Rys historyczny Pierwsze polskie organizacje związkowe utworzono na terenie ówczesnego zaboru austriackiego jako agendy Austriackiego Związku Kolejarzy, który na terenie Galicji zakładał miejscowe grupy związkowe m.in. Stowarzyszenie Zawodowe Robotników Kolejowych i Personelu Kolejowego w Nowym Sączu (1893) z filiami m.in. w Krakowie, Lwowie i Przemyślu, Związek Urzędników Kolejowych w Krakowie (1914), oraz Związek Kolejarzy Kolei Koszycko-Bogumińskiej w Cieszynie (1918), w 1917 w Galicji powstały konspiracyjne narodowe komitety kolejowców polskich.
Podobnie było w zaborze rosyjskim - w ramach Wszechrosyjskiego Związku Pracowników Kolejowych (Всероссийский железнодорожный союз) utworzono Związek Pracowników Kolejowych Królestwa Polskiego (1905), liczący ok. 3-4 tys. członków, Socjaldemokratyczny Związek Pracowników Kolejowych w Królestwie Polskim w Pruszkowie (1905), ok. 700 członków, Związek Pracowników Kolejowych Polaków (1915), organizacja Polaków wywiezionych do Rosji, Stowarzyszenie Pracowników Kolejowych-Polaków na Rusi, Stowarzyszenie Ewakuowanych Kolejarzy-Polaków w Kijowie, Związek Kolejarzy Pragnących Powrócić do Kraju, Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Pracowników Kolejowych Drogi Warszawsko-Wiedeńskiej i Nadwiślańskiej w Warszawie (1917), oraz Niezależny Związek Kolejarzy, w Warszawie (1918).
W zaborze niemieckim utworzono: w Poznaniu - Wielkopolski Związek Kolejarzy Polskich jako Sekcję Kolejarzy w Związku Robotników i Rzemieślników ZZP (1918), na Śląsku - Tajny Związek Kolejarzy Polaków na Śląsku, ok. 5000 członków
Po uzyskaniu niepodległości w 1918 powołano Związek Zawodowy Kolejarzy Rzeczypospolitej Polskiej, w 1919 Związek Zawodowy Maszynistów Kolejowych w Polsce oraz Związek Kolejarzy Śląskich. Dochodziło do rozłamów i połączeń organizacji. W latach międzywojennych funkcjonowało np. ponad 38 związków zawodowych – lewicowych, prawicowych, centrowych, wyznaniowych, branżowych, lokalnych, niektóre z nich – prorządowych.
Protesty miały np. miejsce w 1848, 1882 (pierwszy masowy strajk), 1905, 1906, 192026 kwietnia 1920 w Poznaniu policja otworzyła ogień do protestujących kolejarzy. W wyniku tych zdarzeń zginęło łącznie 9 robotników, zaś 32 zostało rannych według histmag.org , 1921 oraz w 1923.
Poważna groźba wybuchu strajku generalnego na kolei miała miejsce w 1956.
