Język piktyjski – język używany w czasach rzymskich oraz we wczesnym średniowieczu przez Piktów – lud zamieszkujący północną i środkową część Szkocji. Ze względu na znikomą liczbę zachowanych dokumentów, głównie w postaci inskrypcji, klasyfikacja genetyczna tego języka jest wśród językoznawców kwestią sporną. Biorąc pod uwagę współczesne nazwy miejscowości terenów starożytnego Królestwa Piktów, język ten kojarzy się z grupą brytańską języków celtyckich. Wielu specjalistów uważa język piktyjski za język celtycki spokrewniony z grupą goidelską, do której należą język gaelicki szkocki oraz irlandzki. Niektórzy łączą go z językami azjanickimi. Istnieją również zwolennicy istnienia dwóch (lub więcej) języków piktyjskich, z których jeden byłby językiem indoeuropejskim, a drugi (lub pozostałe) nieindoeuropejskimi. Pod koniec okresu panowania Piktów, język piktyjski został zastąpiony językiem gaelickim.
Klasyfikacja języka Istnienie języka piktyjskiego we wczesnym średniowieczu jest potwierdzone w księdze autorstwa anglosaskiego mnicha Bedy Czcigodnego pt. Historia ecclesiastica gentis Anglorum (pol. Historia kościelna narodu angielskiego), w której Beda nazywa język piktyjski odmiennym niż języki używane przez Brytów, Irlandczyków i AnglikówBede HE I.1; references to Pictish also at several other points in that text.. Beda pisze, że irlandzki misjonarz Kolumba, mówiący językiem gaelickim, potrzebował tłumacza aby przemawiać do Piktów.
Powstało wiele sprzecznych teorii dotyczących natury języka piktyjskiego, min.: piktyjski należał do wyspowych języków celtyckich oraz był powiązany z językami p-celtyckimi (brytańskimi), takimi jak walijski, kornijski, kumbryjski i bretoński, piktyjski należał do wyspiarskich języków celtyckich powiązany z językami q-celtyckimi (goidelskimi) (irlandzki, gaelicki szkocki oraz manx), piktyjski należał do języków germańskich powiązany z językiem staroangielskim, piktyjski był językiem przedindoeuropejskim i pozostałością języka z epoki brązu.
Większość specjalistów uważa język piktyjski za pochodny języków brytańskich. Duży wpływ na piktyjski miał język staroirlandzki używany w Dalriadzie (królestwo szkockie) od V do IX wiekuForsyth 2006, p. 1447; Forsyth 1997; Fraser 2009, pp. 52–53; Woolf 2007, pp. 322–340. Uważa się, że język piktyjski wpłynął na rozwój współczesnego języka szkockiego gaelickiego. Podobieństwo nie dotyczy tylko zapożyczonych słów, lecz także składni, która ma wiele wspólnego z językami brytańskimiForsyth 2006, p. 1447; Woolf 2007, pp. 322–340.
Pozycja w grupie języków celtyckich Nazwy miejscowości oraz nazwiska rodzimych mieszkańców pokazują, że język celtycki (należący do grupy wyspowych oraz związany z północnymi językami brytańskimi) był używany w obszarach zamieszkanych przez Piktów. W 1582 roku, Geroge Bauchanan zaproponował pogląd, że język piktyjski był językiem p-celtyckim oraz skojarzył go z językiem galijskimAll other research into Pictish has been described as a postscript to Buchanan's work. This view may be something of an oversimplification: Forsyth 1997 offers a short account of the debate; Cowan 2000 may be helpful for a broader view.. Podobny pogląd głosił George Chalmers w XIX wieku, który uważał, że piktyjski i brytański były tym samym językiem. Swoją teorie podparł tym, że ortografia języków p-celtyckich na liście piktyjskich władców oraz nazw miejscowości jest przeważająca na terenach zamieszkanych przez PiktówChalmers 1807, pp. 198–224.
Celtolog Whitley Stokes w swoim filologicznym badaniu irlandzkich kronik stwierdził, że język piktyjski był blisko spokrewniony z językiem walijskimStokes 1890, p. 392. Pomysł ten poparł również filolog Alexander MacBain, który przeanalizował nazwy plemion i miejscowości w dziele z II wieku pt. Geographia (pol. Geografia), którego autorem był PtolemiuszMacBain 1892.
