Tyraspol (, wym. , wym. , wym. ) – miasto na terenie Mołdawii, położone na lewym brzegu Dniestru, od 1991 roku stolica samozwańczej republiki Naddniestrza, stanowi miasto wydzielone na prawach rejonu. Wraz z 128 807 mieszkańcami w 2023 było trzecim co do wielkości miastem Mołdawii (po Kiszyniowie i Bielcach).
Historia mały|lewo|Tyraspol w 1941 Nazwa ośrodka wywodzi się od rzeki Dniestr, w czasach rzymskich nazywanej Tiras. Współczesny gród założony został jednak dopiero w 1792 roku przez Aleksandra Suworowa jako rosyjska fortyfikacja – twierdza obronna przed agresją ze strony Turcji, na bazie zamieszkiwanej przez Mołdawian oraz sprowadzonych przez Rosjan osadników różnej narodowości wsi Sucleia. Po rewolucji październikowej należał do marionetkowej Ukrainy radzieckiej, po 1922 roku zaś do ZSRR. Od 1924 w składzie Mołdawskiej Autonomicznej SRR, której stolicą został w 1929 roku. Po aneksji Besarabii przez ZSRR w 1940 roku miasto przyłączono do radzieckiej Mołdawii. W latach 1941–1944 pod zarządem Rumunii jako część tzw. Transnistrii.
W 1970 roku miasto zostało odznaczone Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy.
mały|Historyczna i sowiecka zabudowa w mieście W 1991 roku Tyraspol stał się stolicą nieuznawanej przez żadne państwo na świecie Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej. W 2006 przyznano mu status powiatu miejskiego.
Rezyduje tu prezydent, jest też siedzibą organów władzy i administracji centralnej oraz banku centralnego (emisyjnego) republiki. W Tyraspolu znajduje się stała placówka misji OBWE – jedynej międzynarodowej organizacji akceptującej (acz nie uznającej) istnienie NRM. Tyraspol to ośrodek przemysłu maszynowego, elektromaszynowego, obronnego, spożywczego.
Od lat 30. XX w. był siedzibą XIV Armii Radzieckiej – armii której celem było zajęcie rumuńskich pól roponośnych. Jednym z ostatnich dowódców XIV AR był generał Aleksandr Lebied´.
Demografia Skład etniczny Tyraspola przedstawia się następująco: Rosjanie 41%, Ukraińcy 32%, Rumuni (Mołdawianie) 18%, Żydzi 1,4%.
Opiekę konsularną nad Polakami przebywającymi w Tyraspolu sprawuje polska placówka konsularna w Kiszyniowie.
W Tyraspolu mieszka kilkaset osób narodowości polskiej. Tyraspol jest jednym z głównych skupisk Polaków w Mołdawii.
Żydzi w Tyraspolu 1847: żydowska populacja wyniosła 1406. 1897: żydowska populacja urosła do 8668 osób (27% populacji miasta) 1910: w Tyraspolu znajdują się dwie prywatne żydowskie szkoły, pierwsza dla chłopców, druga dla dziewcząt. 1926: żydowska populacja zmalała do 6398 osób (29,1% populacji miasta) 1959: zamknięcie jedynej czynnej synagogi w mieście, populacja żydowska nie przekroczyła 1500 osób. 2007: żydowska populacja wynosi 2200 osób.
Antysemityzm
14–15 kwietnia 2001 – atak bombowy na synagogę tyraspolską, budynek został znacznie uszkodzony. Nikt nie ucierpiał. 13–30 marca 2004 – zniszczenie oraz pomalowanie około 70 nagrobków na cmentarzu żydowskim. Lokalne władze odmówiły pomocy oraz wsparcia finansowego na oczyszczenie antysemickich napisów na nagrobkach. 4 maja 2004 – próba podpalenia tyraspolskiej synagogi koktajlem Mołotowa. Pożar nie wyrządził większych szkód, gdyż został natychmiast ugaszony przez przypadkowego przechodnia.
Zabytki żydowskie cmentarz żydowski w Tyraspolu synagoga w Tyraspolu
Sport mały|Kompleks stadionu Sheriff W Tyraspolu mają siedziby kluby piłkarskie Sheriff Tyraspol (wielokrotny mistrz Mołdawii) i Dinamo-Auto Tyraspol.