Zestawienie organizacji działających w okresie międzywojennym Największe (według liczby członków) Zjednoczenie Kolejowców Polskich (ZKP), Warszawa, al. Jerozolimskie 101 (obecny adres domu: al. Jerozolimskie 107), 110 > 62 tys. członków, zał. w 1929 Polski Związek Kolejowców Związek Kolejarzy Zjednoczenia Zawodowego Polskiego Związek Zawodowy Pracowników Kolejowych RP (ZZK), Warszawa, ul. Czerwonego Krzyża 20 (obecny adres domu: ul. Jaracza 2), 90 > 60 tys. członków Krajowa Spółdzielnia Spożywców Kolejarzy, zał. w 1921, utworzona wcześniej jako Centralny Związek Stowarzyszeń Spółdzielczo-Spożywczych Pracowników Kolejowych, Warszawa, ul. Czerwonego Krzyża 20 Związek Urzędników Kolejowych RP (ZUK), Warszawa, Wybrzeże Helskie 5, 12 119 (1931) członków, zał. w 1920 jako Zrzeszenie Pracowników Biurowych Kolei Polskich, od 1924 pod obecną nazwą, organ Łącznik (1922-1939)Założony jako pismo pracowników kolei warszawsko-wiedeńskiej. Związek Zawodowy Drużyn Konduktorskich (ZDK), Warszawa, ul. Widok 7, 7-10 tys., 9363 (1931) członków, zał. w 1922 w Poznaniu jako Chrześcijański Związek Drużyn Konduktorskich, organ Konduktor (dwutyg. 1922-1939, mies. od 1938) Związek Zawodowy Maszynistów Kolejowych w Polsce, Warszawa, ul. Chmielna 9, 9274 (1930) członków Związek Kolejowych Pracowników Drogowych (ZPDr), Warszawa, ul. Targowa 15, zał. w 1925 w Grudziądzu/Toruniu, od 1935 w Warszawie, 1986 (1931), 7000 (1939) członków, organ mies. Kolejarz-Drogowiec (1926-1939) Federacja Kolejowców Polskich, Warszawa, ul. Wspólna 56, ponad 6000 (1939) członków, zał. w 1929, organ mies. Kolejarz w Ruchu Syndykalistycznym (1931) oraz Kolejowy Front Robotniczy (mies. 1932-1939, dwutyg. od 1935)
Pozostałe Bezpartyjny Związek Zawodowy Maszynistów Kolejowych, Warszawa, ul. Targowa 27, 700 (1930), 276 (1931), 3128 (1935) członków, zał. w 1930, z siedzibą w Poznaniu do 1932, ul. Wybickiego 1 i na Górnej Wildze, organ Głos Maszynisty z siedzibą w Poznaniu (1930-1932) i (1935-1939), w Warszawie (1933-1934) Centralny Związek Kolejarzy w RP, Warszawa Centralny Związek Zawodowy Pracowników Kolejowych w R.P. (CZK), Warszawa, ul. Ogrodowa 39-41 oraz ul. Brukowa 29, 1322 (1931) członków, zał. w 1929, organ dwutyg. Kolejarz CZK (1930-1937) Federacja Kolejarzy Polskich (FKP), 2346 (1931) członków Polski Związek Emerytów, Inwalidów, Wdów i Sierot Kolejowych, Kraków Stowarzyszenie Lekarzy Kolejowych R.P., Warszawa, al. Jerozolimskie 6, zał. w 1929 jako Zrzeszenie Lekarzy Kolejowych, organ kwart. Lekarz Kolejowy (1928-1939) Zrzeszenie Pracowników Administracji Technicznej Warsztatów i Parowozowni PKP, Warszawa, ul. Mokotowska 61, 494 (1931) członków, współwydawca Kolejowy Przegląd Techniczny (1934-1938) Zrzeszenie Techników Kolejowych RP, Warszawa, ul. Mokotowska 61, 641 (1931), 1290 (1939) członków, zał. w 1926 w Radomiu, organ dwumies. Kolejowy Przegląd Techniczny (1931-1934) Spółdzielnia Oszczędnościowo-Kredytowa "Technik Kolejowy" (1935-1938) Związek Drużyn Konduktorskich PKP, Warszawa, ul. Jerozolimska 7, ul. Wielka 17 (1930) Związek Emerytów Kolejowych, Warszawa Związek Lekarzy Kolejowych, Warszawa, 443 (1931) członków Związek Maszynistów Kolejowych w