Dracena, smokowiec (Dracaena Vand. ex L.) – rodzaj roślin z rodziny szparagowatych. Liczy około 188 gatunków, występujących w subtropikalnych i tropikalnych rejonach Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej, Australii oraz na Wyspach Kanaryjskich. Niektóre gatunki zostały introdukowane poza miejscami naturalnego występowania, np. do południowej Ameryki Południowej, na wyspy Pacyfiku lub na Florydę. We współczesnym ujęciu systematycznym obejmuje gatunki zaliczane historycznie do rodzaju sansewieria. Draceny od starożytności były źródłem tzw. smoczej krwi i wykorzystywane do celów medycznych i rytualnych. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne. Draceny są drugim najpopularniejszym rodzajem roślin pokojowych w Europie. Przypisywana jest im zdolność neutralizowania zanieczyszczeń oraz absorbowania związków takich jak formaldehyd.
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckiego słowa δράκαινα (drakaina – smoczyca) odnosząc się do specyficznego żywicznego wysięku z liści tych roślin, zwanego od starożytności smoczą krwią.
Zasięg geograficzny Centrum różnorodności biologicznej rodzaju jest w Afryce, gdzie występuje ok. 70% wszystkich gatunków draceny, z czego większość na obszarze wilgotnego klimatu równikowego, a część suchego klimatu zwrotnikowego (w tym sięgając zasięgiem na Półwysep Arabski). Drugim pod względem bioróżnorodności jest obszar klimatu równikowego w Azji, gdzie na terenach od południowych Indii przez południowe Chiny, Azję Południowo-Wschodnią do północnej Australii występuje 55 gatunków draceny. Odrębnym obszarem występowania dracen są Hawaje, gdzie występuje endemicznie siedem gatunków (Dracaena aurea, D. fernaldii, D. forbesii, D. halemanuensis, D. halapepe, D. konaensis i D. rockii). Dwa gatunki dracen występują naturalnie wyłącznie w Ameryce Środkowej: D. ghiesbreghtii na kontynencie oraz D. cubensis na Kubie.
Wiele gatunków dracen ma bardzo ograniczony, często endemiczny, zasięg naturalnego występowania. Na przykład dracena smocza występuje naturalnie jedynie na Wyspach Kanaryjskich i Wyspach Zielonego Przylądka oraz w Maroku, a D. cinnabari jest endemitem Sokotry. Oprócz wspomnianych wcześniej miejscami endemizmu dracen jest Borneo (sześć gatunków endemicznych), Półwysep Malajski (dziewięć gatunków), Andamany i Nikobary (D. brachyphylla), Mauritius (D. concinna i D. floribunda), Reunion (D. fontanesiana), Komory (D. kirkii), Małe Wyspy Sundajskie (D. timorensis) i Nowa Gwinea (D. novoguinensis).
Gatunki uprawiane jako rośliny ozdobne zostały introdukowane poza obszary swojego naturalnego występowania. Dracena smocza (D. draco) została introdukowana na Azory, Maderę oraz do Nowej Zelandii. Dracenę wonną (D. fragrans), pochodzącą z tropikalnej Afryki, wprowadzono do Malezji, Meksyku, Kostaryki, na Czagos, Mariany, Karoliny, Wyspy Towarzystwa oraz na wiele wysp Karaibów. Zasiedlającą tropikalną i zwrotnikową Afrykę D. hiacynthoides introdukowano z kolei na Florydę i do Meksyku w Ameryce Północnej, do Ameryki Centralnej i na Karaiby, a także do Wietnamu i Kambodży.
Morfologia thumb|left|Dracena smocza thumb|left|Dracaena hiacynthoides Pokrój Drzewa, krzewy, niekiedy pnącza, nierozgałęzione półkrzewy lub rośliny zielne, niekiedy gruboszowate, nagie, o wysokości od poniżej 10 cm do ponad 40 metrów. Pędy nadziemne często z charakterystycznymi trwałymi bliznami po liściach.
Korzenie U wielu gatunków barwy pomarańczowej, niekiedy tworzące bulwy.
Liście Ulistnienie naprzemianległe, dwurzędowe lub skrętoległe. Liście często skupione w rozety bądź na wierzchołkach pędów bocznych, bądź wyrastające odziomkowo z wierzchołka kłącza. Blaszki liściowe całobrzegie, jajowate, paskowate lub mieczowate, zwykle obejmujące łodygę, z pochwą liściową u nasady, u niektórych gatunków o długości przekraczającej 2 metry, zwykle znacznie krótsze, niekiedy wielobarwne. Wielobarwność zazwyczaj powodowana jest brakiem chlorofilu w jednej lub więcej warstwie miękiszu palisadowego. U nielicznych gatunków spodnia strona blaszki liściowej może być ciemnofioletowoczerwona, ze względu na obecność antocyjanów. U niektórych gatunków nasada blaszki liściowej może zwężać się w nibyogonek. Liście położone w górnym odcinku łodygi zwykle stopniowo lub nagle przekształcone w podsadki kwiatostanów. Nasady liści i blizny liściowe mogą produkować czerwony wysięk, szklisty po wyschnięciu, zwany „smoczą krwią”. Użyłkowanie liścia równoległe.
