Maria HabsburżankaHellmut Andics, Kobiety Habsburgów, tł. Jerzy Serczyk, Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991, s. 8.Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996, s. 395, 406–408, 417–418.Ignác Romsics, Historia Węgier, Poznań: Media Rodzina, 2018, tł. Maciej Sagata, s. 142–143, 151–408, 428., Maria WęgierskaMaria Bogucka, Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI, Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2005, s. 188, 190.Anna Brzezińska, „Będąc tej samej krwi, strzegły ich interesów”, „Polityka. Pomocnik historyczny”, 2021, nr 1: 33 wielkie władczynie Europy, s. 112, 114–115.Jerzy Szablowski, Arrasy flamandzkie w zamku królewskim na Wawelu, Warszawa: Arkady, 1975, s. 156, 405.Gerard Mizgalski (red.), Podręczna encyklopedia muzyki kościelnej. Poznań – Warszawa – Lublin: Księgarnia św. Wojciecha, 1959, s. 31., Maria AustriackaSarah Gristwood, Gra królowych. Kobiety, które stworzyły szesnastowieczną Europę, tł. Adam Tuz, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2018, s. 537, 544.Andrzej Białkowski, Tomasz Szweycer, Monety ostatnich Jagiellonów, Warszawa: Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego, 1975, s. 33. (ur. 15 września 1505 w Brukseli, zm. 18 października 1558 w Cigales) – arcyksiężniczka austriacka, księżniczka burgundzka i infantka kastylijska, córka Filipa Pięknego i Joanny Szalonej.
Królowa Czech i Węgier w latach 1522–1526 jako żona Ludwika I (II) z dynastii Jagiellonów, w 1527 regentka na Węgrzech w zastępstwie brata Ferdynanda, namiestniczka Niderlandów w latach 1531–1556 w imieniu drugiego brata Karola.
Pochodzenie Maria urodziła się jako trzecia córka FilipaWłodzimierz Dworzaczek, Genealogia, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, tabl. 48., władcy Niderlandów od 1482 i króla Kastylii od 1504John E. Morby, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, tł. Michał Rusinek, Kraków: Wydawnictwo Znak, 1994, s. 185., pochodzącego z leopoldyńskiej linii HabsburgówHellmut Andics, Kobiety Habsburgów, Wrocław – Warszawa – Kraków 1991, s. 317., oraz jego żony Joanny, dziedziczki Królów KatolickichZygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2005, s. 181, 206.. Była ich piątym, przedostatnim dzieckiem z sześciorga, opuszczonym na zawsze przez rodziców kilka miesięcy po narodzinachMałgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 407.. Dwóch braci Marii zostało cesarzami, a wszystkie siostry poślubiły królów.
Przedostatnia córka Filipa i Joanny przyszła na świat w brukselskim pałacu Coudenberg 15 września 1505 przed południemJacqueline Kerkhoff, Maria van Hongarije en haar hof 1505-1558. Tot plichtsbetrachting uitverkoren: Uitgeverij Verloren, 2008, s. 31.. Z dokładnością co do godziny narodziny dziewczynki odnotowali poeta i kronikarz Jean Molinet oraz wenecki ambasador i humanista Vincenzo QueriniJane de Iongh, Mary of Hungary. Second Regent of the Netherlands, tłum. M.D. Herter Norton, New York: W.W. Norton & Company, 1958, s. 290, przyp. 3.Jacqueline Kerkhoff, Maria van Hongarije en haar hof 1505-1558. Tot plichtsbetrachting uitverkoren, Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2008, s. 31, przyp. 19.. Spotykane w literaturze przedmiotu daty 13 i 17 września są nieprawdziweJacqueline Kerkhoff, Die Hofhaltung Marias von Ungarn, [w:] Martina Fuchs, Orsolya Réthelyi (red.), Maria von Ungarn (1505-1558). Eine Renaissancefürstin, Münster: Aschendorff, 2007, s. 210..
Kilka dni później dziewczynka została ochrzczona w obecności cesarskiego dziadka Maksymiliana I przez biskupa Arras. Otrzymała imię po księżnej Burgundii Marii Bogatej, swojej babce ojczystejJane de Iongh, Mary of Hungary. Second Regent of the Netherlands, New York 1958, s. 17..
