Kancelaria Apostolska – w przeszłości jeden z najważniejszych urzędów w Kurii Rzymskiej.
Historia urzędu Istnienie kancelarii papieskiej jest poświadczone już w IV stuleciu. Była ona wówczas zorganizowana jako kolegium notariuszy, na czele których stał primicerius, którego z kolei wspomagał secundicerius. Do ich zadań należało redagowanie papieskich dokumentów, zajmowali się też archiwami. Nie później niż w pocz. VIII wieku primicerius został zastąpiony przez Bibliotekarza św. Kościoła RzymskiegoNie należy go mylić z współcześnie istniejącym urzędem bibliotekarza i archiwisty św. Kościoła Rzymskiego, który powstał w połowie XVI wieku i nie miał nic wspólnego z kancelarią papieską. W XI i XII wieku urząd ten przeważnie zajmowali kardynałowie, dla wielu z nich (Fryderyk Lotaryński, Giovanni Coniulo, Gerardo Caccienemici, Rolando Bandinelli, Alberto di Morra) był on swoistą „odskocznią” do papieskiego tronu. W połowie XII wieku urząd Bibliotekarza przekształcił w urząd kanclerza (jeśli sprawował go kardynał), jednak często przez długi czas bywał on nieobsadzony. W tym czasie obowiązki kanclerza wykonywał duchowny spoza kolegium kardynalskiego, tytułowany najczęściej jako wicekanclerz. Z uwagi na długotrwałość tej praktyki nazwa ta utrwaliła się i używano jej nawet, jeśli w trakcie urzędowania dochodziło do promocji kardynalskiej dla wicekanclerza. Począwszy od pontyfikatu Jana XXII (1316–34) urząd wicekanclerski był powierzany wyłącznie kardynałom.
Wzrost aktywności papieży w zakresie wydawania bull, dekretów i innych dokumentów pociągał za sobą rozrost kancelarii papieskiej. W XIII wieku obok notariuszy (od XIV stulecia zwanych protonotariuszami apostolskimi) pojawiają się także abbreviatores, correctores, scriptores i plumbstores, grupowani w kolegia. Od 1377 powoływany był – jako zastępca kardynała-wicekanclerza – regent Kancelarii Apostolskiej (jako pierwszy funkcję tę sprawował arcybiskup Bartolomeo Prignano). Szczyt potęgi Kancelarii przypada na wiek XV i pocz. XVI, kiedy urząd wicekanclerza Kościoła był uważany za najważniejszy urząd w Kościele zaraz po papieżu. W tym czasie do jej kompetencji należały wszelkie sprawy finansowe Stolicy Apostolskiej, sprawy związane z beneficjami kościelnymi, a nawet udzielaniem odpustów i dyspens. Papież Klemens VII, który poprzednio sam był wicekanclerzem, w 1532 przypisał do tej funkcji tytuł prezbiterialny S. Lorenzo in Damaso, który kardynałowie-wicekanclerze mieli zachowywać nawet jeśli przechodzili do rangi kardynałów-biskupów. Dyspozycję tę zatwierdził papież Sykstus V.
Zarazem jednak przełom XV i XVI wieku to początek stopniowego przejmowania kompetencji Kancelarii przez inne urzędy, takich jak utworzony właśnie w tym czasie Sekretariat Listów Apostolskich, i w konsekwencji schyłku jej znaczenia. Wewnątrz Kancelarii funkcje protonotariuszy niemal w całości przejęły kolegia abbreviatores litterarum apostolicarum, natomiast pozostałe kolegia stopniowo zanikały. Papież Pius X w 1908 roku konstytucją Sapienti Consilio przeprowadził gruntowną reformę kancelarii, przywracając tytuł kanclerza i znacząco zredukował cały urząd, pozostawiając w jego składzie: kardynała-kanclerza, regenta, kolegium protonotariuszy apostolskich (którzy ponownie przejęli funkcje zniesionego kolegium abbreviatores), notariusza, sekretarza, archiwistę, protokolanta i 4 piszących pod dyktando sekretarzy. Jej kompetencje zostały ograniczone do redagowania – zgodnie ze wskazówkami papieża lub odpowiednich kongregacji – dekretów kanonizacyjnych, bull dotyczących niektórych beneficjów, tworzenia nowych diecezji i kapituł i kilku innych ważniejszych spraw Kościoła.