Kwiaty Zebrane w wierzchołkowe, groniaste, główkowate do wiechowatych kwiatostany, niekiedy pozornie wyrastające kątowo na bezlistnych, karłowatych pędach bocznych. Liście przykwiatowe często zanikające. Kwiaty często zgrupowane na członowanych szypułkach z dłuższym lub krótszym perykladium, wonne, otwierające się w nocy. Okwiat zwykle biały, niekiedy nabiegły zielono lub fioletowo. Sześć listków okwiatu równej wielkości, w dolnej części zrośniętych w krótszą lub dłuższą rurkę, powyżej wolne. Sześć pręcików osadzonych w gardzieli rurki okwiatu, długości łatek. Nitki często zgrubiałe i wrzecionowate. Pylniki obrotne, pękające bocznie. Zalążnia górna, cylindryczna do butelkowatej, trójkomorowa, z jednym zalążkiem w każdej komorze, z przegrodowymi miodnikami. Szyjka słupka długości pręcików, zwieńczona główkowatym lub płytko trójklapowanym znamieniem.
Owoce Cienkościenne, spłaszczone, kulistawe do elipsoidalnych, niekiedy trójklapowane jagody, zwykle jasnopomarańczowe, zawierające do 3 dużych, pozbawionych łupiny nasion, zamkniętych warstwą zdrewniałych komórek endokarpu.
Gatunki podobne Rośliny z rodzaju kordylina, różniące się liczbą powstających w zalążni zalążków (jeden u dracen i kilka u kordylin) oraz unerwieniem blaszek liściowych. U dracen żyłka główna (złożona z kilku wiązek przewodzących) biegnie od nasady do wierzchołka blaszki, a u kordylin wiązki przewodzące rozgałęziają się od żyłki głównej pod bardzo ostrym kątem.
Biologia i ekologia Rozwój Kwitnienie odbywa się w nocy lub przy bardzo niskim natężeniu światła w ciągu dnia. Po osiągnięciu przez pąki kwiatowe pewnej wielkości, ich wzrost jest zatrzymywany. W ciągu 24 godzin poprzedzających kwitnienie wielkość pąków gwałtownie się podwaja. W czasie kwitnienia łatki okwiatu oddzielają się i zakrzywiają w kierunku rurki, powodując ułożenie pręcików pod kątem około 45° od słupka, rośliny zaczynają wydzielać silny zapach i obficie wytwarzać nektar. Kwiaty zapylane są przez nocne motyle z rodziny zawisakowatych. Możliwe jest również spontaniczne samozapylenie.
Siedlisko Zasięg wszystkich dracen, z wyłączeniem draceny smoczej, ograniczony jest do strefy tropikalnej. Dracena smocza i Dracaena aletriformis mogą przetrwać w strefie klimatu umiarkowanego. Draceny zasiedlają półpustynie i lasy deszczowe. Niewiele gatunków przeżywa, gdy ich siedlisko leśne ulega degradacji. Niektóre gatunki zajmują wyspecjalizowane siedliska, ograniczone do skarp lub pierwszej linii roślinności leśnej nad brzegiem morza. Niektóre gatunki są reofitami, występującymi w korytach rzek deszczowych ze zmiennym poziomem wody.
Genetyka Liczba chromosomów 2n wynosi od 38 do 42, są one bardzo małe.
Systematyka thumb|Dracaena cambodiana thumb|Dracaena cincta thumb|Dracaena cinnabari thumb|Dracaena goldieana thumb|Dracaena trifasciata thumb|Dracaena ombet thumb|Dracaena tamaranae Pozycja systematyczna Rodzaj dracena należy do monotypowego plemienia Dracaeneae podrodziny Nolinoideae w rodzinie szparagowatych (Asparagaceae)}.
Historycznie zaliczany do rodziny myszopłochowatych (np. w systemie APG II z 2003), rodziny dracenowatych (np. w systemie Reveala (1994–1999), w systemie Takhtajana z 1997 roku i systemie Kubitzkiego z 1998 roku) i rodziny agawowatych (np. w systemie Parkera z 1982).