Religia mały|Sobór Narodzenia Pańskiego Od 1998 miasto jest siedzibą prawosławnej eparchii tyraspolskiej i dubosarskiej (jurysdykcja Mołdawskiego Kościoła Prawosławnego). Przed rewolucją październikową w mieście znajdowało się trzy cerkwie wojskowe, sobór św. Mikołaja oraz jednowiercza cerkiew Opieki Matki Bożej. Wszystkie te budowle w okresie radzieckim zostały zniszczone i od początku lat 30. XX wieku do 1988 w Tyraspolu nie było żadnej czynnej świątyni prawosławnej. Obecnie (pocz. XXI w.) w mieście czynnych jest osiem świątyń, z których najważniejszą jest sobór Narodzenia Pańskiego, wzniesiony w latach 1998–1999. Jedna z cerkwi, kaplica św. Jerzego, stanowi część Pomnika Chwały Wojennej, upamiętniającego poległych w II wojnie światowej, wojnie w Afganistanie oraz wojnie o Naddniestrze.
W Tyraspolu znajduje się także cerkiew staroobrzędowa pod wezwaniem Opieki Matki Bożej. Miejscowa parafia podlega eparchii kiszyniowskiej i całej Mołdawii Rosyjskiej Prawosławnej Cerkwi Staroobrzędowej.
Do roku 1929 Tyraspol był siedzibą rzymskokatolickiej diecezji tyraspolskiej, która zanikła w wyniku przemian politycznych i prześladowania Kościoła przez władze radzieckie. Od 2001 działa tu parafia katolicka.
Miasta partnerskie Miasta partnerskie Tyraspolu: Wołgograd, Rosja Kaługa, Rosja Kursk, Rosja Obninsk, Rosja Siewierodwińsk, Rosja Nowosybirsk, Rosja Mikołajów, Ukraina Tarnopol, Ukraina Chersoń, Ukraina Czerkasy, Ukraina Bielce, Mołdawia Komrat, Mołdawia Rejon Leniński (Mińsk), Białoruś Suchumi, Gruzja Cchinwali, Gruzja Eilenburg, Niemcy Santarem, Portugalia Trondheim, Norwegia Aszdod, Izrael
Atrakcje i zabytki W centrum Tyraspola jednym z głównych punktów przestrzeni publicznej jest Plac Suworowa, na którym w 1979 roku wzniesiono pomnik rosyjskiego dowódcy Aleksandra Suworowa, uznawanego za założyciela miasta. Pomnik stanowi element osi urbanistycznej otaczającej centralną część miasta oraz jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów w przestrzeni publicznej Tyraspola.
W bezpośrednim sąsiedztwie placu znajduje się Memorial of Glory, kompleks pamięci wojennej poświęcony uczestnikom i ofiarom II wojny światowej, wojny w Afganistanie oraz konfliktu naddniestrzańskiego z 1992 roku. W skład memoriału wchodzą m.in. czołg T-34, Grób Nieznanego Żołnierza z wiecznym ogniem, rzeźby oraz tablice pamiątkowe upamiętniające poległych.
W tej samej części miasta zlokalizowany jest Budynek Rady Najwyższej Naddniestrza (tzw. Dom Sowietów), będący przykładem architektury administracyjnej z okresu radzieckiego i postsowieckiego, przed którym stoi pomnik Włodzimierza Lenina. W pobliżu znajduje się również Sobór Narodzenia Chrystusa, największa cerkiew prawosławna w Tyraspolu, oddana do użytku pod koniec XX wieku.
Działalność muzealną w mieście prowadzi Tiraspol United Museum, obejmujące kilka oddziałów, w tym Muzeum Historii i Krajoznawstwa oraz dom-muzeum chemika Nikołaja Zelinskiego, prezentujące dzieje miasta, regionu oraz sylwetki jego znanych mieszkańców. Ważnym obiektem kulturalnym jest także Teatr Dramatyczny im. Nadieżdy Aronieckiej, pełniący funkcję głównej sceny teatralnej Tyraspola.
Elementem lokalnego dziedzictwa przemysłowego i jednocześnie atrakcją o charakterze kulturowym jest winiarnia i destylarnia KVINT, zakład działający od końca XIX wieku, znany z produkcji win, wódek oraz brandy typu divin. Przedsiębiorstwo bywa uwzględniane w opisach miasta jako jeden z rozpoznawalnych obiektów związanych z jego tradycją winiarską i przemysłową.
W przestrzeni miejskiej znajdują się ponadto parki i tereny rekreacyjne w rejonie nabrzeża Dniestru oraz inne miejsca pamięci i pomniki, które stanowią część krajobrazu kulturowego miasta i są wykorzystywane podczas wydarzeń publicznych oraz uroczystości miejskich.
Galeria
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Stolice państw w Europie Kategoria:Miasta w Naddniestrzu Kategoria:Miasta odznaczone Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy