Powstanie bokserów (inaczej powstanie Yihequan) – zbrojne powstanie ludowe w północno-wschodnich Chinach trwające w latach 1899–1901, skierowane przeciwko cudzoziemcom i – początkowo – dynastii Qing. Za wybuchem powstania stało tajne stowarzyszenie (tzw. bokserzy, stąd nazwa).
Bokserzy thumb|Żołnierze bokserów (1900) Mianem bokserów określanoNajwcześniejsze użycie terminu „bokser” w tym kontekście pochodzi z listu brytyjskiej misjonarki z września 1899. Jasno z jego treści wynika, iż w tym czasie był już dobrze znanym terminem funkcjonującym pośród chrześcijańskich misjonarzy prowincji Szantung (wg Larry Clinton Thompson, William Scott Ament and the Boxer Rebellion: Heroism, Hubris, and the „Ideal Missionary”, ISBN 978-0-78645-338-2, s. 223 ). członków tajnego stowarzyszenia o nazwie „Pięść w imię sprawiedliwości i pokoju” ( – Yuzi Muramatsu The „boxers” in 1898–1899, the origin of the „I-Ho-Chuan” (義和拳) uprising, 1900. The Annals of the Hitotsubashi Academy, 4-1953, s. 236–261. JSTOR 43751277 ., dosł. Sprawiedliwe i Harmonijne Pięści lub dosł. Pięści Harmonii i Sprawiedliwości). Organizacja ta powstała na początku XIX wieku w prowincji Szantung, była jedną z grup wywodzących się z antymandżurskiego Stowarzyszenia Białego Lotosu. Słowo „pięść” (i w dalszej kolejności „bokserzy”) pochodzi od sztuk walki ćwiczonych przez członków ruchu. Bokserzy praktykowali także rozmaite techniki szamańskie, przed walką wprowadzając się w mistyczny trans.
Przyczyny powstania Pod koniec XIX wieku ponad 80% mieszkańców Chin utrzymywało się z uprawy roli, a tryb i warunki życia niewiele zmieniły się od czasów dynastii Tang. Kraj był źle zarządzany przez skorumpowane organy oparte na biurokracji, podporządkowane dworowi w Pekinie.
Klęska Chin w I wojnie opiumowej i zawarcie w 1842 traktatu nankińskiego zapoczątkowały proces penetracji Chin przez mocarstwa kolonialne. Na mocy tzw. traktatów nierównoprawnych cudzoziemcy (nazywani przez Chińczyków „zamorskimi diabłami”) uzyskiwali przywileje handlowe, takie jak np. ograniczenie ceł. Na wybrzeżu chińskim zaczęły powstawać eksterytorialne osady zamieszkane przez Europejczyków. W wielu nabrzeżnych miastach, jak np. w Szanghaju powstały niejakie miasta w mieście, zamieszkane przez kilkanaście tysięcy białych osadników, posiadających własne szkoły, policję, firmy czy urzędy.
W ostatnich latach XIX wieku Chiny nawiedził szereg klęsk żywiołowych, m.in. wystąpienie z brzegów Żółtej Rzeki i dwuletnia susza. Prorocy różnych buddyjskich i taoistycznych sekt winą za te wydarzenia obarczali cudzoziemców, którzy zakłócili „dotychczasową harmonię natury” budując koleje żelazne i otwierając kopalnie. Klęska żywiołowa spowodowała wzrost przestępczości na niespotykaną dotąd skalę. W obawie przed rabunkami mieszkańcy wsi powierzali swoją obronę tajnym stowarzyszeniom.
Duże napięcie spowodowała polityka Niemców w wydzierżawionym w 1897 Jiaozhou. Niemieccy misjonarze chrześcijańscy prowadzili agresywny prozelityzm, a władze kolonialne faworyzowały chrześcijan w procesach sądowych. W dodatku rząd w Pekinie zgodził się, aby neofici chrześcijańscy na terenie koncesji niemieckiej podlegali oddzielnemu prawodawstwu.
Początek rebelii thumb|Bokser Pierwsze rozruchy, które zapoczątkowały powstanie bokserów, miały miejsce w prowincji Szantung, na terenie której znajdowały się niemieckie koncesje.
Rolnicy byli podburzani przez tajne stowarzyszenia, z których największymi były Wielkie Miecze (chiń. Da dao hui) i Yihequan. W efekcie postanowili stanąć w obronie swoich praw w starciu zbrojnym. Obiektem ich ataku stali się misjonarze oraz chińscy chrześcijańscy neofici. Niechęć do chrześcijan była wówczas powszechna. W przeciętnym Chińczyku budzili oni odrazę, gdyż nie praktykowali kultu przodków, nie posiadali konkubin, nie pracowali w niedzielę i nie mogli krępować swoim córkom stóp.
Poparcia oddziałom chłopskim udzielił gubernator Szantungu Yuxian oraz znaczna część lokalnej arystokracji, widząca w chrześcijanach zagrożenie dla konfucjańskiego porządku społeczeństwa. Yuxian pragnął, aby wywodzący się z antymandżurskiej opozycji Yihequanowie przeszli na stronę dworu, by następnie wykorzystać ich do wypędzenia z Chin wszystkich cudzoziemców.
W listopadzie 1899 roku pod naciskiem zagranicznych posłów Yuxian został odwołany ze stanowiska, a do Szantungu z misją stłumienia rebelii został wysłany Yuan Shikai. Yuxian wraz z oddziałami Yihequanów zdołał się jednak wycofać przed siłami Yuana do prowincji Shanxi. Po drodze do buntowników dołączali okoliczni chłopi, rzemieślnicy i biedota, co pozwoliło ostatecznie sformować ponad 100-tysięczne, regularne oddziały. mały|Zdobycie fortów w Taku autorstwa Fritza Neumanna
Przebieg powstania Pod koniec maja 1900 oddziały powstańców zaczęły skupiać się w okolicach Pekinu. Zaniepokojeni antycudzoziemskimi wystąpieniami, przedstawiciele mocarstw kolonialnych zaczęli wzmacniać obronę ambasad w stolicy. 31 maja dotarły posiłki, w tym grupa żołnierzy japońskich. Rosjanie także rozpoczęli przesuwanie wojsk w kierunku Pekinu, zajmując po drodze wiele miast w Mandżurii.
3 czerwca powstańcy przerwali linię kolejową z Tiencinu, zatrzymując kolejne posiłki. Na wezwanie z Pekinu, utworzone w Tiencinie ze stacjonujących u chińskich wybrzeży oddziałów w sile 2100 żołnierzy pod dowództwem adm. rozpoczęły 10 czerwca marsz na Pekin. Oddziały cesarskie i bokserów wyruszyły przeciwnikowi na spotkanie, przecinając linię kolejową Pekin-Tiencin i okrążając Seymoura pod Langfang, pokonując go w bitwie i zmuszając do odwrotu. 19 czerwca interwenci, porzucając większość ciężkiego wyposażenia, rozpoczęli odwrót do Tiencinu. Szczęśliwie dla nich, po drodze zdobyli chiński , uzyskując znaczne zapasy broni i amunicji dla siebie, a pozbawiając ich przeciwnika.
Zgrupowani w prowincji Shanxi bokserzy wyruszyli na Pekin, 14 czerwca 1900 wkraczając do miastaWokół stolicy byli obecni już wcześniej – 11 czerwca, pod bramą Yongding został zabity sekretarz japońskiego poselstwa, Sukiyama.. Cesarzowej Cixi udało się porozumieć z buntownikami. Ich oddziały, nazwane odtąd oficjalnie Stowarzyszeniem w imię sprawiedliwości i pokoju () i uzyskawszy 17 czerwca status milicji, zostały włączone do cesarskiej armii. Późniejsze źródła wskazują, iż zmiana nazwy formacji na , dosł. Sprawiedliwa i Harmonijna Milicja nastąpiła w roku 1898 lub 1899. Krok cesarzowej spowodował gwałtowne protesty zagranicznych posłów przebywających w Pekinie. Ta natomiast postanowiła wykorzystać podporządkowane sobie oddziały bokserskie i wysłała je do zaatakowania .
17 czerwca wojska kolonialne opanowały forty Dagu, zabezpieczając sobie potencjalne miejsce desantu, na wypadek rozszerzenia się konfliktu. Dwa dni później, gdy wiadomość o tym dotarła do Pekinu, bokserzy rozpoczęli . Zwycięstwo nad oddziałami Seymoura wywołało falę entuzjazmu w całych Chinach i Cixi wysłała przeciwko broniącej się dzielnicy poselskiej armię pod dowództwem .
19 czerwca rząd qingowski nakazał cudzoziemcom opuszczenie Pekinu w ciągu 24 godzin. Rankiem następnego dnia bokserzy zastrzelili niemieckiego posła , który udawał się do Zongli Yamen z oficjalną skargą. Mimo przedłużenia ultimatum o następną dobę, tego samego dnia po południu oddziały chińskie rozpoczęły ostrzał dzielnicy ambasad. 21 czerwca dwór Qingów, za namową księcia Duana, wypowiedział oficjalnie wojnę wszystkim ośmiu mocarstwom (tj. Niemcom, Japonii, Rosji, Wielkiej Brytanii, Stanom Zjednoczonym, Francji, Włochom i Austro-Węgrom). Do rządów poszczególnych prowincji przesłano dekrety nakazujące wymordowanie wszystkich cudzoziemców, a oddziały bokserskie szturmowały nabrzeżne koncesje. Za dostarczenie żywego cudzoziemca cesarzowa wyznaczyła nagrody: 50 taeli za mężczyznę, 40 za kobietę i 30 za dziecko. W odpowiedzi na oblężenie placówek dyplomatycznych mocarstwa zawiązały koalicję i podjęły decyzję o zbrojnej interwencji.
Walki w Pekinie Do czasu przybycia wojsk sprzymierzonych przez 8 tygodniOd 20 czerwca do 14 sierpnia 1900. trwało oblężenie dzielnicy poselskiej, na terenie której schroniło się 475 cywilnych obcokrajowców, 450 żołnierzy korpusów cudzoziemskich i około 3 tysięcy chińskich chrześcijan. Obrońcy żywili się zjadając kucyki wyścigowe. Równolegle trwało oblężenie katolickiej Katedry Północnej (Beitang), w której schroniło się ok. 3 tys. chińskich konwertytów. Choć broniących żołnierzy było tylko 43, dzięki silnym murom, dużym i racjonalnie reglamentowanym zapasom żywności, a także nadmiernej wierze bokserów w moc chroniącej ich magii, która pchała ich do szturmów w biały dzień, pod kule obrońców, oblężeni wytrzymali osiem tygodni bezustannych walk.
Walki w Tiencinie Pierwsi bokserzy wkroczyli do miasta 15 czerwca i zaatakowali stację kolejową, obronioną przez konwój 1700 żołnierzy rosyjskich. Dwa dni później, oddziały bokserów i armii cesarskiej odcięły Tiencin od morza. 19 czerwca udało się dostarczyć wiadomość o oblężeniu i na pomoc obrońcom ruszył 500-osobowy oddział, który jednak został odparty. 22 czerwca do legacji przebił się ośmiotysięczny oddział – w tym czasie liczebność oblegających szacowano na co najmniej 25 tys. (maksymalnie 50 tys.), wspartych przez 60 nowoczesnych dział. Obrońcom udało się zdobyć osiem z nich, wzmacniając tym samym własną artylerię do 15 armat. 26 czerwca do Tiencinu wróciły oddziały nieudanej ekspedycji Seymoura. Mimo znaczącej przewagi oddziałów chińskich – w odróżnieniu od walczących w Pekinie – stosunkowo zdyscyplinowanych i jednolicie dowodzonych, oddziały kolonialne wytrzymały czterotygodniowe oblężenie; 27 czerwca ich skuteczny wypad zniszczył arsenał tienciński, co wraz wcześniejszym zniszczeniem Arsenału Zachodniego przez siły Seymoura, pozbawiło oblegających znacznej części uzbrojenia i ułatwiło likwidację oblężenia 14 lipca. Przez kilka następnych dni żołnierze dopuszczali się gwałtów i grabieży.
Działania korpusu interwencyjnego Interwencja wspólnego korpusu ośmiu mocarstw była długo odwlekana, najpierw z powodu uwikłania sił brytyjskich w II wojnę burską, później na skutek protestów pozostałych mocarstw przeciw propozycji premiera brytyjskiego Roberta Gascoyne’a, aby misję pacyfikacji Chin powierzyć samym Japończykom. Brytyjczykom, którzy nie mogli na czas zgromadzić znacznych sił zależało, by oddziałami japońskimi zrównoważyć coraz silniejszą obecność militarną Rosji w północnych Chinach. 6 lipca Japonia zgodziła się wysłać 22-tysięczny kontyngent i zignorowała kilka dni później chińską prośbę o mediację między mocarstwami a dworem qingowskim. Ostatecznie wysłano korpus pod dowództwem Niemca feldmarszałka Alfreda von Waldersee. Żegnając żołnierzy cesarz Wilhelm II Hohenzollern wygłosił w porcie Bremerhaven osławioną huńską mowę.
thumb|Wojska angielskie i japońskie wkraczają do Pekinu 14 lipca 1900 roku korpus ekspedycyjny wylądował w Tiencinie, odblokowując jednocześnie tamtejszą koncesję od miesięcznego oblężenia. Po spaleniu miasta, 4 sierpnia dwudziestotysięczny korpus składający się głównie z żołnierzy japońskich, rosyjskich, amerykańskich, brytyjskich i francuskich, ruszył na Pekin. Po porażce , Chińczycy nie stawiali zorganizowanego oporu, wielu kluczowych dowódców qingowskich popełniło samobójstwo. Interwenci wkroczyli do Pekinu 14 sierpnia. Rozpoczęły się grabieże i gwałty, splądrowano m.in. Zakazane Miasto. Cesarzowa Cixi wraz z dworem zdołała uciec do Xi’anu.
Zdobycie Pekinu oznaczało faktyczny koniec powstania; opór był znikomy – w czasie marszu wojsk interwencyjnych całe wsie i dzielnice miast poddawały się bez walki, nie stawiając jakiegokolwiek oporu. Jednocześnie fanatyczni członkowie oddziałów Yihetuan bronili się zaciekle do śmierci, wzbudzając zdumienie cudzoziemców. Powstanie zdołało objąć jedynie obszar północno-wschodnich Chin. Yuan Shikai, Li Hongzhang i Zhang Zhidong przez cały jego okres nie podporządkowali się rządowi w Pekinie i na podległych sobie obszarach na własną rękę zwalczali bokserów.
Protokół końcowy