W latach 80. XX wieku zaczęto postulować włączenie do rodzaju dracena gatunków z rodzaju sansewieria (Sansevieria), wskazując na zasadnicze podobieństwa w budowie tych roślin i raczej tradycyjny charakter podziału. Badania filogenetyczne przeprowadzone na początku XXI wieku potwierdziły, że co prawda rodzaj sansewieria jest monofiletyczny, ale zagnieżdżony w rodzaju dracena. W konsekwencji we współczesnych ujęciach rodzaj dracena obejmuje gatunki historycznie zaliczane do rodzaju sansewieria.
Wykaz gatunków
Zastosowanie Rośliny ozdobne W uprawie znajdują się gatunki i kultywary dracen różniące się pokrojem, kształtem i barwą liści, a także wymogami siedliskowymi. Do najbardziej popularnych gatunków w uprawie należą: dracena smocza – Dracaena draco dracena wonna – Dracaena fragrans dracena Sandera – Dracaena sanderiana dracena odwrócona – Dracaena reflexa dracena obrzeżona – Dracaena reflexa var. angustifolia (syn. Dracaena marginata) Dracaena aletriformis Dracaena angolensis Dracaena arborea Dracaena deremensis Dracaena eliptica Dracaena goldieana Dracaena surculosa Dracaena eliptica Dracaena zebra Dracaena parva Dracaena dooneri Dracaena hanningtonii Dracaena hyacinthoides Dracaena arborescens Dracaena serpenta sansewieria gwinejska – Dracaena trifasciata
Draceny mają duże wymagania świetlne, najlepiej im odpowiada stanowisko jasne, ale nie nasłonecznione. Więcej światła potrzebują odmiany o barwnych liściach, gdyż w miejscu słabo oświetlonym kolory zanikają. Latem odpowiednia jest temperatura pokojowa, natomiast zimą powinna wynosić dla draceny smoczej i draceny wonnej oraz dla pozostałych gatunków. W okresie wzrostu, od marca do sierpnia, rośliny należy podlewać umiarkowanie, w okresie spoczynku, jesienią i zimą, oszczędniej. Draceny nie tolerują skrajnych warunków wilgotnościowych. Zalewanie podłoża lub nadmiar wody w podstawce może powodować gnicie mięsistych korzeni, zaś skutkiem przesuszenia jest opadanie liści, szczególnie u odmian o barwnych liściach, które są bardziej wrażliwe. Od marca do sierpnia nawozić należy raz na dwa tygodnie roztworem nawozu wieloskładnikowego. Rośliny korzystnie reagują na zraszanie. Młode egzemplarze dracen przesadza się każdego roku, natomiast starsze, coraz rzadziej – raz na 2–3 lata. Odpowiednie do uprawy podłoże powinno być żyzne, próchniczne i przepuszczalne, a nowa doniczka tylko nieco większa od poprzedniej.
Draceny rozmnaża się przez sadzonki wierzchołkowe pobierane wiosną. Sadzonki zabezpiecza się preparatem grzybobójczym i umieszcza na podłożu z torfu, którego temperatura powinna wynosić ok. . Ukorzenione rośliny sadzi się w żyzne, przepuszczalne podłoże. Możliwe jest również rozmnażanie przez sadzonki pędowe (fragment pędu z dobrze wykształconymi oczkami), trwa to jednak znacznie dłużej. Dracenę smoczą (Dracena draco L.) można rozmnażać generatywnie. Nasiona wysiewa się pojedynczo do małych doniczek wypełnionych ziemią do rozmnażania. W temperaturze kiełkowanie trwa ok. 5 tygodni.
Pochodząca z Azji dracena Sandera, zwana Lucky Bamboo, sprzedawana jest w formie wiązki kilku skręconych pędów. Według zasad feng shui liczba pędów powinna wynosić trzy dla szczęścia, pięć dla bogactwa lub sześć dla zdrowia; według tradycji chińskich nie należy uprawiać czterech pędów z uwagi na podobieństwo słów cztery i śmierć w języku chińskim.
W Afryce Dracaena deisteliana i D. mannii sadzone jest jako element żywopłotów. Podobnie wykorzystywana jest w zachodniej Afryce dracena wonna, która oprócz tego sadzona jest tam na cmentarzach. Na grobach sadzona jest też D. liberica.
Niektóre gatunki draceny sadzone są jako podpory w uprawie wanilii.
Z uwagi na zawartość saponin draceny mogą być trujące dla zwierząt domowych, szczególnie kotów. Objawami zatrucia u psów i kotów są wymioty z krwią, ślinotok i ataksja. U kotów dodatkowo może wystąpić rozszerzenie źrenic i duszność. Zatrute zwierzęta należy leczyć objawowo, w tym poprzez nawadnianie.
thumb|left|Żywica Dracaena cinnabari thumb|left|Smocza krew: proszek i żywica