Wychowanie i wykształcenie Wychowywała ją ciotka Małgorzata, będąca od 1507 generalną namiestniczką Niderlandów. Edukacja królewny nie różniła się od tej, jaką w Mechelen otrzymali jej najstarszy brat i siostry, przy czym dzieci Filipa Pięknego nie różnicowano w tym zakresie pod względem płci. W późniejszym okresie Maria wychowywana była w Wiedniu i InnsbruckuUrszula Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 560.. Wykształcenie pozwalało jej na studiowanie prac teologicznych, a znajomość sztuki na patronowanie artystom i gromadzenie cennych zbiorów. W późniejszym wieku zaznajomiła się z dziełami Marcina LutraAnna Brzezińska, „Będąc tej samej krwi, strzegły ich interesów”, „Polityka. Pomocnik historyczny”, 2021, nr 1: 33 wielkie władczynie Europy, s. 114.. Zgromadziła jedną z największych ówcześnie bibliotek prywatnych.
Władała czterema językami: łaciną, francuskim, flamandzkim i niemieckim, a prawdopodobnie w późniejszym czasie opanowała w niewielkim stopniu język węgierski. Tak samo jak jej ojciec i dziadek ojczysty, była bardzo muzykalna, grała na kilku instrumentach strunowych i klawiszowych. Potrafiła też wykonywać skomplikowane koronki, podobnie jak jej ciotkaJane de Iongh, Mary of Hungary. Second Regent of the Netherlands, New York 1958, s. 22..
Strzelała z łuku, znakomicie jeździła konno, a jej ulubioną rozrywką było polowanie z sokołem. Jako 45-letnia kobieta potrafiła zimą przy niesprzyjającej aurze przemierzyć konno odległość z Brukseli do Augsburga w dwanaście dni, podczas gdy wytrwali jeźdźcy zwykle potrzebowali na przebycie tej drogi o połowę czasu więcejMałgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 415–416..
Podziwiana przez Pierre’a Brantôme’a, który oceniał, że prowadziła wojnę jak Amazonka, natomiast przez Erazma z Rotterdamu, z którym korespondowała i który dedykował jej dzieło Vidua christiana, określana jako najwybitniejsza kobieta swoich czasów.
Pertraktacje małżeńskie thumb|left|Pierwsze z serii zaślubin niespełna 10-letniej Marii Habsburżanki z rok młodszym Ludwikiem Jagiellończykiem na drzeworycie Albrechta Dürera W związku z planami matrymonialnymi opuściła Mechelen w 1514 i zamieszkała w Wiedniu, a od 1516 w InnsbruckuMałgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 408.. Na mocy postanowień zawartych na zjeździe wiedeńskim 22 lipca 1515 została poślubiona młodszemu od siebie o rok dziedzicowi Władysława Jagiellończyka w katedrze św. Szczepana w trakcie podwójnej ceremonii. Choć małżeństwo z królewiczem Ludwikiem rzeczywiście zostało zawarte personalnie (podczas gdy siostra Ludwika Anna poślubiła per procura nieokreślonego, jednego z dwóch braci Marii), to nie zostało ono dopełnione z uwagi na niepełnoletność nupturientów, natomiast po rychłej śmierci formalnego teścia Marię można było tytułować królową od marca 1516Hellmut Andics, Kobiety Habsburgów, Wrocław – Warszawa – Kraków 1991, s. 83.Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 407–408..
Po śmierci cesarza odbyły się dalsze pertraktacje między jego dziedzicem Karolem, najstarszym bratem Marii, a dworem budzińskim w sprawie podwójnych związków Jagiellonów z Habsburgami, z których na władcę Austrii i męża Anny został wybrany Ferdynand. W grudniu 1520 zaślubiny obu par zostały powtórzone per procura wraz z symbolicznymi pokładzinami. Posagi królewien w wysokości 200 tysięcy złotych węgierskich jako równoważące się nie miały być wypłacone. Natomiast w kontrakcie ślubnym Marii zostały zapisane na jej utrzymanie dochody z siedmiu miast i zamków czeskich i górnowęgierskich oraz kopalń soli w okolicach Syhotu MarmaroskiegoMałgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 409..