Papież Paweł VI w motu proprio „Quo aptius” z 27 lutego 1973 zlikwidował Kancelarię Apostolską i urząd kardynała-kanclerza, przekazując ich kompetencje do Sekretariatu Stanu.
Lista kanclerzy i wicekanclerzy Świętego Kościoła Rzymskiego od 1042 roku Kanclerze (do XIII wieku) Przed 1144 rokiem wielu kanclerzy używało archaicznego tytułu bibliothecarius, a nie cancellarius
Piotr (1042-1050) Udo von Toul (1050-1051) Friedrich von Lothringen (1051-1057) Humbert z Silva Candida, bibliothecarius (1057-1061) Bernardo da Benevento (1061-1062) Mainardo z Pomposa, bibliothecarius (1062-1063) Piotr, bibliothecarius (1063-1084) Bruno z Segni, bibliothecarius (1087) Giovanni Coniulo, bibliothecarius (1088-1118) Crisogono, bibliothecarius (1118-1122) Vacat (1122-1123) Hugo, subdiakon (1122-1123) Aymeric de la Chatre (1123-1141) Sasso de Anagni (obediencja Anakleta II, 1130-1131/33) Mateusz (obediencja Anakleta II, 1131/33-1137/38) Gerardo Caccianemici, bibliothecarius (1141-1144) Vacat (1144-1145) Baroniusz (1144 jako kapelan i skryptor, 1144-1145 jako subdiakon) Robert Pullen (1145-1146) Guido Pisano (1146-1149) Vacat (1149-1153) Boso, skryptor (1149-1153) Rolando Bandinelli (1153-1159) Giovanni Morrone (obediencja „wiktoryńska”, 1162-1167) Marino z Tusculum (obediencja wiktoryńska, 1170-1174/78) Vacat (1159-1178) Ermanno (1159-1165 jako subdiakon i notariusz; 1165-1166 jako kardynał) Gerard, notariusz (1166-1168) Graziano da Pisa, notariusz i subdiakon (1168-1178) Alberto di Morra (1178-1187) Vacat (1187-1205) Moyses, wicekanclerz (1187-1191) Egidio de Anagnia, kardynał (1191-1194) Cencio, kamerling i kardynał (1194-1198) Rainaldo di Acerenza, wicekanclerz (1198-1200) Biagio di Porto Torres, subdiakon i notariusz (1200-1203) Giovanni da Ferentino (1203-1204 jako notariusz i subdiakon; 1204-1205 jako kardynał) Giovanni dei Conti di Segni (1205-1213) Vacat od 1213 Rainaldo Magallona, kapelan i akolita (1213-1214) Tommaso da Capua (1215-1216 jako subdiakon i notariusz; 1216 jako kardynał) Rainiero, wicekanclerz (1216-1219) Wilhelm z Modeny, wicekanclerz (1219-1222) Guido, kapelan i notariusz (1222-1226) Sinibaldo Fieschi (1226-1227 jako audytor litterarum contradictarum; 1227 jako wicekanclerz) Martino z Sens, wicekanclerz (1227-1232) Bartolomeo, wicekanclerz (1232-1235) Guglielmo, wicekanclerz (1235-1238) Giacomo Boncampio, wicekanclerz (1239-1244) Marinus de Eboli, wicekanclerz (1244-1252) Guglielmo di Catadego, wicekanclerz (1252-1256) Rainaldo, wicekanclerz(1256-1257) Giordano Pironti, wicekanclerz (1257-1262) Michał z Tuluzy, wicekanclerz (1262-1271) Giovanni Leccacorvo, wicekanclerz (1272-1274) Lanfranco di Bergamo, wicekanclerz (1274-1276) Pietro Peregrossi, wicekanclerz (1276-1288) Jean Le Moine, wicekanclerz (1288-1294) Giovanni Castrocoeli, wicekanclerz (1294-1295), od 1294 kardynał Pietro Valeriano Duraguerra, wicekanclerz (1295-1296), kardynał od 1295 Riccardo Petroni, wicekanclerz (1296-1300), od 1298 kardynał Pietro Valeriano Duraguerra (ponownie), wicekanclerz i kardynał (1300-1301) Papiniano della Rovere, wicekanclerz (1301-1305) Pierre Arnaud de Puyanne, wicekanclerz i kardynał (1305-1306) Petrus de Podio, wicekanclerz (1306-1307) Arnaud Nouvel, wicekanclerz i kardynał (1307-1316) Gauscelin de Jean, wicekanclerz (1316-1319), kardynał od 1316 Pierre Le Tessier, wicekanclerz (1319-1325), kardynał od 1320
