thumb|Strona tytułowa książki „Shakespeare. Szekspir w opowiadaniach dla młodzieży” w opracowaniu Ireny Rybotyckiej, Niemcy 1947/1948
1945–1948: Niemcy Irena Rybotycka w listopadzie 1945 wyjechała z Polski do amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec, gdzie spotkała się ze swoim mężem, płk. Tomaszem Rybotyckim, oficerem łącznikowym Polskiej Misji Wojskowej. Oboje zaczęli wówczas starania o wznowienie działalności Wydawnictwa Polskiego R. Wegnera w celu umożliwienia dostępu do polskich książek polskim uchodźcom wojennym. Tomasz Rybotycki został kierownikiem utworzonej przy PMW placówki Welfare and Printing Team, a Irena Rybotycka, działająca w PCK, zdobyła z UNRRY przydział papieru. Rybotyccy uzyskali zezwolenie na druk książek o tematyce religijnej i edukacyjnej; zaproponowany zestaw objął 12 pozycji. Udało im się też odzyskać dawne matryce drukarskie z Norymbergi, gdzie Rudolf Wegner drukował książki dla dzieci. Wznowione Wydawnictwo Polskie R. Wegnera rozpoczęło działalność w Norymberdze w roku 1945, a na początku roku 1946 zaczęły ukazywać się książki. Po kilku miesiącach małżeństwo Rybotyckich musiało nagle opuścić Niemcy w związku z przejmowaniem placówek polskich przez rząd komunistyczny. Tomaszowi Rybotyckiemu udało się jednak dokończyć druk zaplanowanych pozycji, które ukazywały się do roku 1948.
1947–1974: Anglia Po wyjeździe z Niemiec małżeństwo Rybotyckich przeniosło się do Londynu. Tam uzyskali honoraria za książki wydawnictwa Wegnera wydawane w czasie wojny przez emigracyjne Ministerstwo Oświaty i wraz z Wandą Rybotycką w roku 1947 założyli wydawnictwo Tern (Rybitwa) Book Co. Ltd., publikujące głównie dawne pozycje Wydawnictwa Polskiego R. Wegnera, m.in. wybrane książki z serii „Biblioteka Laureatów Nobla” i „Cuda Polski”. Największe powodzenie odniosło wznowienie książki kucharskiej „Jak gotować” Marii Disslowej, wydanej także w języku angielskim pt. „Continental European Cooking”. Do nowych pozycji należała m.in. książka Zofii Kossak-Szczuckiej „Dziedzictwo” oraz powieść polityczna sir Philipa Gibbsa „Wolność nie ma granic” z okazji 10 rocznicy powstania warszawskiego. Wydawnictwo Rybitwa zakończyło działalność w roku 1974, po śmierci T. Rybotyckiego.
1947–1950: Polska