Wnikliwe badanie szkockich nazw miejscowości typologa Williama Watsona bezspornie dowiodło, że język p-celtycki występował na historycznych terenach Piktów. Wywnioskował też, że język piktyjski był północnym „przedłużeniem” języka brytyjskiego, oraz że język gaelicki był w późniejszym czasie wprowadzony z IrlandiiWatson 1926.
William Forbes Skene twierdził, że język piktyjski był językiem goidelskim, przodkiem współczesnego języka szkockiego gaelickiegoSkene 1837, pp. 67–87; Fraser 1923. Utrzymywał, że misjonarz Kolumba potrzebował tłumacza nie z powodu różnic pomiędzy piktyjskim a irlandzkim, lecz dlatego, że wygłaszał kazania po łacinieSkene 1837, pp. 71–72. Teza ta zyskała na popularności w XIX wieku, lecz teraz nie jest powszechnie uznawanaJackson 1955, p. 131; Forsyth 1997, p. 6.
Około V wieku Piktowie żyli pod narastającym politycznym, społecznym oraz językowym uciskiem ze strony Dalriady. Pod koniec ostatnich stuleci istnienia Królestwa Piktów, oraz w czasie scalenia Królestwa Piktów z Królestwem Dalriady, Piktowie w zasadzie mówili już w języku gaelickimForsyth 2006, p. 1447. Forsyth (współczesny pisarz angielski) spekuluje, że czas dwujęzyczności Piktów mógł trwać kilka pokoleń na peryferiach Królestwa PiktówForsyth 1995a. Język szkocki gaelicki, w przeciwieństwie do irlandzkiego (oraz staroirlandzkiego), posiada duży zasób brytańskich zapożyczeń. Używa systemu czasownikowego wzorowanego na tej samej zasadzie co język walijskiGreene 1966, p. 135.
Teoria języka nieindoeuropejskiego W 1892 roku John Rhys zaproponował, że język piktyjski był językiem nieindoeuropejskim. Jego opinia opierała się jedynie na niezrozumiałych inskrypcjach pisma ogamicznego znajdujących się na terenach dawnego Królestwa PiktówRhys 1892; Rhys 1898. Podobną tezę głosił Heinrich Zimmer, który twierdził, że rzekomo egzotyczne zwyczaje Piktów (tj. tatuowanie się oraz matrylinia) wskazują na to, że język ten był nieindoeuropejskiZimmer 1898; see Woolf 1998 for a more current view of Pictish matriliny. Teoria, że piktyjski był językiem nieindoeuropejskim była utrzymywana do XX wiekuFor example: MacNeil 1938-1939; MacAlister 1940.
Zmodyfikowana wersja tej teorii została przedstawiona przez Kennetha Jacksona, który w 1955 roku szczegółowo zbadał ten język. Jackson zaproponował, że istniały dwa języki piktyjskie: język pra-celtycki, który mógł nie pochodzić z grupy języków celtyckich, drugi język mógł być używany do pisaniaJackson 1955.
Hipoteza Jacksona została wpisana w ówczesny pogląd, że brytońska elita, znana jako Broch- builders (pol. budowniczy brochów) przesiedliła się z południa Brytanii na terytorium Piktów i tym samym zdominowała pra-celtycką większośćSee, for example, Piggot 1955. Jackson użył tej tezy aby pogodzić zauważone trudności w tłumaczeniu pisma ogamicznego z podpartymi dowodami na to, że piktyjski jest p-celtycki. To pozwoliło mu uznać język ogamiczny jako z natury nieczytelnyFor a general view, see Jackson 1955.
Model Jacsona był uznawany za obowiązujący pogląd przez II połowę XX wieku. Wraz z poszerzającą się wiedzą na temat archeologii późnej epoki żelaza, jego teza była stopniowo podważana. Dzięki lepszemu zrozumieniu tajemniczego pisma ogamicznego, wiele inskrypcji zostało uznane za celtyckieSee Armit 1990 for an up-to-date view of the development of proto-Pictish culture and Brochs as an indigenous development; Forsyth 1998 gives a general review of the advances in understanding of Ogham.. Pomimo tego, w 2012 Eric P. Hamp sklasyfikował język piktyjski jako nieindoeuropejskiHamp 2013.
