Szpital Starozakonnych, Szpital Żydowski „Czyste”, Żydowski Szpital Zakaźny „Czyste” (1940−1943) – polska placówka medyczna funkcjonująca w latach 1898–1943 w Warszawie na Czystem, a w latach 1940–1943 w getcie warszawskim, zorganizowana przez Gminę Żydowską pod przewodnictwem Ludwika Natansona.
Szpital Starozakonnych na Czystem utworzony w 1902 roku był kontynuacją starego Szpitala Starozakonnych w Warszawie, założonego w 1833 roku przy ulicy Inflackiej w Warszawie. Szpital był dostępny dla osób wszystkich wyznań. Przez wiele lat był uważany za jeden z najlepszych i najnowocześniejszych szpitali w Warszawie. Szczególnie silne było kształcenie naukowe lekarzy w okresie do uzyskania niepodległości w 1918 roku. W czasie okupacji i działalności w Getcie Warszawskim (1940–1943) Szpital Starozakonnych stał się praktycznie rzecz biorąc kliniką uniwersytecką, kształcącą lekarzy pracujących w getcie. Zygmunt Kramsztyk, jeden z lekarzy naczelnych szpitala, był redaktorem Krytyki Lekarskiej – pierwszego na świecie czasopisma zajmującego się filozofią nauki i medycyny. Powstało tu pierwsze szpitalne wydawnictwo naukowe w Polsce – Kwartalnik Kliniczny Szpitala Starozakonnych. W 1942 roku lekarze Szpitala prowadzili wstrząsające badania nad głodem w Getcie Warszawskim. Przy szpitalu powstała w 1923 roku Szkoła Pielęgniarska, której pierwszą dyrektorką była Amelia Greenwald. W latach 1924–1928 przy szpitalu powstał Instytutu Patologiczny, który miał być placówką umożliwiającą dostęp do nowoczesnych technik rozpoznawczych i leczniczych i miał podążać za szybkim rozwojem naukowym medycyny w tamtym czasie.
thumb|Zygmunt Kramsztyk. Pierwszy lekarz naczelny Nowego Szpitala Starozakonnych. Okulista. Redaktor naczelny Kroniki Lekarskiej – pierwszego na świecie czasopisma poświęconego filozofii nauki i medycyny Budowa i otwarcie Koncepcja budowy nowego szpitala żydowskiego narodziła się w latach 80. XIX wieku wśród lekarzy Starego Szpitala Starozakonnych, kierowanego przez doktora Józefa Kinderfreunda. 25 czerwca 1883 roku doktor Zygmunt Kramsztyk opublikował w „Kurierze Warszawskim” artykuł pt. „Nowy Szpital”, w którym przedstawił założenia budowy i postulaty w tej sprawie. Zyskała ona poparcie lekarzy warszawskich, szerokiej opinii społecznej oraz warszawskiej gminy żydowskiej, z jej prezesem Ludwikiem Natansonem na czele.
thumb|Wspierajcie chorych Szpitala na Czystem. Plakat z lat 20. XX wieku W kwietniu 1887 roku powołano Komitet Budowy Szpitala, na czele którego stanął Ludwik Natanson, a po jego śmierci Michał Bergson. Komitet podzielono na sekcje: ogólną, lekarską, finansową, techniczną i prawną. W lipcu 1887 roku nastąpiło inauguracyjne posiedzenie komitetu i od tego czasu zaczęto zbierać fundusze na budowę szpitala. Wśród darczyńców znaleźli się znani obywatele miasta, inteligencja żydowska oraz zwykli ludzie. 26 czerwca 1890 roku na posiedzeniu komitetu uchwalono, że szpital powstanie na gruntach majątków Wielka Wola i Czyste odkupionych od właścicieli: Michała Biernackiego, Filipa Rodkiewicza, Bronisława Wilmana i Teodora Pieńkowskiego. Dawna osada Czyste była podzielona na kolonie: Gotlibówkę, Janówkę i Ludwików; to właśnie największą część kolonii Ludwików wykupiła warszawska żydowska gmina wyznaniowa. Cała działka miała powierzchnię 6,7 ha. W kwietniu 1893 roku plan został zatwierdzony przez Warszawską Radę Miejską Dobroczynności Publicznej. W maju 1894 roku uroczyście rozpoczęto budowę szpitala. W fundament przyszłej synagogi szpitalnej wmurowano kamień węgielny oraz włożono puszkę z pergaminem, gdzie spisano w języku polskim i hebrajskim krótką historię budowy szpitala, oraz kilkoma warszawskimi czasopismami. Autorem projektu szpitala był Artur Goebel we współpracy z Czesławem Domaniewskim. Wzorował się na najnowocześniejszych placówkach medycznych Europy Zachodniej. W styczniu 1898 roku otwarto pierwszy oddział szpitalny – pawilon dla obłąkanych, zaopatrzony w pościel, bieliznę pościelową i odzież przez tzw. Komitet Dam, który w przyszłości zatroszczył się również o zaopatrzenie pozostałych oddziałów. Żeby przyspieszyć pozyskanie funduszy na wykończenie i wyposażenie kolejnych budynków, w grudniu 1898 roku zarząd gminy żydowskiej rozpisał pożyczkę w obligacjach na sumę 400 000 rubli. W styczniu 1902 roku donoszono o ukończeniu kanalizacji na przedmieściu Czyste począwszy od Sadurki, przez dawną ulicę Obozowa, równolegle do Skierniewickiej i Dworskiej. Umożliwiło to połączenie z kanalizacją warszawską „nowego szpitala starozakonnych”. W kwietniu 1902 roku do szpitala przyjęto pierwszych pacjentów. Uroczyste otwarcie szpitala nastąpiło 22 czerwca tegoż roku i rozpoczęło się nabożeństwem w przyszpitalnej synagodze. Przemówienia wygłosili Michał Berson, prezes Komitetu Budowy, oraz doktor Zygmunt Kramsztyk, naczelny lekarz szpitala. Koszt budowy szpitala wyniósł ponad 1 200 000 rubli.
W 1939 roku dokupiono działki przy ulicy Dworskiej graniczące ze szpitalem, żeby wybudować na nich wielki budynek szkoły pielęgniarstwa. Wysłano wtedy do Stanów Zjednoczonych Ninę Lubowską (ur. 1902), żeby zdobyła fundusze na wybudowanie „szkoły jej marzeń”.
Szpital wówczas był najnowocześniej wyposażoną placówką medyczną Warszawy. Po raz pierwszy na ziemiach polskich zastosowano tu centralne ogrzewanie parowe niskiego ciśnienia, a nadto oświetlenie gazowe i elektryczne, agregat prądotwórczy, wentylację, kanalizację i wodociąg oraz własną studnię na wypadek awarii. W dniu 1 listopada 1907 roku w związku z nową ustawą szpital przeszedł pod zarząd magistratu miasta Warszawy. W latach 1909–1911 wybudowano nowy dwupiętrowy pawilon dla potrzeb oddziału wewnętrznego i neurologicznego oraz otwarto pracownię fizykoterapii. W 1909 roku wydano księgę pamiątkową dokumentującą pierwszy etap budowy szpitala z bogatymi ilustracjami i zdjęciami.
thumb|Plan Szpitala na Czystem z 1909 roku. Ulica Dworska (obecnie Kasprzaka) jest w części północnej na mapie. Na wschodzie ulica Wolska. 1. Dom administracyjny; 2. Pawilon Chirurgiczny. 3. Pawilon oftalmiczny i ginekologiczny; 4. Pawilon chorób skórnych i wenerycznych; 5. Pawilon chorób płucnych i gardlanych; 6. Pawilon chorób zakaźnych; 7. Pawilon chorób wewnętrznych i nerwowych; 8. Pawilon chorób umysłowych; 9. Dom pogrzebowy; Pawilon dla położnic z pracownią naukową; 11. Kuchnia, pralnia z budynkiem dla maszyn i kotłownią; 12-13. Wozownie, stajnie, kamera dezynfekcyjna; 14. Magazyn żywności; 15. Dom dla służby wraz z ochoronką; 16–17 Lodownie
Pawilony Kilka wczesnych map z 1895, 1902 oraz najpełniejsza z 1909 roku pokazuje plan sytuacyjny szpitala. Na mapie z roku 1909 wyróżnionych jest kilkanaście budynków, w tym 8 pawilonów oddziałów lekarskich. Po 1909 roku wybudowano jeszcze Pawilon IX nerwowy (neurologia) z oddziałem terapii fizycznej oraz po roku 1924 Pawilon X Instytutu Patologicznego.
Według książki telefonicznej z 1930 roku szpital miał 9 pawilonów (budynków) na Dworskiej 17. Pawilon II chirurgiczny A., Pawilon II chirurgiczny B, Pawilon II chirurgiczny C, Pawilon III położny, Pawilon III ginekologiczny dra Natansona, Pawilon III ginekologiczny dr Altkaufera, Pawilon IV skórny, Pawilon V płucny, pawilon VI zakaźny A. G., Pawilon VI zakaźny D. F., Pawilon VII wewnętrzny, Pawilon VIII psychiatryczny, Pawilon IX nerwowy, istniała też pracowania naukowa i szkoła pielęgniarek. Pawilony te opisywał Jerzy Stempowski (1893–1969) w eseju pisanym po 1940 roku:
Oprócz tych 8 pawilonów na mapie z 1909 roku widać prostokątny teren, na którym mieścił się dom dla służby (zaznaczony na mapie numerem 15), który był zwrócony frontem do ulicy Dworskiej, a obok niego mieściła się brama do Szpitala.
W 1938/1939 roku szpital miał szereg oddziałów. Oddział I chirurgiczny, ordynator A. Wertheim, oddział II chirurgiczny, ordynator D. Kohan, oddział III chirurgiczny, ordynator J. Szper, oddział I wewnętrzny ordynator D. Kobryner, oddział II wewnętrzny, ordynator M. Fejgn, oddział III wewnętrzny, ordynator G. Jochweds, oddział IV wewnętrzny ordynator M. Landsberg, oddział ginekologiczno położniczy, ordynator H. Altkaufer, oddział oczny, ordynator A. Zamenhof, oddział I nerwowy, docent Sterling, oddział II nerwowy ordynator E. Herman, oddział laryngologiczny, ordynator B. Karbowski, oddział psychiatrii ordynator M. Bornsztajn, oddział skórno-wenerologiczny, ordynator I. Merenlender, oddział rentgenowski, kierownik N. Mesz, pracownia anatomo-patologiczna, kierownik M. Płońskier (prosektor), pracowania chemiczno-bakteriologiczna, kierownik I. Dworecki.
thumb|Adam Wizel. Psychiatra. Oprócz tekstów naukowych publikował także artykuły z pogranicza filozofii i psychiatrii
Pawilon I. Administracyjny i Szkoła Pielęgniarek Pawilon administracyjny obejmował początkowo mieszkania dla lekarza naczelnego, aptekarza, intendenta, ekonoma, kucharza. Mieściła się tam synagoga, gabinety lekarskie, sala konferencyjna.
23 maja 1894 roku, kiedy rozpoczęto budowę szpitala, pod budynek synagogi włożono kilkanaście czasopism warszawskich z tego dnia i spisane na pergaminie dzieje budowy szpitala. W 1921 zaczęto planować Szkołę Pielęgniarstwa przy Szpitalu Starozakonnych, którą otworzono 8 lipca 1923 roku. Szkoła mieściła się początkowo na II piętrze budynku administracyjnego, a później nadbudowano do użytku Szkoły Pielęgniarskiej III piętro tego budynku według planów H. Stifelmana.
W 1939 roku budynek został uszkodzony przez bombę na III piętrze i wypalony, ale został odremontowany i otworzony 1 kwietnia 1940 roku. Przyjęto wtedy zespół 11 uczennic. Po listopadzie 1940 roku przeniesiono szkołę pielęgniarską do nowej siedziby.
Pawilon II. Chirurgiczny Pawilon II mieścił się w północno-zachodniej części działki szpitala. Oddział chirurgiczny „mieści się w największym pawilonie tworzącym szeroką podkowę zwróconą ku południowi. Budynek ten, liczący 300 łóżek i kilka pięknych sal operacyjnych, wysokich, o szklanym łamanym suficie jak pracownie rzeźbiarzy, został przebudowany i rozszerzony znacznie przed kilkunastu laty”, i był jednym z pierwszych, na który spadły bomby w 1939 roku: „Jedna z bomb trafiła w oddziały chirurgiczne szpitala i za jednym zamachem zniszczyła wszystkie sale operacyjne [...]”.
Pawilon III. Położny, ginekologiczny i chorób ocznych W marcu 1925 roku otworzono na nowo przebudowany i powiększony Pawilon III dla chorób ginekologicznych, położniczych i ocznych. Mieścił on wtedy 130 łóżek. Przy otwarciu przemawiał m.in. inżynier Adolf Weisblatt, dyrektor Jakub Szwajcer i inni.
Pawilon IV. Chorób skórnych i wenerycznych Pawilon leżał w południowo-zachodniej części szpitala. Wraz z ogrodem był oddzielony murowanym parkanem od reszty szpitala i w ten sposób stanowił osobną całość. Pawilon i ogród były podzielone na część dla mężczyzn i część dla kobiet. Ogólny ogród szpitalny, jak i ogródek przy pawilonie skórnym i wenerycznym był urządzony staraniem Jana Bersohna, który własnym założył i przywiózł drzewa i krzewy. Wacław Sterling (1870–1927) i Stefan Markusfeld (1864–1943) byli ordynatorami dermatologii i chorób wenerycznych.
Pawilon V. Chorób płucnych i gardlanych Pawilon miał łukowaty kształt i mieścił się w centrum terenu szpitalnego. Oddział laryngologiczny powierzono Leopoldowi Lublinerowi. Wszystkie sale chorych były zwrócone w kierunku południowo-wschodnim lub południowo-zachodnim, żeby zapewnić chorym jak największy dostęp do promieni słonecznych. Na werandach ustawione były leżanki w formie łóżek łatwo przenośnych. Leżalnie zbudowano specjalnie do leczenia chorych na gruźlicę świeżym powietrzem.
Pawilon VI. Pawilon chorób zakaźnych Bardzo charakterystyczny budynek w formie krzyża o dwu dłuższych i dwu krótszych ramionach. Kształt ten został wybrany do utworzenia czterech oddzielnych pawilonów i ośmiu oddziałów. Wprawdzie budynek był drogi w budowie, ale wynikały z niego korzyści higieniczne związane z rozdzieleniem pawilonów. Dzielił się na oddział dla kobiet, mężczyzn i dzieci. Na końcach miał rozszerzenia przeznaczone dla służby.