Polsce, Warszawa, ul. Świętokrzyska 25 (1930) Związek Numerowych Kolei Państwowych, Warszawa, al. Jerozolimskie 6 Związek Polskich Inżynierów Kolejowych, Warszawa, ul. Krucza 14, 714 (1931), 1065 (1939) członków, zał. w 1919, organ mies. Inżynier Kolejowy (1924-1939) oraz dodatek Przegląd Zagranicznego Piśmiennictwa Kolejowego (1927-1939) Związek Pracowników i Ekonomistów Kolejowych RP, Związek Pracowników Kolejek Dojazdowych, Warszawa, ul. Szeroka 9 (1935) Związek Pracowników Kolejowych, 263 (1931) członków Związek Pracowników Kolejowych "Praca", Poznań (1929), Warszawa, ul. Wiejska 3 (1930) Związek Prawników i Ekonomistów Kolejowych R.P., Warszawa, ul. Nowy Świat 14 (1930-1932), ul. Chałubińskiego 4 (1933-1939), zał. jako Związek Prawników PKP Związek Umysłowych Pracowników Kolejowych (ZUP), Lwów, ul. Szumlańskiego 17, 1569 (1931) członków, zał. ok. 1920 jako Związek Pracowników Kolejowych z Wykształceniem Średnim, organ mieś. Czasopismo, od 1932 z podtytułem - organ Ligi Słowiańskich Urzędników Kolejowych; organizacja o zasięgu krajowym Stowarzyszenie Oszczędności i Kredytu Pracowników PKP, Lwów, ul. Halicka 19 (obecnie Галицька) podobna spółdzielnia oszczędnościowo-kredytowa w Krakowie Związek Zawodowy Pracowników Koleji Państwa Polskiego (nazwa związku zapisana w pisowni obowiązującej w tym okresie) Związek Zawodowy Zwrotniczych Kolejowych, Warszawa, ul. Marcinkowskiego 3, 617 (1931), 2000+ (1939) członków, organ mies. Jedność Zwrotniczych (1929-1939) Chrześcijański Związek Zwrotniczych, organizacja o znaczeniu lokalnym Związek Palaczy Dyrekcji Stanisławowskiej, Stanisławów (1921) Związek Zawodowy Kierowników Parowozów, Stanisławów (1921)
Niektóre z wyżej wymienionych były zrzeszone w: Komitecie Stowarzyszeń Pracowników Kolejowych, Bloku Kolejowych Związków Fachowych, Naczelnym Komitecie Pracowników Państwowych, Kolejowych i Komunalnych, Międzyzwiązkowym Komitecie Pracowników Państwowych.
Pozostałe organizacje społeczne działające w okresie międzywojennym Stowarzyszenie "Rodzina Kolejowa", Warszawa, ul. Żulińskiego 9 (obecnie część ul. Żurawiej), 175 tys. członków (1938) Kolejowe Przysposobienie Wojskowe, Warszawa, ul. Koszykowa 11b, organ mieś. Kolejowe Przysposobienie Wojskowe, zał. 1928, 80 tys. członków (1933-1934) Kasa Samopomocy Członków Kolejowego Przysposobienia Wojskowego Centralny Związek Spółdzielni Pracowników Kolejowych, Warszawa, ul. Długa 19 (1921) Kolejowe Towarzystwo Krajoznawcze, Katowice, zał. w 1924, organizacja o znaczeniu lokalnym Samopomoc Kolejarzy Stowarzyszenie Kolejarzy Stowarzyszenie Orkiestr Kolejowych Towarzystwo Kulturalno - Oświatowe Pracowników Kolejowych na Nowym Bródnie w Warszawie Związek Okręgowy Spożywców Stowarzyszenia Pracowników Kolejowej Dyrekcji Krakowskiej lokalne towarzystwa kolejarzy (Towarzystwo Polskich Kolejarzy) na poszczególnych stacjach Kasa Pożyczkowa Rzemieślników Kolejowych Sp. Kred., Stanisławów, ul. Grunwaldzka (1929) Kasa Spółdzielcza Konduktorów i Nadkonduktorów Kolejowych Sp. z o.o., Stanisławów, Dworzec kolejowy (1929)
