Stepogóralek cętkowany, góralek zaroślowy, góralek stepowy (Heterohyrax brucei) – gatunek ssaka z rodziny góralkowatych (Procaviidae) zamieszkujący południową i wschodnią Afrykę oraz półwysep Synaj.
Taksonomia Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1868 roku angielski zoolog John Edward Gray nadając mu nazwę Hyrax brucei. Miejsce typowe według oryginalnego opisu to Abisynia, tj. Etiopia. Holotyp to młodociana samica (sygnatura BMNH 57a) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Jedyny żyjący współcześnie przedstawiciel rodzaju stepogóralek (Heterohyrax).
W całym zasięgu występowania zaobserwowano znaczne geograficzne zróżnicowanie w kolorze sierści, co zaowocowało opisaniem wiele podgatunków, a dwie formy, antineae i chapini zostały uznane za odrębne gatunki; jednakże takson H. antineae zgłoszony dla gór Ahaggar w Algierii jest błędny, ponieważ tam występuje tylko Procavia capensis natomiast H. chapini z Matadi we wschodnio-środkowej Demokratycznej Republice Konga, podobno charakteryzujący się tylko dwiema parami sutków pachwinowych, został uwzględniony jako podgatunek H. brucei. Chociaż nie ma pewności co do tego, czy wszystkie te podgatunki są konspecyficzne, czy nie, sekwencje mtDNA cytochromu b wykazują, że przynajmniej podgatunki: hindei ze środkowej części zasięgu oraz ruddi i granti odpowiednio z Mozambiku i Południowej Afryki są bardzo różne i mogą być odrębnymi, ukrytymi gatunkami. Aby wyjaśnić taksonomię H. brucei, potrzebne są dalsze badania genetyczne dotyczące całego rozmieszczenia tego taksonu.
Formalnie rozpoznano dwadzieścia cztery podgatunki H. brucei. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:
Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypH. b. albipesHeterohyrax brucei albipesHollister, 1922Rzeka Telek, Loita Plains, Wielkie Rowy Afrykańskie, Kenia.Skóra i czaszka dorosłej samicy (sygnatura USNM 181551) ze zbiorów Narodowego Muzeum Historii Naturalnej; okaz zebrany 17 maja 1911 roku przez Edmunda Hellera.H. b. bakeriDendrohyrax BakeriJ.E. Gray, 1874„Latiko” (tj. Fatiko), Uganda.Skóra i czaszka samicy (sygnatura BMNH 1874.6.4.3) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany przez Samuela Bakera.H. b. bocageiHyrax BocageiJ.E. Gray, 1869Angola.Samiec (sygnatura BMNH 1868.12.19.3) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz przesłał autorowi opisu José Vicente Barbosa du Bocage.H. b. chapiniProcavia chapiniHatt, 19395 km na południowy zachód od Matadi, na szczycie wzgórza Loadi, Demokratyczna Republika Konga.Skóra, czaszka i szkielet pozaczaszkowy dorosłej samicy (sygnatura AMNH 53800) ze zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej; okaz zebrany 27 grudnia 1914 roku przez Jamesa Chapina i Herberta Langa.H. b. dieseneriHeterohyrax brucei dieseneriBrauer, 1917Guta, Zatoka Speke, Tanzania.Okaz typowy pochodzi prawdopodobnie ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.H. b. frommiProcavia (Heterohyrax) frommiBrauer, 1913Dystrykt Mahenge, na południowy wschód od Iringa, Tanzania.Okaz typowy pochodzi prawdopodobnie ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.H. b. grantiProcavia brucei grantiWroughton, 1910Woodbush, północno-wschodnia Południowa Afryka.Dorosła samica (sygnatura BMNH 1906.4.3.102) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 9 stycznia 1906 roku przez Claude’a Granta.H. b. hindeiProcavia brucei hindeiWroughton, 1910„Fort Hall”, Kikuyu, Kenia.Dorosła samica (sygnatura BMNH 1903.11.1.13) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 19 marca 1903 roku przez Sidneya Hinde’a.H. b. hoogstraaliHeterohyrax brucei hoogstraaliSetzer, 1956Imurok, na południowy wschód od Torit, na wysokości , Ekwatoria Wschodnia, Sudan Południowy.Skóra i czaszka dorosłej samicy (sygnatura FMNH 66868) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Chicago; okaz zebrany 1 lutego 1950 roku przez Harry’ego Hoogstraala.H. b. kempiProcavia brucei kempiO. Thomas, 