Obalone teorie Tradycyjne opisy źródła (obecnie odrzucone) podawały, że Piktowie przesiedlili się do Szkocji ze Scytii – regionu, który obejmuje Europę wschodnią oraz centralną AzjęSee for example Bede HE I:1; Forsyth 2006 suggests this tradition originated from a misreading of Servius' fifth century AD commentary on Virgil's Aeneid: Aeneid 4:146 reads: Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi. Servius' commentary states: Pictique Agathyrsi populi sunt Scythiae, colentes Apollinem hyperboreum, cuius logia, id est responsa, feruntur. 'Picti' autem, non stigmata habentes, sicut gens in Britannia, sed pulchri, hoc est cyanea coma placentes. Which actually states that the Scythian Agathyrsi did not "bear marks" like the British, but had blue hair.. Buchanan, szukając p-celtyckiego scytyjskiego kandydata na przodka języka piktyjskiego, wybrał Kotynów (mówiący w języku galijskim) – plemię z regionu współczesnej Słowacji, które przedstawił jako Gothuni. Teza ta była omylnie zrozumiana przez Roberta Sibbalda w 1710 roku, który utożsamił Gothuni z germańskimi GotamiSibbald 1710. W 1789 roku John Pinkerton stwierdził, że język piktyjski był poprzednikiem nowoszkockiegoPinkerton 1789. Jego argumenty były często chaotyczne, dziwne, oraz często motywowane jego własnymi poglądem, że Piktowie byli „gorsi” od innych ludzi. Teoria, która mówiła, że język piktyjski był językiem germańskim nie jest już uważana za wiarygodnąFor a discussion of Sibbald's misunderstanding and of Pinkerton's thesis, see Ferguson 1991.
Przypisy
Bibliografia Piotr Stalmaszczyk, Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego 53, 1997, s. 81-93. Armit, Ian (1990), Beyond the Brochs: Changing Perspectives on the Atlantic Scottish Iron Age, Edinburgh: Edinburgh University Press Bede, Ecclesiastical History of England Book 1, retrieved 18 December 2012 Chalmers, George (1807). Caledonia: or a historical and topographicalaccount of North Britain, from the most ancient to the present times with a dictionary of places chorographical and philological 1 (new ed.). Paisley: Alex. Gardner. Cowan, E.J. (2000), "The invention of Celtic Scotland", in Cowan, E.J.; McDonald, R.A., Alba: Celtic Scotland in the Medieval era, East Linton, Scotland: Tuckwell Press Ltd, pp. 1–23 Ferguson, William (1991), "George Buchanan and the Picts", Scottish Tradition XVI: 18–32, retrieved 16 December 2012 Forsyth, K. (1995a), Nicoll, E.H.; Forsyth, K., eds., "Language in Pictland: spoken and written", A Pictish panorama: the story of the Picts (Brechin, Scotland: Pinkfoot Press), retrieved 13 December 2012 Forsyth, K. (1995b), "The ogham-inscribed spindle-whorl from Buckquoy: evidence for the Irish language in pre-Viking Orkney?", Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland 125: 677–96, retrieved 13 December 2012 Forsyth, K. (1997), Language in Pictland : the case against 'non-Indo-European Pictish, Utrecht: de Keltische Draak, retrieved 4 February 2010 Forsyth, K. (1998), "Literacy in Pictish", in Pryce, H., Literacy in medieval Celtic societies, Cambridge: Cambridge University Press, retrieved 13 December 2012 Forsyth, K. (2006), Koch, John T., ed., "Pictish Language and Documents", Celtic culture: A historical encyclopedia, Volume 1 (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc.) Fraser, J. (1923), History and etymology : an inaugaral lecture delivered before the University of Oxford on 3 March 1923, Oxford: Clarendon Press Fraser, James E. (2009), "From Caledonia to Pictland: Scotland to 795", The New Edinburgh History of Scotland (Edinburgh University Press) 1 Greene, D (1966), "The Making of Insular Celtic", Proceedings of the Second International Congress of Celtic Studies (Cardiff: University of Wales Press): 123–136 Hamp, Eric P. (2013), "The Expansion of the Indo-European Languages: An Indo-Europeanist’s Evolving View", Sino-Platonic Papers 239: 6–14, retrieved 8 February 2014 Jackson, K. (1955), "The Pictish Language", in Wainwright, F.T., The Problem of the Picts, Edinburgh: Nelson, pp. 129–166 Jackson, Kenneth (1977), "The ogam inscription on the spindle whorl from Buckquoy, Orkney", Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland 108: 221–222, retrieved 13 December 2012 Koch, John T. (1983), "The Loss of Final Syllables and Loss of Declension in Brittonic", The Bulletin of the Board of Celtic Studies (University of Wales Press.) XXX