Zestawienie organizacji działających współcześnie Poniżej lista ogólnokrajowych organizacji związkowych – partnerów społecznych PKP S.A. a zarazem reprezentujących stronę pracowniczą w Zespole Trójstronnym ds. Kolejnictwa, forum rządowo-pracowniczo-związkowym, uszeregowanych według zrzeszanej liczby członków: Federacja Związków Zawodowych Pracowników PKP, Warszawa Sekcja Krajowa Kolejarzy NSZZ „Solidarność”, Warszawa Związek Zawodowy Maszynistów Kolejowych w Polsce, Warszawa Związek Zawodowy Dyżurnych Ruchu PKP, Warszawa Federacja Związków Zawodowych Pracowników Automatyki i Telekomunikacji PKP, Warszawa Związek Zawodowy Pracowników Warsztatowych, Warszawa Federacja Związków Zawodowych Maszynistów Kolejowych, Warszawa Krajowy Sekretariat Kolejarzy NSZZ "Solidarność 80", Warszawa Międzyzakładowy Związek Zawodowy Rewidentów Taboru, Katowice Ogólnopolski Związek Zawodowy Straży Ochrony Kolei, Warszawa Autonomiczne Związki Zawodowe Transportu Kolejowego, Słupsk Związek Zawodowy Administracji PKP, Katowice Związek Zawodowy Drużyn Konduktorskich w RP, Warszawa Związek Zawodowy Dyspozytorów PKP, Warszawa Związek Zawodowy Dyżurnych Ruchu, Leszno
Pozostałe organizacje związkowe Działające jedynie w PKP Cargo S.A. Związek Zawodowy Kolejarzy Zachodniego Obszaru Rzeczpospolitej Polskiej Międzyzakładowa Organizacja Związkowa przy PKP CARGO S.A. Zachodni Zakład Spółki w Poznaniu Międzyzakładowa Organizacja Związkowa ZZ "Kontra", Wałbrzych NSZZ Pracowników Kolejowych Zakładu Taboru w Szczecinie z siedzibą w Szczecinku NSZZ Pracowników PKP CARGO S.A. Katowice z siedzibą w Chojnicach Związek Zawodowy Kolejarzy w Przemyślu Związek Zawodowy Pracowników Służby Przewozów
Działające jedynie w PKP Polskie Linie Kolejowe Federacja Związków Zawodowych Pracowników Dróg Żelaznych, Warszawa/Częstochowa Komisja Międzyzakładowa NSZZ "Solidarność 80" przy IZ Wałbrzych, Lubań Komisja Międzyzakładowa Związku Zawodowego „KONTRA”, Wałbrzych Krajowy Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Pracowników Transportu Kolejowego „Jedność”, Międzylesie Międzyzakładowa Komisja Związku Zawodowego Kolejarzy przy IZ Wałbrzych, Kamieniec Ząbkowicki Międzyzakładowy Związek Zawodowy Kolejarzy Śląskich - Zagłębie, Dąbrowa Górnicza Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Funkcjonariuszy SOK, Warszawa Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Kolejarzy Służby Drogowej, Wrocław Niezależny Związek Zawodowy „Przekaźnik”, Tczew Związek Zawodowy Dyspozytorów Polskich Linii Kolejowych, Warszawa Związek Zawodowy Pracowników Budowlanych przy PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., Zielona Góra Związek Zawodowy Pracowników Eksploatacji i Diagnostyki, Iława Związek Zawodowy Pracowników Infrastruktury Transportu Kolejowego w Polsce, Łódź Związek Zawodowy Pracowników Kolejowych przy stacji PKP Ełk, Ełk Związek Zawodowy Pracowników Kolejowych w Iławie, Iława Związek Zawodowy Pracowników Kolejowych Regionu Kujaw i Pomorza, Grudziądz Związek Zawodowy Pracowników Linii Kolejowych w Lublinie, Lublin Związek Zawodowy Pracowników Nadzoru i Administracji „KADRA”, Wrocław
Działające jedynie w PKP Szybka Kolej Miejska w Trójmieście Związek Zawodowy Pracowników Zakładu Szybkiej Kolei Miejskiej "Cisowa", Gdynia
Działające jedynie w Polregio Małopolski Związek Kolejarzy, Sucha Beskidzka