Dzierzby, dzierzbowate (Laniidae) – monotypowa rodzina ptaków z podrzędu śpiewających (Oscines) w obrębie rzędu wróblowych (Passeriformes), obejmująca ponad 30 gatunków.

Zasięg występowania Występują głównie w Eurazji i Afryce, jeden gatunek zamieszkuje także Nową Gwineę, a dwa gatunki spotykane są w Ameryce Północnej. Nie ma żadnych przedstawicieli tej rodziny w Ameryce Południowej i Australii.

Charakterystyka Długość ciała 17–31 cm; masa ciała 14,5–100 g

Dzierzby polują na owady, gady i inne drobne kręgowce, w tym ssaki. Ich szczególną cechą jest zwyczaj nabijania swoich ofiar na cierń lub ostrą gałąź. Takie unieruchomienie ofiary ułatwia jej pokawałkowanie na łatwiejsze do spożycia fragmenty. Ciernie wykorzystywane są również jako spiżarnie, dzierzba może wrócić do tak zmagazynowanego pożywienia w późniejszym terminie.

W Polsce gniazdują obecnie dwa gatunki dzierzb: gąsiorek i srokosz, a do niedawna dzierzba czarnoczelna oraz dzierzba rudogłowa, które teraz są tylko gatunkami zalatującymi. Wyjątkowo zalatują do Polski: dzierzba pustynna, dzierzba rdzawosterna i srokosz północny (po raz pierwszy stwierdzony w 2021 roku).

Systematyka Rodzaj Lanius zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10. edycji publikacji swojego autorstwa Systema Naturae. Linneusz wymienił dziesięć gatunków, nie wskazując gatunku typowego. W ramach późniejszego oznaczenia w 1825 roku angielski zoolog William Swainson na typ nomenklatoryczny wyznaczył srokosza (L. excubitor).

Etymologia Lanius (Larius): „rzeźnik”, od laniare „rozerwać na kawałki”. Enneoctonus (Ennectiornis, Enneoctornis): gr. εννεα ennea „dziewięć”; κτονος ktonos „morderca”, od κτεινω kteinō „zabić”; na obszarach wiejskich w Niemczech srokosz był tradycyjnie znany jako „dziewięć zabójstw”, ponieważ uważano, że nie spocznie, dopóki codziennie nie zabije dziewięciu ptaków. Gatunek typowy: Lanius collurio Linnaeus, 1758. Phoneus: gr. φονευς phoneus „morderca”, od φονευω phoneuō „mordować”. Gatunek typowy: Lanius rufusLanius rufus Linnaeus, 1766. J.F. Gmelin, 1788 (= Lanius senator Linnaeus, 1758). Collurio (Colluris): gr. κολλυριων kolluriōn „ptak wielkości drozda” wspomniany przez Arystotelesa i Hezychiusza, dalej nie zidentyfikowany, ale w naukach ornitologicznych utożsamiany z dzierzbą. Gatunek typowy: Lanius collurio Linnaeus, 1758 (Kaup); Lanius excubitor Linnaeus, 1758 (Vigors); Lanius schach Linnaeus, 1758 (Bonaparte). Corvinella: zdrobnienie epitetu gatunkowego Lanius corvinus . Gatunek typowy: Lanius corvinus Shaw, 1809. Creurgus (Cicurgus): gr. κρεουργος kreourgos „rzeźnik”. Gatunek typowy: Basanistes: gr. βασανιστης basanistēs „oprawca, kat”, od βασανιζω basanizō „torturować”. Gatunek typowy: Basanistes cissoides M.H.C. Lichtenstein, 1842 (= Lanius melanoleucus Jardine, 1831). Urolestes (Urolectes): oura „ogon”; λῃστης lēistēs „złodziej” (tj. dzierzba), od λῃστευω lēisteuō „kraść”. Gatunek typowy: Lanius melanoleucus Jardine, 1831. Leucometopon: epitet gatunkowy Lanius leucometopon von der Mühle, 1844; gr. λευκομετωπος leukometōpos „z białym czołem”, od λευκος leukos „biały”; μετωπον metōpon „czoło”, od μετα meta „pomiędzy”; ωψ ōps, ωπος ōpos „oko”. Gatunek typowy: Lanius leucometopon von der Mühle, 1844 (= Lanius nubicus M.H.C. Lichtenstein, 1823). Fiscus: epitet gatunkowy Lanius fiscus Cabanis, 1851; łac. fiscus „podatki, dochody publiczne”. Gatunek typowy: Lanius fiscus Cabanis, 1850 (= Lanius humeralis Stanley, 1814). Otomela: gr. ους ous, ωτος ōtos „ucho”; μελας melas, μελανος melanos „czarny”. Gatunek typowy: Lanius cristatus Linnaeus, 1758. Cephalophoneus: gr. κεφαλη kephalē „głowa”; rodzaj Phoneus Kaup, 1829 (dzierzba). Gatunek typowy: Lanius bucephalus Temminck & Schlegel, 1845. Caudolanius: łac. cauda „ogon”; rodzaj Lanius Linnaeus, 1758 (dzierzba). Gatunek typowy: Collurio erythronotus Vigors, 1831. Lanioides: rodzaj Lanius Linnaeus, 1758 (dzierzba); gr. -οιδης -oidēs „przypominający”. Gatunek typowy: Lanius minor J.F. Gmelin, 1788. Neolanius: gr. νεος neos „nowy”; rodzaj Lanius Linnaeus, 1758 (dzierzba). Gatunek typowy: Lanius excubitorius Prévost & des Murs, 1847 (= Lanius excubitoroides Prévost & des Murs, 1847). Neofiscus: gr. νεος neos „nowy”; rodzaj Fiscus Bonaparte, 1853 (dzierzba). Gatunek typowy: Lanius caudatusNie Lanius caudatus C.L. Brehm, 1855. Cabanis, 1868 (= Lanius cabanisi E. Hartert, 1906).

Podział systematyczny Do rodziny należy jeden rodzaj Lanius wraz z następującymi gatunkami:

Wcześniej do tej rodziny zaliczano (w randze podrodzin) czołoczuby (Prionopidae), dzierzbiki (Malaconotidae) i gołogłowy (Pityriaseidae), a także białoczuby i dzierzbokosa, który przeniesiony został do rodziny krępaczków.

Zobacz też ptaki Polski Dzierzby Szlacheckie, Dzierzby Włościańskie

Uwagi

Przypisy

Nazwy polskie za:

Bibliografia