Kardynałowie wicekanclerze Pierre Despres (1325-1361) Pierre de Monteruc (1361-1385W 1378 przeszedł do obediencji antypapieża Klemensa VII.) Bartolomeo Prignano (regent Kancelarii Apostolskiej 1377-1378)
Obediencja rzymska (1378-1415) Renoul de Monteruc (regent Kancelarii Apostolskiej 1378-1381, wicekanclerz 1381-1382) Francesco Moricotti (1382-1394) Vacat (1394-1405) Bartolomeo Francesco de la Capra (regent Kancelarii 1394-1405) Angelo Acciaioli (1405-1408) Vacat po 1408 Niccolò de Vincione (regent Kancelarii 1409-1413) Rotherius de Balhorn (regent Kancelarii 1413-1415)Obediencja awiniońska (1378-1423) Jacques de Mantenay (1385-1391) Jean de Brogny (1391-1408) Vacat po 1408 Jean de Costa (regent Kancelarii 1408-1409 Guigo Flandrin (regent Kancelarii 1409-1418)
Po Soborze w Pizie (1409)
Jean de Brogny (1409-1426) Jean de la Rochetaillée (regent Kancelarii 1421) François de Meez (regent Kancelarii 1422) Vacat (1426-1431) François de Meez (regent Kancelarii 1426-1428) Gerard Faidit (regent Kancelarii 1428-1431) Blasius Molino (regent Kancelarii 1431) Jean de la Rochetaillée (1431-1437) Blasius Molino (regent Kancelarii 1432-1435) Francesco Condulmer (1437-1453) Cristoforo di San Marcello (regent Kancelarii 1444) Onofrio Francesco (regent Kancelarii 1444-1446) Vacat (1453-1457) Berardo Eroli (regent Kancelarii 1453-1455) Juan de Mella (regent Kancelarii 1455-1457, kardynał od 1456) Rodrigo de Borja y Borja (1457-1492) Ascanio Maria Sforza Visconti (1492-1505) Juan de Borja, prowicekanclerz (1500-1503) Galeotto Franciotti della Rovere (1505-1508) Sisto Gara della Rovere (1508-1517) Giulio de’ Medici (1517-1523) Pompeo Colonna (1524-1532) Francesco Armellini Pantalassi de’ Medici, prowicekanclerz (1526-1527) Ippolito de’ Medici (1532-1535) Alessandro Farnese (1535-1589) Alessandro Peretti de Montalto (1589-1623) Ludovico Ludovisi (1623-1632) Francesco Barberini (1632-1679) Vacat (1679-1689) Pietro Ottoboni (1689-1740) Tommaso Ruffo (1740-1753) Girolamo Colonna di Sciarra (1753-1756) Alberico Archinto (1756-1758) Carlo Rezzonico (1758-1763) Henry Benedict Stuart of York (1763-1807) Francesco Carafa di Traetto (1807-1818) Giulio Maria della Somaglia (1818-1830) Tommaso Arezzo (1830-1833) Carlo Odescalchi (1833-1834) Carlo Maria Pedicini (1834-1843) Tommaso Bernetti (1844-1852) Luigi Amat di San Filippo e Sorso (1852-1878) Antonio Saverio De Luca (1878-1883) Teodolfo Mertel (1884-1899) Lucido Maria Parocchi (1899-1903) Antonio Agliardi (1903-1908)
Kardynałowie kanclerze 1908-1973 Antonio Agliardi (1908-1915) Ottavio Cagiano de Azevedo (1915-1927) Andreas Frühwirth, OP (1927-1933) Tommaso Pio Boggiani, OP (1933-1942) Celso Costantini (1954-1958) Santiago Luis Copello (1959-1967) Luigi Traglia (1968-1973)
1973 – urząd zostaje skasowany przez papieża Pawła VI
Przypisy
Bibliografia Apostolic Chancery Roman Curia The election of Pope Alexander VI (1492) Gaetano Moroni Harry Bresslau, Hans-Walter Klewitz, Handbuch der Urkundenlehre für Deutschland und Italien, 1969
Kategoria:Dawne instytucje Kurii Rzymskiej Kategoria:Historia Kościoła katolickiego Kategoria:Państwo Kościelne Kategoria:Watykan w XX wieku