Wiosną 1521 udała się do Linzu, gdzie uczestniczyła w ślubie brata Ferdynanda z Anną Jagiellonką, a następnie przez Wiedeń wyruszyła do Pożonia, by spotkać się ze swoim mężem i powtórzyć oraz dopełnić małżeństwo. Mimo zagrożenia najazdem tureckim Maria nie posłuchała poleceń Ludwika i kontynuowała podróż do Budy, gdzie przybyła w czerwcu. Być może zakaz związany z dalszą jazdą był efektem intryg antyhabsburskiego stronnictwa na Węgrzech. Mogło ono planować anulowanie nieskonsumowanego związku z wciąż formalnie niepełnoletnim władcą, w którego imieniu rządziła rada regencyjna, kierowana przez jego krewnego Jerzego z Ansbachu, prymasa Tamása Bakócza i burgrabiego stolicy Jánosa BornemisszęMałgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 398..
Koronacje Dopiero po uznaniu przez sejm pełnoletności Ludwika, co nastąpiło w grudniu 1521, Maria Habsburżanka została koronowana na królową Węgier w Białogrodzie Królewskim 11 stycznia 1522Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 410.. Koronacji dokonał biskup Agram (Zagrzebia) z Królestwa Chorwacji, którym był Simon ErdődiZygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2005, s. 292, przyp. 826.. Dwa dni później w Budzie odbyła się konfirmacja zawartego wcześniej małżeństwa pary królewskiej.
Pod wpływem starań Marii po ponad miesiącu małżonkowie wyjechali do Królestwa Czeskiego, w którym władca nie był od czasu wstąpienia na tron. Po przybyciu do drugiego królestwa 1 czerwca 1522 Maria została namaszczona na władczynię Czech w praskiej katedrze św. WitaMałgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Kraków 1996, s. 411.. W uroczystościach koronacyjnych nowej królowej, które odbywały się w Pradze, wzięło udział wielu książąt Rzeszy, w tym książę saski Jerzy Brodaty z żoną Barbarą Jagiellonką, książę legnicki Fryderyk II i wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern.
Działalność na Węgrzech i w Czechach
Maria początkowo swoje obowiązki królewskie traktowała niezbyt poważnie, naśladując męża również w upodobaniu do zabaw, uczt, polowań i innych niewyszukanych rozrywek. Agent wenecki donosił, że odznaczała się takim obżarstwem, że wręcz przypisywał jego następstwom niemożność zajścia w ciążę. Marii po pewnym czasie udało się jednak „ukrócić w dużej mierze wszechwładzę dworskiej kamaryli, której Ludwik był całkowicie podporządkowany”, a korzystając z własnych zasobów finansowych, doprowadziła do stworzenia swojego stronnictwa dworskiego, otaczała się humanistami i zajęła odpowiednim wyposażeniem królewskiego dworu.
Rosnące wpływy królowej wiązały się również z jej bogatym uposażeniem ziemskim i dochodami zapisanymi jej przez męża w styczniu 1522. Majątek królowej obejmował m.in. kilkanaście posiadłości na terenie Górnych Węgier i Siedmiogrodu, w tym przychody z miast górniczych wraz z kopalniami rudy żelaza, miedzi, srebra, a nawet złota. Ponadto na przełomie 1522 i 1523 królowa otrzymała oprawę w Czechach z ośmioma miastami. Maria dysponowała także wpływami podatkowymi z Dolnych Łużyc oraz posiadała prawo bicia monety. Była właścicielką mennicy świdnickiejMichał Grażyński, Mennica świdnicka za Zygmunta I, „Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne”, 1911, t. 3, s. 54, 66–67, 84, 102–104., czerpiąc z niej dochody, których część mogła przekazywać innym osobom, np. tysiąc złotych margrabiemu brandenburskiemu Jerzemu, jak też wydając pozwolenia na bicie różnych typów monetMichał Grażyński, Moneta świdnicka w Polsce. Mennica świdnicka za Zygmunta I, „Wiadomości numizmatyczne-archeologiczne”, 1911, t. 3, s. 84.. Półgroszki świdnickie, bite aż do 1528 pod imieniem Ludwika, niezwykle podobne do półgroszy koronnych, pełniły na polskich ziemiach rolę fałszywej monety, będąc przyczyną poważnych problemów dyplomatycznych i gospodarczychMarian Haisig, Pieniądz kruszcowy na Śląsku do połowy XVIII wieku (stan badań i postulaty badawcze), „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, t. 21, nr 1, 1966, s. 17..
thumb|upright|Maria nie tylko emitowała pieniądz, który szkodził interesom polskiego króla Zygmunta Starego, ale pozwalała swoim wierzycielom korzystać z przywileju bicia półgroszy świdnickich i w specjalnym liście z 1526 zlecała poddanym przyjmowanie ich na równi z innymi monetami.