1910Południowo-wschodnie zbocza Mount Elgon, Kenia.Młodociana samica (sygnatura BMNH 1910.4.1.252) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 20 października 1909 roku przez Roberta Kempa.H. b. lademanniHeterohyrax lademanniBrauer, 1917Góry Kipengere, Mwakete, Tanzania.Skóra (sygnatura ZMB 21361) i czaszka (sygnatura ZMB 21362) samicy ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie; okaz zebrany przez kpt. Lademanna i Bessera.H. b. manningiProcavia brucei manningiWroughton, 1910Mlandżi, Malawi.Dorosły samiec (sygnatura BMNH 1909.12.11.1) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz z kolekcji pana Browna.H. b. mossambicusHyrax mossambicusW. Peters, 1870Mozambik.Młodociana samica.H. b. muenzneriProcavia (Heterohyrax) münzneriBrauer, 1913Kasanga, niedaleko jeziora Tanganika, Tanzania.Okaz typowy pochodzi prawdopodobnie ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.H. b. princepsProcavia brucei princepsO. Thomas, 1910Jezioro Dembel, na północ od jeziora Abbaja, Galla, Etiopia.Dorosła samica (sygnatura BMNH 1906.11.1.51) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 6 lutego 1905 roku przez Photiusa Zaphiro.H. b. prittwitziHeterohyrax brucei prittwitziBrauer, 1917środkowo-wschodnia Tanzania.Seria syntypów ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.H. b. pumilusProcavia pumilaO. Thomas, 1910 na południowy wschód od Berbery, Somalia.Dorosły samiec (sygnatura BMNH 1904.5.9.28) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 12 kwietnia 1904 roku przez Henry’ego Dunna.H. b. ruddiProcavia brucei ruddiWroughton, 1910Tambarara, góry Gorongosa, południowy Mozambik.Dorosła samica (sygnatura BMNH 1908.1.1.116) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 12 maja 1907 roku przez Claude’a Granta.H. b. rudolfiProcavia pumila rudolfiO. Thomas, 1910Północny kraniec jeziora Rudolfa, na wysokości , Etiopia.Młodociany samiec (sygnatura BMNH 1906.11.1.50) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 7 sierpnia 1905 roku przez Photiusa Zaphiro.H. b. somalicusProcavia brucei somalicaO. Thomas, 1892Berbera, Somalia.Samica zakonserwowana w alkoholu (sygnatura BMNH 1888.6.20.6) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz z kolekcji Ethelberta Phillipsa.H. b. ssongeaeHeterohyrax brucei ssongeaeBrauer, 1917Ssongea, Tanzania.Syntypy – skóra (ZMB 23317) i czaszka (ZMB 19846); zebrane przez kpt. Lademanna.H. b. thomasiProcavia thomasiO. Neumann, 1901Kaffa, Gimirra i Binescho, rzeki Omo i Gelo (jedno ze źródeł Sobat), Sudan Południowy.Skóra i czaszka.H. b. victorianjansaeHeterohyrax brucei victoria-njansaeBrauer, 1917Północno-zachodnia Tanzania.Syntypy – skóra (ZMB 21298) i czaszka samicy (ZMB 21406) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.
Etymologia
Zasięg występowania Stepogóralek cętkowany występuje w zależności od podgatunku:
Gatunek endemiczny dla Afryki od północno-wschodniego Sudanu przez Półwysep Somalijski, na południe do prowincji Limpopo i Mpumalanga w Południowej Afryce, a także w Angoli, gdzie występują izolowane populacje. Wiele populacji nie można przypisać do żadnego z w.w. podgatunków.
Wygląd i budowa anatomiczna Pod względem budowy morfologicznej i trybu życia jest bardzo podobny do góralka przylądkowego.
Długość ciała 32–56 cm; masa ciała 1,3–3,6 kg. Charakteryzuje się krótszą i bardziej szczeciniastą niż u innych gatunków sierścią. Futro jest w gamie koloru szarego, aż po ciemnobrązowy. Nad oczami często występują jasne plamy (prawie białe). Kolejna jasna plama znajduje się na grzbiecie. Także spodnia część futra jest koloru jasnego.
Przednie łapy tych ssaków mają 5 palców. Podeszwy łap posiadają wyspecjalizowane mięśnie, działające jak przyssawki, a na ich powierzchni znajdują się gruczoły potowe, które zapewniają stałą wilgoć i zmniejszają tarcie. Pomaga to góralkom we wspinaniu i poruszaniu się po skałachRonald E. Barry, Jeheskel Shoshani, Heterohyrax brucei w: www.science.smith.edu, dn. 12 maja 2000..
Góralki posiadają kilka innych przystosowań do trybu życia, jaki prowadzą: posiadają dobrze rozwinięty narząd Jacobsona, który pełni funkcję wyspecjalizowanej struktury węchowej. Jako że dużo czasu spędzają wygrzewając się na słońcu, ich oczy chronione są przez strukturę zwaną umbraculum, która jest swego rodzaju tarczą osłaniającą źrenicę oka. Dzięki temu zwierzęta mogą patrzeć w słońce. Dodatkowo w przewodzie Eustachiusza góralków znajduje się para komór powietrznych, ang. gutteral pouch, która umożliwia wydawanie bardzo głośnych dźwięków stanowiących znaki ostrzegawcze.
Liczba chromosomów wynosi 2n = 54. Kariotyp charakteryzuje się dwudziestoma parami autosomalnych chromosomów akrocentrycznych, dwoma parami subtelocentrycznych, dwoma parami submetacentrycznych i dwoma parami metacentrycznych. Chromosom X jest największym chromosomem submetacentrycznym, a Y bardzo małym akrocentrycznym.
Ekologia Ssak ten żywi się ziołami, trawami, liśćmi, korą, korzeniami, nie gardzi insektami. Jak inne z rzędu Hyracoidea żyje w dużych stadach (od 5–34 osobników w: www.library.thinkquest.org, dn. 23 maja 2007.). Góralek zaroślowy zajmuje wyłącznie tereny górzyste, ich kolonie występują na kamienistych pagórkach, skalnych zboczach, ścianach i stosach luźnych głazów. Przedstawiciele Heterohyrax brucei nie kopią nor. Rozkład wysokości, na których żyją zawiera się w przedziale od poziomu morza do przynajmniej 3,8 tys. m n.p.m. w górachNowak R.M., 1991. Walker’s Mammals of the World. Fifth Edition. The Johns Hopkins University Press, Baltimore, London.. Skaliste środowiska są odpowiednimi przestrzeniami do życia omawianego ssaka ze względu na obecność licznych szczelin do ochrony przed pogodą i drapieżnikami.
Osobniki tego gatunku mogą mieszkać w grupach zawierających setki zwierząt. Cechują się dobrym słuchem i ostrym wzrokiem. Zazwyczaj kilka osobników z grupy pilnuje i ostrzega innych jej przedstawicieli o nadchodzącym niebezpieczeństwie. Wydają przy tym głośny ostrzegawczy krzyk. Szczyt aktywności góralek zaroślowych osiągany jest rano i wieczorem, gdy poszukują pożywienia lub wygrzewają się na słońcu grupami. Zwiększa to ich metabolizm i powoduje wzrost uczucia głoduGould E., McKay G., 1991. Encyklopedia zwierząt: ssaki. Agencja „Elipsa”, Warszawa..
Okres lęgowy tego gatunku trwa od kwietnia do czerwca. Ciąża trwa około 7 i pół miesiąca, a na świat przychodzi od jednego do czterech młodych. Rodzą się one w gniazdach wyścielonych futerkiem i są w stanie podążać za dorosłymi w ciągu kilku godzin po urodzeniu. Góralek ten żyje od 10 do 14 lat. Głównymi wrogami naturalnymi góralka zaroślowego są pytony, lamparty, mangustowate, szponiaste. W niektórych sytuacjach także człowiek poluje na góralka, np. w przypadku braku jakiegokolwiek innego źródła mięsa.
Wielu badaczy podkreśla koegzystencję i zadziwiającą zgodę góralka zaroślowego z góralkiem przylądkowym. Osobniki tych dwóch gatunków zajmują nakładające się na siebie terytoria, razem wygrzewają się na słońcu, nocują, pozwalają młodym osobnikom na wspólne zabawy. Nie konkurują o źródła pokarmu ze względu na odmienne preferencje pokarmowe.
Znaczenie w ochronie środowiska i dla gospodarki Nie istnieją żadne istotne zagrożenia wobec tego gatunku, chociaż w niektórych rejonach jest on lokalnie tropiony. Społeczności w obrębie wzgórz Matobo opierają swoją dietę na mięsie góralka, które stanowi główne źródło białkaChiweshe N., 2007. Black Eagles and hyraxes – the two flagship species in the conservation of wildlife in the Matobo Hills, Zimbabwe. Ostrich: Journal of African Ornithology. 78: 381–386..